रुद्रस्य परमात्मत्वे ब्रह्मपुत्रत्वादिसंशयप्रश्नः — Questions on Rudra’s Supremacy and His ‘Sonship’ to Brahmā

Verse 1

ऋषय ऊचुः । भवता कथिता सृष्टिर्भवस्य परमात्मनः । चतुर्मुखमुखात्तस्य संशयो नः प्रजायते

ऋषी म्हणाले—आपण भव, परमात्म्याची जी सृष्टी सांगितली, ती चतुर्मुख (ब्रह्मा) यांच्या मुखातून आलेली आहे; म्हणून तिच्याविषयी आमच्या मनात कोणताही संशय उत्पन्न होत नाही।

Verse 2

देवश्रेष्ठो विरूपाक्षो दीप्तश्शूलधरो हरः । कालात्मा भगवान् रुद्रः कपर्दी नीललोहितः

देवांमध्ये श्रेष्ठ तो विरूपाक्ष; तेजस्वी त्रिशूल धारण करणारा हर आहे। काळस्वरूप भगवान रुद्र, जटाधारी कपर्दी, नील-लोहित वर्णाचा आहे।

Verse 3

सब्रह्मकमिमं लोकं सविष्णुमपि पावकम् । यः संहरति संक्रुद्धो युगांते समुपस्थिते

युगांती प्रलयकाळ उपस्थित झाला की, तो संक्रुद्ध होऊन संहारकार्याने हा सर्व लोक—ब्रह्मासहित, विष्णूसहित आणि पावक (अग्नी)सहित—संहारीतो.

Verse 4

यस्य ब्रह्मा च विष्णुश्च प्रणामं कुरुतो भयात् । लोकसंकोचकस्यास्य यस्य तौ वशवर्तिनौ

ज्याच्या भयाने ब्रह्मा आणि विष्णू नमस्कार करतात। तो लोकांना संकोचित (समेट) करणारा आहे; ते दोघेही ज्याच्या अधीन आहेत।

Verse 5

यो ऽयं देवः स्वकादंगाद्ब्रह्मविष्णू पुरासृजत् । स एव हि तयोर्नित्यं योगक्षेमकरः प्रभुः

हा तोच देव आहे ज्याने प्राचीन काळी आपल्या देहांगातून ब्रह्मा व विष्णू यांना उत्पन्न केले. तोच प्रभू सदैव त्यांच्या योग-क्षेमाचा कर्ता—प्राप्ती देणारा व रक्षण करणारा—आहे.

Verse 6

स कथं भगवान् रुद्र आदिदेवः पुरातनः । पुत्रत्वमगमच्छंभुर्ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः

मग आदिदेव, पुरातन भगवान रुद्र—शंभू—अव्यक्त व अगोचर जन्म असलेल्या ब्रह्म्याचा पुत्रभाव कसा काय प्राप्त झाला?

Verse 7

प्रजापतिश्च विष्णुश्च रुद्रस्यैतौ परस्परम् । सृष्टौ परस्परस्यांगादिति प्रागपि शुश्रुम

आम्ही पूर्वीही ऐकले आहे की प्रजापती (ब्रह्मा) आणि विष्णू—रुद्राच्या संदर्भात—सृष्टीत परस्परांच्या अंगांपासून, परस्परावलंबी रीतीने प्रकट झाले.

Verse 8

कथं पुनरशेषाणां भूतानां हेतुभूतयोः । गुणप्रधानभावेन प्रादुर्भावः परस्परात्

मग पुन्हा असे कसे की सर्व भूतें—एकही उरू न देता—दोन कारणतत्त्वांपासून, गुण आणि प्रधान यांच्या परस्पर-प्रधान भावाने, परस्परातून प्रकट होतात?

Verse 9

नापृष्टं भवता किंचिन्नाश्रुतं च कथंचन । भगवच्छिष्यभूतेन भवता सकलं स्मृतम्

तुम्ही काहीही न विचारता ठेवले नाही आणि कोणत्याही प्रकारे काहीही न ऐकलेले राहिले नाही. कारण तुम्ही भगवंताचे खरे शिष्य आहात, म्हणून सर्व काही पूर्णपणे स्मरले आहे.

