त्रिमूर्तिसाम्यं तथा महेश्वरस्य परमार्थकारणत्वम् | Equality of the Trimūrti and Maheśvara as the Supreme Cause
या अध्यायात वायू शैव सृष्टिक्रम व तत्त्वमीमांसा सांगतो. पूर्वीच्या अव्यक्तातून प्रभूच्या आज्ञेने बुद्धी इत्यादी क्रमाने उत्पन्न होतात; त्या परिवर्तनांतून रुद्र, विष्णु आणि पितामह (ब्रह्मा) हे कारण-कार्याचे प्रशासक म्हणून प्रकट होतात. दिव्य तत्त्वाची सर्वव्यापकता, अप्रतिहत शक्ती, अनुपम ज्ञान व सिद्धी वर्णन करून सृष्टी-स्थिती-प्रलय या तिन्ही क्रियांमध्ये महेश्वरच परम कारण व सार्वभौम अधिपती आहे असे स्पष्ट केले आहे. पुढील चक्रात सर्ग, रक्षा व लय अशी स्वतंत्र शासनपद्धती त्रिदेवांना देऊन ते परस्पर उत्पन्न, परस्पर पोषक आणि परस्पर सामंजस्याने वाढणारे आहेत असे सांगितले आहे. एका देवाची स्तुती केल्याने दुसऱ्याचे ईश्वरत्व कमी होत नाही—अशी संकुचित श्रेष्ठत्वभावना नाकारली आहे; जे या देवांची निंदा करतात ते आसुरी/अमंगल योनीस जातात असा इशारा आहे. शेवटी महेश्वर त्रिगुणातीत, चतुर्व्यूहस्वरूप, सर्वाधार, लीलामय जगत्कर्ता आणि प्रकृती-पुरुष व त्रिमूर्तीचा अंतरात्मा म्हणून प्रतिष्ठित केला आहे.
Shlokas
Verse 1
वायुरुवाच । पुरुषाधिष्ठितात्पूर्वमव्यक्तादीश्वराज्ञया । बुद्ध्यादयो विशेषांता विकाराश्चाभवन् क्रमात्
वायू म्हणाले—पुरुषाच्या अधिष्ठान-प्रवेशापूर्वी, ईश्वराच्या आज्ञेने अव्यक्तातून बुद्धी इत्यादीपासून विशेष (स्थूल तत्त्व) पर्यंतचे विकार क्रमाने उत्पन्न झाले.
Verse 2
ततस्तेभ्यो विकारेभ्यो रुद्रो विष्णुः पितामहः । कारणत्वेन सर्वेषां त्रयो देवाः प्रजज्ञिरे
त्यानंतर त्या विकारांपासून रुद्र, विष्णु आणि पितामह (ब्रह्मा) प्रकट झाले; सर्व भुवन-प्राण्यांचे कारणतत्त्व म्हणून हे तीन देव उत्पन्न झाले।
Verse 3
सर्वतो भुवनव्याप्तिशक्तिमव्याहतां क्वचित् । ज्ञानमप्रतिमं शश्वदैश्वर्यं चाणिमादिकम्
त्याची शक्ति सर्वत्र सर्व भुवनांत व्याप्त असून कुठेही अव्याहत आहे; त्याचे ज्ञान अतुलनीय आहे; आणि त्याचे ऐश्वर्य अणिमा आदि योगसिद्धींसह शाश्वत आहे।
Verse 4
सृष्टिस्थितिलयाख्येषु कर्मसु त्रिषु हेतुताम् । प्रभुत्वेन सहैतेषां प्रसीदति महेश्वरः
सृष्टी, स्थिती व लय—या तीन कर्मांत महादेव अंतर्यामी कारण होतात; आणि त्या शक्तींवर प्रभुत्वासह महेश्वर प्रसन्न होऊन अधिष्ठान करतात।
Verse 5
कल्पान्तरे पुनस्तेषामस्पर्धा बुद्धिमोहिनाम् । सर्गरक्षालयाचारं प्रत्येकं प्रददौ च सः
कल्पाच्या अंतकाळी, ज्यांची बुद्धी मोहाने स्पर्धाकारी झाली होती, त्यांना त्याने पुन्हा प्रत्येकास स्वतंत्रपणे सर्ग, रक्षा, लय आणि आचारधर्माचे विधान दिले।
Verse 6
एते परस्परोत्पन्ना धारयन्ति परस्परम् । परस्परेण वर्धंते परस्परमनुव्रताः
हे परस्परांपासून उत्पन्न होऊन परस्परांना धारण करतात; परस्परांमुळेच वाढतात आणि परस्परांचे अनुयायी होऊन चालतात।
Verse 7
क्वचिद्ब्रह्मा क्वचिद्विष्णुः क्वचिद्रुद्रः प्रशस्यते । नानेन तेषामाधिक्यमैश्वर्यं चातिरिच्यते
कुठे ब्रह्म्याची, कुठे विष्णूची, तर कुठे रुद्राची स्तुती केली जाते; पण यामुळे त्यांच्यात कोणाचेही अधिक श्रेष्ठत्व किंवा अधिक ईश्वरत्व खरेच सिद्ध होत नाही.
