शक्त्यादिसृष्टिनिरूपणम् / The Account of Creation Beginning with Śakti

Verse 1

मुनय ऊचुः । कथं जगदिदं कृत्स्नं विधाय च निधाय च । आज्ञया परमां क्रीडां करोति परमेश्वरः

मुनी म्हणाले—हे संपूर्ण जग निर्माण करून आणि पुन्हा संहार करून, परमेश्वर आपल्या आज्ञेने परम दिव्य क्रीडा कशी करतो?

Verse 2

किं तत्प्रथमसंभूतं केनेदमखिलं ततम् । केना वा पुनरेवेदं ग्रस्यते पृथुकुक्षिणा

प्रथम काय उत्पन्न झाले? कोणामुळे हे अखिल जग व्यापले आहे? आणि कोणाच्या विशाल उदरात हे सर्व पुन्हा ग्रासले जाऊन लीन होते?

Verse 3

वायुरुवाच । शक्तिः प्रथमसम्भूता शांत्यतीतपदोत्तरा । ततो माया ततो ऽव्यक्तं शिवाच्छक्तिमतः प्रभोः

वायू म्हणाला—प्रथम शक्ती प्रकट झाली, जी शांतीच्या परम पदालाही अतिक्रमित करते. मग तिच्यापासून माया, आणि मग अव्यक्त उत्पन्न झाले—शक्तिसंपन्न प्रभु शिवापासून।

Verse 4

शान्त्यतीतपदं शक्तेस्ततः शान्तिपदक्रमात् । ततो विद्यापदं तस्मात्प्रतिष्ठापदसंभवः

शक्तीपासून शांतीपलीकडचे पद उत्पन्न होते; नंतर शांती-पदाच्या क्रमशः आरोहणाने विद्या-पद प्राप्त होते. त्या विद्या-पदातूनच ‘प्रतिष्ठा’ नावाच्या पदाचा प्रादुर्भाव होतो.

Verse 5

निवृत्तिपदमुत्पन्नं प्रतिष्ठापदतः क्रमात् । एवमुक्ता समासेन सृष्टिरीश्वरचोदिता

प्रतिष्ठा-पदापासून क्रमाने ‘निवृत्ती’ नावाचे पद उत्पन्न झाले. अशा रीतीने संक्षेपाने सांगितले की ही सृष्टी ईश्वराच्या प्रेरणेने व अधिपत्याने चालते.

Verse 6

आनुलोम्यात्तथैतेषां प्रतिलोम्येन संहृतिः । अस्मात्पञ्चपदोद्दिष्टात्परस्स्रष्टा समिष्यते

आनुलोम क्रमाने यांचा प्रादुर्भाव होतो आणि प्रतिलोम क्रमाने संहार; या पंचपद-उपदेशातून परम स्रष्टा जाणावा।

Verse 7

कलाभिः पञ्चभिर्व्याप्तं तस्माद्विश्वमिदं जगत् । अव्यक्तं कारणं यत्तदात्मना समनुष्ठितम्

म्हणून हे अखिल विश्व पाच कलांनी व्यापलेले आहे; आणि जे अव्यक्त कारण आहे ते आत्मा—अंतर्यामी प्रभू—याने प्रतिष्ठित व संचालित आहे।

Verse 8

महदादिविशेषांतं सृजतीत्यपि संमतम् । किं तु तत्रापि कर्तृत्वं नाव्यक्तस्य न चात्मनः

महत् इत्यादीपासून विशेष तत्त्वांपर्यंत सृष्टीचा प्रवाह होतो—हे मान्य आहे; तरीही तेथे कर्तृत्व न अव्यक्त (प्रकृती)चे, न आत्म्याचे।

Verse 9

अचेतनत्वात्प्रकृतेरज्ञत्वात्पुरुषस्य च । प्रधानपरमाण्वादि यावत्किञ्चिदचेतनम्

प्रकृती जड आहे आणि बद्ध पुरुषही यथार्थ ज्ञानरहित आहे; म्हणून प्रधानापासून परमाणूपर्यंत जे काही आहे, ते स्वभावतः अचेतनच जाणावे।

Verse 10

तत्कर्तृकं स्वयं दृष्टं बुद्धिमत्कारणं विना । जगच्च कर्तृसापेक्षं कार्यं सावयवं यतः

हे (सुसंयत) जगत् कर्त्यामुळेच घडलेले प्रत्यक्ष दिसते; बुद्धिमान कारणाविना ते होऊ शकत नाही. कारण विश्व हे अवयवयुक्त कार्य असल्याने कर्त्यावर अवलंबून आहे।

Verse 11

तस्माच्छक्तस्स्वतन्त्रो यः सर्वशक्तिश्च सर्ववित् । अनादिनिधनश्चायं महदैश्वर्यसंयुतः

म्हणून तो समर्थ व पूर्ण स्वातंत्र्ययुक्त आहे—सर्वशक्तिमान व सर्वज्ञ। हा प्रभू अनादि-अनंत असून महान ऐश्वर्याने युक्त आहे।

Verse 12

स एव जगतः कर्ता महादेवो महेश्वराः । पाता हर्ता च सर्वस्य ततः पृथगनन्वयः

तोच एक जगताचा कर्ता—महादेव, महेश्वर. तोच सर्वांचा पालनकर्ता आणि सर्वाचे संहरण/आवरण करणारा; म्हणून तो सर्वांहून पृथक्, अनुपम आहे।