Verse 10

तत्त्वं वद यथा ब्रह्मा मुनीनामवदद्विभुः । वयं श्रद्धालवस्तात श्रोतुमीश्वरसद्यशः

हे तात, सर्वव्यापी ब्रह्म्याने मुनींना जसे तत्त्व सांगितले तसेच तुम्ही सांगा. आम्ही श्रद्धावान आहोत आणि त्वरित ईश्वराची यशोगाथा ऐकू इच्छितो.

Verse 11

वायुरुवाच । स्थाने पृष्टमिदं विप्रा भवद्भिः प्रश्नकोविदैः । इदमेव पुरा पृष्टो मम प्राह पितामहः

वायू म्हणाले—हे विप्रहो, प्रश्नकौशल्य असलेल्या तुम्ही योग्य ठिकाणी हा प्रश्न विचारला आहे. हाच विषय पूर्वी मलाही विचारला गेला होता; तेव्हा पितामह (ब्रह्मा) यांनी मला सांगितला.

Verse 12

तदहं सम्प्रवक्ष्यामि यथा रुद्रसमुद्भवः । यथा च पुनरुत्पत्तिर्ब्रह्मविष्ण्वोः परस्परम्

म्हणून आता मी सांगतो की रुद्राचा प्रादुर्भाव कसा झाला; तसेच ब्रह्मा व विष्णू यांची परस्पर-संबंधित पुनरुत्पत्ती कशी होते।

Verse 13

त्रयस्ते कारणात्मानो जतास्साक्षान्महेश्वरात् । चराचरस्य विश्वस्य सर्गस्थित्यंतहेतवः

महेश्वरापासूनच प्रत्यक्ष तीन कारणतत्त्वे उत्पन्न झाली. ती चराचर समस्त विश्वाच्या सृष्टी, स्थिती व प्रलयाची कारणे ठरली.

Verse 14

परमैश्वर्यसंयुक्ताः परमेश्वरभाविताः । तच्छक्त्याधिष्ठिता नित्यं तत्कार्यकरणक्षमाः

ते परम ऐश्वर्याने संयुक्त व परमेश्वरभावाने भावित होते. त्याच्या शक्तीने नित्य अधिष्ठित होऊन ते त्याची कार्ये करण्यास समर्थ होते.

Verse 15

पित्रा नियमिताः पूर्वं त्रयोपि त्रिषु कर्मसु । ब्रह्मा सर्गे हरिस्त्राणे रुद्रः संहरणे तथा

पूर्वी पित्याने त्या तिघांनाही तीन कर्मांत नेमले—सृष्टीसाठी ब्रह्मा, रक्षणासाठी हरि, आणि संहारासाठी रुद्र.

Verse 16

तथाप्यन्योन्यमात्सर्यादन्योन्यातिशयाशिनः । तपसा तोषयित्वा स्वं पितरं परमेश्वरम्

तथापि परस्पर मत्सराने व एकमेकांपेक्षा श्रेष्ठ होण्याच्या इच्छेने त्यांनी तप करून आपल्या पित्याला—परमेश्वराला—तुष्ट केले.

Verse 17

लब्ध्वा सर्वात्मना तस्य प्रसादात्परमेष्ठिनः । ब्रह्मनारायणौ पूर्वं रुद्रः कल्पान्तरे ऽसृजत्

त्या परमेष्ठी प्रभूची कृपा सर्वात्मभावे प्राप्त करून, पूर्वी एका कल्पाच्या अंतकाळी रुद्रांनी ब्रह्मा व नारायण यांना प्रकट केले.

Verse 18

कल्पान्तरे पुनर्ब्रह्मा रुद्रविष्णू जगन्मयः । विष्णुश्च भगवान्रुद्रं ब्रह्माणमसृजत्पुनः

कल्पांतकाळी ब्रह्मा पुन्हा प्रकट होतो; रुद्र व विष्णू जगन्मय होऊन कार्य करतात. आणि भगवान विष्णूंनी पुन्हा रुद्राला तसेच ब्रह्मालाही प्रकट केले.