Verse 8
मूर्खा निंदंति तान्वाग्भिः संरंभाभिनिवेशिनः । यातुधाना भवंत्येव पिशाचाश्च न संशयः
क्रोध व हट्टाने ग्रासलेले मूर्ख लोक कठोर वचने बोलून अशा भक्तांची निंदा करतात; ते निःसंशय यातुधान व पिशाचांसारखेच होतात.
Verse 9
देवो गुणत्रयातीतश्चतुर्व्यूहो महेश्वरः । सकलस्सकलाधारशक्तेरुत्पत्तिकारणम्
महादेव त्रिगुणातीत आहेत. महेश्वर म्हणून ते चतुर्व्यूह रूपांनी प्रकट होत असले तरी ते पूर्ण-परिपूर्ण; सर्व तत्त्वांचा आधार आणि शक्तीच्या उत्पत्तीचे कारण होऊन सृष्टीचा विस्तार करतात.
Verse 10
सोयमात्मा त्रयस्यास्य प्रकृतेः पुरुषस्य च । लीलाकृतजगत्सृष्टिरीश्वरत्वे व्यवस्थितः
तोच परमात्मा या त्रयाचा तसेच प्रकृती व पुरुषाचाही ईश्वर म्हणून अधिष्ठाता आहे; आणि त्याच्याच लीलेंतून जगाची सृष्टी घडते.
Verse 11
यस्सर्वस्मात्परो नित्यो निष्कलः परमेश्वरः । स एव च तदाधारस्तदात्मा तदधिष्ठितः
जो सर्वांपेक्षा परे, नित्य, निष्कल आणि परमेश्वर आहेत—तेच त्याचे आधार, तेच त्याचे आत्मस्वरूप, आणि तेच ते अधिष्ठान ज्यात सर्व स्थित आहे.
Verse 12
तस्मान्महेश्वरश्चैव प्रकृतिः पुरुषस्तथा । सदाशिवभवो विष्णुर्ब्रह्मा सर्वशिवात्मकम्
म्हणून महेश्वरच प्रकृतीही आहेत आणि पुरुषही। सदाशिवापासून विष्णू व ब्रह्मा उत्पन्न होतात—खरे तर सर्व काही शिवस्वरूप आहे।
Verse 13
प्रधानात्प्रथमं जज्ञे वृद्धिः ख्यातिर्मतिर्महान् । महत्तत्त्वस्य संक्षोभादहंकारस्त्रिधा ऽभवत्
प्रधानापासून प्रथम महत्तत्त्व उत्पन्न झाले; त्यालाच वृद्धि, ख्याति व मति असेही म्हणतात. त्या महत्तत्त्वाच्या क्षोभातून अहंकार त्रिविध झाला।
Verse 14
अहंकारश्च भूतानि तन्मात्रानींद्रियाणि च । वैकारिकादहंकारात्सत्त्वोद्रिक्तात्तु सात्त्विकः
अहंकारापासून भूत, तन्मात्रा आणि इंद्रिये उत्पन्न होतात. आणि सत्त्वप्रधान वैकारिक अहंकारापासून सात्त्विक तत्त्व प्रकट होते।
Verse 15
वैकारिकः स सर्गस्तु युगपत्संप्रवर्तते । बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्चकर्मेंद्रियाणि च
त्या वैकारिक (सात्त्विक) तत्त्वापासून सृष्टीची प्रक्रिया एकाच वेळी प्रवर्तते; पाच ज्ञानेंद्रिये आणि पाच कर्मेंद्रिये एकत्र प्रकट होतात।
Verse 16
एकादशं मनस्तत्र स्वगुणेनोभयात्मकम् । तमोयुक्तादहंकाराद्भूततन्मात्रसंभवः
तेथे अकराव्या तत्त्व म्हणून मन उत्पन्न होते; ते स्वगुणाने ज्ञान व कर्म—दोन्हींचे स्वरूप धारण करते. तमसयुक्त अहंकारापासून तन्मात्रा व भूतांची उत्पत्ती होते।
Verse 17
भूतानामादिभूतत्वाद्भूतादिः कथ्यते तु सः । भूतादेश्शब्दमात्रं स्यात्तत्र चाकाशसंभवः
सर्व भूतांचा आदिभूत असल्यामुळे तो ‘भूतादि’ म्हणून कथिला जातो. ‘भूतादि’ हा शब्द मुळात नाममात्र आहे; आणि त्या सूक्ष्म तत्त्वापासून आकाश उत्पन्न होते.