Verse 13

परिणामः प्रधानस्य प्रवृत्तिः पुरुषस्य च । सर्वं सत्यव्रतस्यैव शासनेन प्रवर्तते

प्रधानाचा परिणाम आणि पुरुषाची प्रवृत्ती—हे सर्व सत्यव्रत (शिव) यांच्या शासनानेच चालते।

Verse 14

इतीयं शाश्वती निष्ठा सतां मनसि वर्तते । न चैनं पक्षमाश्रित्य वर्तते स्वल्पचेतनः

ही शाश्वत निष्ठा सत्पुरुषांच्या मनात सदैव वास करते. परंतु अल्पबुद्धी मनुष्य सत्यपक्षाचा आश्रय घेऊन वागत नाही.

Verse 15

यावदादिसमारंभो यावद्यः प्रलयो महान् । तावदप्येति सकलं ब्रह्मणः शारदां शतम्

सृष्टीच्या आद्य आरंभापासून महाप्रलयापर्यंत जितका काळ, तितकाच संपूर्ण जगत्‌चक्र चालते—ते ब्रह्मदेवाच्या शंभर शरद्-वर्षांएवढे आहे.

Verse 16

परमित्यायुषो नाम ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः । तत्पराख्यं तदर्धं च परार्धमभिधीयते

अव्यक्त-जन्मा ब्रह्म्याच्या आयुष्याला ‘परम’ असे नाव आहे. त्या कालमानातील ‘परा’ म्हणून प्रसिद्ध भाग आणि त्याचा अर्धभाग—यालाच ‘परार्ध’ असे म्हणतात.

Verse 17

परार्धद्वयकालांते प्रलये समुपस्थिते । अव्यक्तमात्मनः कार्यमादायात्मनि तिष्ठति

दोन परार्धांच्या कालाच्या शेवटी, प्रलय उपस्थित झाल्यावर, अव्यक्त आपल्या कार्यरूप जगताला आवरून स्वतःच्या आत्मस्वरूपात स्थित राहतो.

Verse 18

आत्मन्यवस्थिते ऽव्यक्ते विकारे प्रतिसंहृते । साधर्म्येणाधितिष्ठेते प्रधानपुरुषावुभौ

अव्यक्त आत्म्यात स्थित असता आणि सर्व विकार संहृत झाल्यावर, साधर्म्यामुळे जणू त्या अवस्थेतच प्रधान व पुरुष—हे दोघेही प्रतिष्ठित राहतात.

Verse 19

तमः सत्त्वगुणावेतौ समत्वेन व्यवस्थितौ । अनुद्रिक्तावनन्तौ तावोतप्रोतौ परस्परम्

तम आणि सत्त्व—हे दोन्ही गुण समत्वाने स्थित असतात. अविक्षुब्ध व अनादी, ते परस्परांत ताना-बान्यासारखे ओतप्रोत असतात.

Verse 20

गुणसाम्ये तदा तस्मिन्नविभागे तमोदये । शांतवातैकनीरे च न प्राज्ञायत किंचन

तेव्हा त्या गुणसाम्याच्या अवस्थेत—जिथे विभाग नव्हता आणि तमाचा उदय होता—जिथे वारेही शांत आणि सर्व एकच अविभक्त विस्तार होते—काहीच जाणवले नाही.

Verse 21

अप्रज्ञाते जगत्यस्मिन्नेक एव महेश्वरः । उपास्य रजनीं कृत्स्नां परां माहेश्वरीं ततः

जेव्हा हे जग अव्यक्त व अज्ञात होते, तेव्हा एकमेव महेश्वरच होते. नंतर संपूर्ण रात्रि परम माहेश्वरी तत्त्वाची उपासना करून पुढील दिव्य प्रकटता झाली.

Verse 22

प्रभातायां तु शर्वर्यां प्रधानपुरुषावुभौ । प्रविश्य क्षोभयामास मायायोगान्महेश्वरः

प्रभात होताच महादेवांनी आपल्या मायायोग-शक्तीने प्रधान व पुरुष या दोघांत प्रवेश करून त्यांना क्षोभित करून क्रियाशील केले.

Verse 23

ततः पुनरशेषाणां भूतानां प्रभवाप्ययात् । अव्यक्तादभवत्सृष्टिराज्ञया परमेष्ठिनः

त्यानंतर सर्व भूतांच्या उत्पत्ती-लयाच्या हेतुने, अव्यक्तातून सृष्टी परमेष्ठी प्रभूच्या आज्ञेने पुन्हा प्रवृत्त झाली.

Verse 24

विश्वोत्तरोत्तरविचित्रमनोरथस्य यस्यैकशक्तिशकले सकलस्समाप्तः । आत्मानमध्वपतिमध्वविदो वदंति तस्मै नमः सकललोकविलक्षणाय

विश्वाच्या पलीकडील त्या प्रभूस नमस्कार, ज्यांचा अद्भुत व सतत उन्नत होत जाणारा संकल्प सर्वांना व्यापतो. त्यांच्या शक्तीच्या एका अंशातच समग्र अस्तित्व पूर्ण होते. मार्गज्ञ त्यांना आत्मा व अध्वपति म्हणतात—जे सर्व लोकांहून विलक्षण आहेत.