Verse 19

नारायणं पुनर्ब्रह्मा ब्रह्माणमसृजत्पुनः । एवं कल्पेषु कल्पेषु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः

ब्रह्मा पुन्हा पुन्हा नारायणाला प्रकट करतो आणि नारायणही पुन्हा पुन्हा ब्रह्माला प्रकट करतो. अशा रीतीने कल्पोकल्पी ब्रह्मा-विष्णू-महेश्वर प्रकट होत राहतात.

Verse 20

परस्परेण जायंते परस्परहितैषिणः । तत्तत्कल्पान्तवृत्तान्तमधिकृत्य महर्षिभिः

ते परस्परांपासून उत्पन्न होतात आणि एकमेकांच्या हिताचीच इच्छा करतात. विविध कल्पांतांचे वृत्तांत आधार करून महर्षींनी ही कथा सांगितली आहे.

Verse 21

प्रभावः कथ्यते तेषां परस्परसमुद्भवात् । शृणु तेषां कथां चित्रां पुण्यां पापप्रमोचिनीम्

त्यांचा प्रभाव परस्पर-समुद्भवातून उत्पन्न होतो असे सांगितले आहे. त्यांची ती अद्भुत, पुण्यदायी व पापमोचिनी कथा ऐक.

Verse 22

कल्पे तत्पुरुषे वृत्तां ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । पुरा नारायणो नाम कल्पे वै मेघवाहने

तत्पुरुष कल्पात परमेष्ठी ब्रह्म्याचा प्राचीन वृत्तांत सांगितला जातो. आणि मेघवाहन कल्पात पूर्वी ‘नारायण’ नावाचा एक महापुरुष होता.

Verse 23

दिव्यं वर्षसहस्रं तु मेघो भूत्वावहद्धराम् । तस्य भावं समालक्ष्य विष्णोर्विश्वजगद्गुरुः

दिव्य एक सहस्र वर्षे तो मेघ होऊन पृथ्वीवर वर्षाव करीत राहिला. त्याचा तो भाव पाहून विश्व-जगताचा गुरु त्यास विष्णूसंबंधी जाणला.

Verse 24

सर्वस्सर्वात्मभावेन प्रददौ शक्तिमव्ययाम् । शक्तिं लब्ध्वा तु सर्वात्मा शिवात्सर्वेश्वरात्तदा

तेव्हा सर्वव्यापी प्रभू सर्वात्मभावाने अव्यय शक्ती प्रदान करीत झाला. सर्वेश्वर शिवाकडून ती शक्ती मिळवून तो सर्वभूतांचा अंतरात्मा समर्थ झाला.

Verse 25

ससर्ज भगावन् विष्णुर्विश्वं विश्वसृजा सह । विष्णोस्तद्वैभवं दृष्ट्वा सृष्टस्तेन पितामहः

भगवान विष्णूंनी विश्वसृजन-तत्त्वासह हे विश्व निर्माण केले. विष्णूचे ते वैभव पाहून पितामह ब्रह्माही त्यांच्याच द्वारा प्रकट झाले.

Verse 26

आवयोरधिकश्चास्ति स रुद्रो नात्र संशयः । तस्य देवाधिदेवस्य प्रसादात्परमेष्ठिनः

आम्हा दोघांमध्ये जो खरोखर श्रेष्ठ आहे तो रुद्रच—यात संशय नाही। देवाधिदेव परमेश्वराच्या प्रसादाने हे सत्य निश्चित होते।

Verse 27

स्रष्टा त्वं भगवानाद्यः पालकः परमार्थतः । अहं च तपसाराध्य रुद्रं त्रिदशनायकम्

हे आद्य भगवान! तूच खऱ्या अर्थाने स्रष्टा आणि पालक आहेस। आणि मी तपस्येने त्रिदशांचा नायक रुद्र याची आराधना करतो।

Verse 28

त्वया सह जगत्सर्वं स्रक्ष्याम्यत्र न संशयः । एवं विष्णुमुपालभ्य भगवानब्जसम्भवः

तुझ्यासह मी हे सर्व जग निर्माण करीन—यात संशय नाही। असे विष्णूला संबोधून कमलज भगवान (ब्रह्मा) बोलला।

Verse 29

एवं विज्ञापयामास तपसा प्राप्य शंकरम् । भगवन् देवदेवेश विश्वेश्वर महेश्वर

तपस्येने शंकराला प्राप्त करून त्याने असे निवेदन केले—“हे भगवान! देवदेवेश, विश्वेश्वर, महेश्वर!”