Verse 18
आकाशात्स्पर्श उत्पन्नः स्पर्शाद्वायुसमुद्भवः । वायो रूपं ततस्तेजस्तेजसो रससंभवः
आकाशापासून स्पर्श-तन्मात्रा उत्पन्न होते; स्पर्शापासून वायूचा उद्भव होतो. वायूपासून रूप-तत्त्व, आणि त्यातून तेज (अग्नी) प्रकटते; तेजापासून रस-तन्मात्रा उत्पन्न होते.
Verse 19
रसादापस्समुत्पन्नास्तेभ्यो गन्धसमुद्भवः । गन्धाच्च पृथिवी जाता भूतेभ्योन्यच्चराचरम्
रसापासून आपः (जल) उत्पन्न झाले; त्या जलांपासून गंध-तत्त्व प्रकट झाले. गंधापासून पृथ्वी उत्पन्न झाली; आणि भूतांपासून इतर सर्व चर-अचर सृष्टी प्रकट झाली.
Verse 20
पुरुषाधिष्ठितत्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च । महदादिविशेषान्ता ह्यण्डमुत्पादयन्ति ते
पुरुष (परमेश्वर) यांच्या अधिष्ठानामुळे आणि अव्यक्ताच्या अनुग्रह-सहकारामुळे, महत् इत्यादीपासून विशेष-तत्त्वांपर्यंत ते सर्व मिळून ब्रह्मांडरूपी अंड उत्पन्न करतात.
Verse 21
तत्र कार्यं च करणं संसिद्धं ब्रह्मणो यदा । तदंडे सुप्रवृद्धो ऽभूत्क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः
जेव्हा त्या (ब्रह्मांडीय व्यवस्थेत) ब्रह्म्याचे कार्य (सृष्टी) आणि करण (साधने) पूर्णतः सिद्ध झाले, तेव्हा त्या अंडात क्षेत्रज्ञ पूर्ण विकसित होऊन ‘ब्रह्मा’ या नावाने प्रसिद्ध झाला.
Verse 22
स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते । आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत
तोच प्रथम शरीरी आहे; म्हणून तो ‘पुरुष’ म्हणून ओळखला जातो. तोच सर्व भूतांचा आदिकर्ता असून ब्रह्म्यापूर्वीही विद्यमान, सृष्टीच्या अग्रभागी स्थित आहे.
Verse 23
तस्येश्वरस्य प्रतिमा ज्ञानवैराग्यलक्षणा । धर्मैश्वर्यकरी बुद्धिर्ब्राह्मी यज्ञे ऽभिमानिनः
त्या ईश्वराची प्रतिमा ज्ञान-वैराग्यलक्षणांनी युक्त आहे. यज्ञाची अभिमानिनी ब्राह्मी बुद्धी धर्म व ऐश्वर्य देणारी आहे.
Verse 24
अव्यक्ताज्जायते तस्य मनसा यद्यदीप्सितम् । वशी विकृत्वात्त्रैगुण्यात्सापेक्षत्वात्स्वभावतः
अव्यक्तापासून त्या देहधाऱ्यासाठी मनाने जे-जे इच्छिले ते उत्पन्न होते. पण जीव खरोखर वशी नाही; स्वभावतः तो विकारी, त्रिगुणयुक्त व सापेक्ष (पराधीन) असल्याने वश होतो.
Verse 25
त्रिधा विभज्य चात्मानं त्रैलोक्ये संप्रवर्तते । सृजते ग्रसते चैव वीक्षते च त्रिभिस्स्वयम्
तो आपल्या स्वरूपाचे त्रिधा विभाजन करून त्रैलोक्यात सर्वत्र प्रवृत्त होतो. त्या तीन शक्तींनी तो स्वतः सृष्टी करतो, संहार करतो आणि सर्वांचे निरीक्षण-नियमनही करतो.
Verse 26
चतुर्मुखस्तु ब्रह्मत्वे कालत्वे चांतकस्स्मृतः । सहस्रमूर्धा पुरुषस्तिस्रोवस्थास्स्वयंभुवः
ब्रह्मत्वाच्या अवस्थेत तो चतुर्मुख म्हणून स्मरणात येतो; कालत्वात तो ‘अंतक’ (अंत करणारा) म्हणून ओळखला जातो. पुरुषरूपात तो सहस्रशीर्ष पुरुष आहे आणि स्वयम्भू म्हणून तो स्वतः त्रिविध अवस्थांत स्थित असतो.
Verse 27
सत्त्वं रजश्च ब्रह्मा च कालत्वे च तमो रजः । विष्णुत्वे केवलं सत्त्वं गुणवृद्धिस्त्रिधा विभौ
ब्रह्मत्वात सत्त्व व रज असतात; आणि कालत्वात तम व रज. परंतु विष्णुत्वात केवळ सत्त्वच असते. अशा रीतीने सर्वव्यापी प्रभूमध्ये गुणांची वाढ (प्रधानता) त्रिविध आहे।
Verse 28
ब्रह्मत्वे सृजते लोकान् कालत्वे संक्षिपत्यपि । पुरुषत्वे ऽत्युदासीनः कर्म च त्रिविधं विभोः
ब्रह्मत्व धारण केल्यावर तो लोकांची सृष्टी करतो; कालत्व धारण केल्यावर त्यांचे संहार/संक्षेपही करतो. आणि परम पुरुषरूपाने तो अत्यंत उदासीन राहतो. अशा प्रकारे विभूचे कर्म त्रिविध आहे।
Verse 29
एवं त्रिधा विभिन्नत्वाद्ब्रह्मा त्रिगुण उच्यते । चतुर्धा प्रविभक्तत्वाच्चातुर्व्यूहः प्रकीर्तितः
अशा रीतीने त्रिविध भेदामुळे ब्रह्मा ‘त्रिगुण’ म्हणविला जातो; आणि चतुर्विध विभागामुळे तो ‘चातुर्व्यूह’ म्हणून प्रसिद्ध आहे।
Verse 30
आदित्वादादिदेवो ऽसावजातत्वादजः स्मृतः । पाति यस्मात्प्रजाः सर्वाः प्रजापतिरिति स्मृतः
तो आद्य असल्याने ‘आदिदेव’ म्हणून स्मरणीय; अजन्मा असल्याने ‘अज’ म्हणून प्रसिद्ध. आणि तो सर्व प्रजांचे पालन-रक्षण करतो म्हणून ‘प्रजापति’ असे त्याचे नाम स्मरले जाते.
Verse 31
हिरण्मयस्तु यो मेरुस्तस्योल्बं सुमहात्मनः । गर्भोदकं समुद्राश्च जरायुश्चाऽपि पर्वताः
जो सुवर्णमय मेरु पर्वत आहे, तो त्या परम महान् विश्वपुरुषाचा ‘उल्ब’ (बाह्य पिंड/आवरण) आहे. गर्भोदक जल समुद्र झाले, आणि पर्वत जणू त्याच्या भोवतीची ‘जरायु’ (झिल्ली) झाले.