Verse 30

तव वामांगजो विष्णुर्दक्षिणांगभवो ह्यहम् । मया सह जगत्सर्वं तथाप्यसृजदच्युतः

विष्णु तुझ्या वाम अंगातून उत्पन्न झाला आणि मी तुझ्या दक्षिण अंगातून। तरीही अच्युताने माझ्यासह सर्व जगाची सृष्टी केली।

Verse 31

स मत्सरादुपालब्धस्त्वदाश्रयबलान्मया । मद्भावान्नाधिकस्तेति भावस्त्वयि महेश्वरे

मत्सराने मी तुझ्या आश्रयाच्या बळावर त्याला उपालंभ दिला; पण तो माझ्याविषयी पूर्ण भावाने एकनिष्ठ असल्यामुळे त्याच्या अंतःकरणात हा दृढ निश्चय होता— “हे महेश्वर, तुझ्याहून श्रेष्ठ कोणी नाही।”

Verse 32

त्वत्त एव समुत्पत्तिरावयोस्सदृशी यतः । तस्य भक्त्या यथापूर्वं प्रसादं कृतवानसि

आपल्यादोघांची उत्पत्ती खरोखर तुझ्यापासूनच असल्याने ती समान आहे; म्हणून त्याच्या भक्तीमुळे, पूर्वीप्रमाणेच, तू त्याच्यावर प्रसाद-कृपा केलीस।

Verse 33

तथा ममापि तत्सर्वं दातुमर्हसि शंकर । इति विज्ञापितस्तेन भगवान् भगनेत्रहा

“तसेच, हे शंकर, ते सर्व मला देखील द्यावे”—अशी विनंती केल्यावर, भगवान् भगनेत्रहा (भगाचे नेत्र नाश करणारे) यांनी ते ऐकले।

Verse 34

न्यायेन वै ददौ सर्वं तस्यापि स घृणानिधिः । लब्ध्वैवमीश्वरादेव ब्रह्मा सर्वात्मतां क्षणात्

न्यायाने त्या करुणानिधीने त्यालाही सर्व काही दिले; आणि अशा रीतीने केवळ ईश्वराकडून प्रसाद मिळवून ब्रह्म्याने क्षणात सर्वात्मभाव प्राप्त केला।

Verse 35

त्वरमाणोथ संगम्य ददर्श पुरुषोत्तमम् । क्षीरार्णवालये शुभ्रे विमाने सूर्यसंनिभे

त्वरेने तो जाऊन क्षीरसागराच्या शुभ्र धामात, सूर्यसमान तेजस्वी शुभ विमानात स्थित पुरुषोत्तमाचे दर्शन घेतले।

Verse 36

हेमरत्नान्विते दिव्ये मनसा तेन निर्मिते । अनंतभोगशय्यायां शयानं पंकजेक्षणम्

सोन्या-रत्नांनी विभूषित, मनोबलाने घडविलेल्या दिव्य शय्येवर अनंतनागाच्या बहुवळणांच्या शय्येवर शयन करणाऱ्या कमलनेत्र प्रभूचे त्याने दर्शन घेतले।

Verse 37

चतुर्भुजमुदारांगं सर्वाभरणभूषितम् । शंखचक्रधरं सौम्यं चन्द्रबिंबसमाननम्

तो चतुर्भुज, उदार अंगांचा, सर्व आभरणांनी भूषित; शंख-चक्र धारण करणारा, सौम्य तेजस्वी, चंद्रबिंबासारख्या मुखाचा होता।