Verse 32
तस्मिन्नंडे त्विमे लोका अंतर्विश्वमिदं जगत् । चंद्रादित्यौ सनक्षत्रौ सग्रहौ सह वायुना
त्या ब्रह्मांड-अंडात हे लोक—हे संपूर्ण अंतर्विश्व—समाविष्ट आहे: चंद्र व सूर्य, नक्षत्रांसह, ग्रहांसह आणि सर्वगामी वायूसह।
Verse 33
अद्भिर्दशगुणाभिस्तु बाह्यतोण्डं समावृतम् । आपो दशगुणेनैव तेजसा बहिरावृताः
बाहेरून ते अंडे दशगुण जलराशीने आवृत आहे; आणि ते जलही बाहेरून दशगुण अग्नितेजाने आवृत आहे।
Verse 34
तेजो दशगुणेनैव वायुना बहिरावृतम् । आकाशेनावृतो वायुः खं च भूतादिनावृतम्
अग्नितेज बाहेरून दशगुण वायूने आवृत आहे; वायू आकाशाने आवृत आहे, आणि आकाशही भूतादि तत्त्वाने आवृत आहे।
Verse 35
भूतादिर्महता तद्वदव्यक्तेनावृतो महान् । एतैरावरणैरण्डं सप्तभिर्बहिरावृतम्
स्थूल भूततत्त्वे महत् (बुद्धितत्त्व) यांनी आवृत आहेत आणि महत् हे अव्यक्त (प्रकृती) यांनी झाकलेले आहे. अशा रीतीने ब्रह्मांड बाहेरून या सात आवरणांनी सर्वथा वेढलेले आहे.
Verse 36
एतदावृत्त्य चान्योन्यमष्टौ प्रकृतयः स्थिताः । सृष्टिपालनविध्वंसकर्मकर्त्र्यो द्विजोत्तमाः
या आवरणांनी परस्पर एकमेकांना झाकीत आठ प्रकृती स्थित आहेत, हे द्विजोत्तम। त्या सृष्टी, पालन आणि संहार या कर्मांची प्रवर्तक शक्ती आहेत.
Verse 37
एवं परस्परोत्पन्ना धारयंति परस्परम् । आधाराधेयभावेन विकारास्तु विकारिषु
अशा रीतीने परस्परावलंबी होऊन ते एकमेकांना धारण करतात। आधार-आधेयभावाने विकार आपापल्या विकारी कारणांतच स्थित राहतात।
Verse 38
कूर्मोंगानि यथा पूर्वं प्रसार्य विनियच्छति । विकारांश्च तथा ऽव्यक्तं सृष्ट्वा भूयो नियच्छति
जसा कासव प्रथम आपली अंगे पसरवून मग पुन्हा आवरतो, तसा अव्यक्त विकारांची सृष्टी करून पुन्हा त्यांना स्वतःमध्येच संहरतो.
Verse 39
अव्यक्तप्रभवं सर्वमानुलोम्येन जायते । प्राप्ते प्रलयकाले तु प्रतिलोम्येनुलीयते
हे सर्व जग अव्यक्तापासून क्रमाने उत्पन्न होते; आणि प्रलयकाळी तेच उलट क्रमाने त्या अव्यक्तात लीन होते.
Verse 40
गुणाः कालवशादेव भवंति विषमाः समाः । गुणसाम्ये लयो ज्ञेयो वैषम्ये सृष्टिरुच्यते
काळाच्या अधीन गुण कधी सम तर कधी विषम होतात. गुणसाम्यात लय जाणावा, आणि वैषम्यात सृष्टी म्हणतात.
Verse 41
तदिदं ब्रह्मणो योनिरेतदंडं घनं महत् । ब्रह्मणः क्षेत्रमुद्दिष्टं ब्रह्मा क्षेत्रज्ञ उच्यते
हे महान् व घन ब्रह्मांडच ब्रह्म्याची योनी (उत्पत्तीस्थान) आहे. हेच ब्रह्म्याचे क्षेत्र सांगितले आहे, आणि ब्रह्मा क्षेत्रज्ञ म्हणविला जातो.
Verse 42
इतीदृशानामण्डानां कोट्यो ज्ञेयाः सहस्रशः । सर्वगत्वात्प्रधानस्य तिर्यगूर्ध्वमधः स्थिताः
अशा ब्रह्मांडांच्या हजारो-हजारो कोटी आहेत, असे जाणावे. प्रधान सर्वव्यापी असल्याने ती (ब्रह्मांडे) तिर्यक्, ऊर्ध्व व अधः—सर्वत्र स्थित आहेत।
Verse 43
तत्र तत्र चतुर्वक्त्रा ब्रह्माणो हरयो भवाः । सृष्टा प्रधानेन तथा लब्ध्वा शंभोस्तु सन्निधिम्
इथे-तिथे प्रधानाने चतुर्मुख ब्रह्मा, हरि (विष्णू) आणि भव (रुद्र) निर्माण केले. असे प्रकट होऊन त्यांनी शंभू (भगवान शिव) यांचे पावन सान्निध्य प्राप्त केले।
Verse 44
महेश्वरः परोव्यक्तादंडमव्यक्तसंभवम् । अण्डाज्जज्ञे विभुर्ब्रह्मा लोकास्तेन कृतास्त्विमे
महेश्वर अव्यक्तापेक्षाही पर आहेत; त्यांनी अव्यक्तातून उत्पन्न होणारे ब्रह्मांड-अंड प्रकट केले. त्या अंडातून सर्वव्यापी ब्रह्मा जन्मले आणि त्यांच्याच द्वारा हे लोक रचले गेले।
Verse 45
अबुद्धिपूर्वः कथितो मयैष प्रधानसर्गः प्रथमः प्रवृतः । आत्यंतिकश्च प्रलयोन्तकाले लीलाकृतः केवलमीश्वरस्य
हा प्रथम प्रधानसर्ग मी अबुद्धिपूर्वक (विचार-गणना न करता) सांगितला आहे. आणि कल्पान्तकाळी होणारा आत्यंतिक प्रलय हा खरोखर केवळ ईश्वराची लीला आहे.
Verse 46
यत्तत्स्मृतं कारणमप्रमेयं ब्रह्मा प्रधानं प्रकृतेः प्रसूतिः । अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यं शुक्लं सुरक्तं पुरुषेण युक्तम्
जे अप्रमेय कारणतत्त्व स्मृतीत ब्रह्म, प्रधान व प्रकृतीची प्रसूती-हेतु असे म्हटले आहे, ते आदि-मध्य-अंत रहित, अनंतवीर्ययुक्त आहे; ते शुक्लही, सुरक्तही, आणि पुरुषाशी संयुक्त आहे.
Verse 47
उत्पादकत्वाद्रजसोतिरेकाल्लोकस्य संतानविवृद्धिहेतून् । अष्टौ विकारानपि चादिकाले सृष्ट्वा समश्नाति तथांतकाले
रजोगुणाच्या उत्पादक प्रधानतेमुळे जगाची सातत्यता व संततीवृद्धी घडते. आदिकाळी तो आठ विकारही निर्माण करतो आणि कालांती त्यांनाच तसाच ग्रासून लयास नेतो.
Verse 48
प्रकृत्यवस्थापितकारणानां या च स्थितिर्या च पुनः प्रवृत्तिः । तत्सर्वमप्राकृतवैभवस्य संकल्पमात्रेण महेश्वरस्य
प्रकृतीत स्थापित कारणांची जी स्थिती आणि जी पुनः प्रवृत्ती—हे सर्व अप्राकृत वैभवयुक्त महेश्वराच्या केवळ संकल्पमात्रानेच घडते.
Frequently Asked Questions
A doctrinal cosmogonic account: from avyakta and subsequent evolutes (e.g., buddhi), the three deities—Rudra, Viṣṇu, and Brahmā—arise as causal administrators, and Maheśvara assigns them the distinct cosmic functions of creation, protection, and dissolution across cycles.
The chapter aligns Sāṃkhya-like categories (avyakta, buddhi, vikāra, guṇas) with a Shaiva theism in which Maheśvara is both beyond the guṇas and the inner self of prakṛti–puruṣa, making cosmology a revelation of non-competitive, unitary divine causality.
Maheśvara is presented as guṇatrayātīta, as caturvyūha, as the source of universal pervasion and unobstructed śakti, and as the līlā-kartṛ (playful author) behind the world-process, while the Trimūrti are highlighted as mutually sustaining functional manifestations.