Verse 38

श्रीवत्सवक्षसं देवं प्रसन्नमधुरस्मितम् । धरामृदुकरांभोजस्पर्शरक्तपदांबुजम्

श्रीवत्सचिन्हयुक्त वक्षस्थल असलेल्या, प्रसन्न मधुर हास्याने युक्त देवाचे त्यांनी दर्शन घेतले; पृथ्वीच्या कोमल, कमलसदृश करांच्या स्पर्शाने ज्यांचे चरणकमल अरुण झाले होते।

Verse 39

क्षीरार्णवामृतमिव शयानं योगनिद्रया । तमसा कालरुद्राख्यं रजसा कनकांडजम्

तो योगनिद्रेत क्षीरसागरातील अमृतासारखा शयन करीत होता। तमोगुणाने तो कालरुद्र म्हणून, आणि रजोगुणाने कनकांडज (हिरण्यगर्भ) म्हणून ओळखला गेला।

Verse 40

सत्त्वेन सर्वगं विष्णुं निर्गुणत्वे महेश्वरम् । तं दृष्ट्वा पुरुषं ब्रह्मा प्रगल्भमिदमब्रवीत्

सत्त्वगुणाने त्याने सर्वव्यापी विष्णुतत्त्व ओळखले आणि निर्गुण स्वरूपात महेश्वराला जाणले. त्या परम पुरुषाचे दर्शन घेऊन ब्रह्मदेवाने निर्भयपणे हे वचन उच्चारले।

Verse 41

ग्रसामि त्वामहं विष्णो त्वमात्मानं यथा पुरा । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रतिबुद्ध्य पितामहम्

हे विष्णो! मी तुला ग्रास करीन—जसा तू पूर्वी आपल्या आत्मस्वरूपालाच ग्रास केले होतेस. त्याचे वचन ऐकून पितामह ब्रह्मा सत्यास जागृत झाले.

Verse 42

उदैक्षत महाबाहुस्स्मितमीषच्चकार च । तस्मिन्नवसरे विष्णुर्ग्रस्तस्तेन महात्मना

महाबाहूने पाहिले आणि किंचित स्मित केले. त्याच क्षणी त्या महात्म्याने विष्णूला ग्रासून वश केले.

Verse 43

सृष्टश्च ब्रह्मणा सद्यो भ्रुवोर्मध्यादयत्नतः । तस्मिन्नवसरे साक्षाद्भगवानिन्दुभूषणः

ब्रह्म्याने भुवयांच्या मध्यातून प्रयत्नाविना त्वरित त्याची सृष्टी केली. त्याच वेळी चंद्रभूषण भगवान शिव साक्षात् प्रकट झाले.

Verse 44

शक्तिं तयोरपि द्रष्टुमरूपो रूपमास्थितः । प्रसादमतुलं कर्तुं पुरा दत्तवरस्तयोः

त्या दोघांनाही आपली शक्ती दिसावी म्हणून अरूप भगवानांनी रूप धारण केले. अतुल कृपा करण्यासाठी, जे पूर्वी त्यांना वर देणारे होते, ते असे प्रकट झाले.

Verse 45

आगच्छत्तत्र यत्रेमौ ब्रह्मनारायणौ स्थितौ । अथ तुष्टुवतुर्देवं प्रीतौ भीतौ च कौतुकात्

ते तेथे आले जिथे ब्रह्मा व नारायण उभे होते. मग कुतूहल-विस्मयाने, एकाच वेळी प्रीत व भययुक्त होऊन, त्यांनी त्या देवाचे स्तवन केले.

Verse 46

प्रणेमतुश्च बहुशो बहुमानेन दूरतः । भवोपि भगवानेतावनुगृह्य पिनाकधृक्

ते दूरूनच मोठ्या आदराने वारंवार प्रणाम करू लागले. तेव्हा पिनाकधारी भगवान् भव (शिव) यांनी कृपा करून त्यांना अनुग्रह प्रदान केला.

Verse 47

सादरं पश्यतोरेव तयोरंतरधीयत

ते दोघेही आदराने पाहत असतानाच भगवान् शिव त्यांच्या दृष्टीआड अंतर्धान पावले।