कालतत्त्वनिर्णयः / Doctrine of Kāla (Time) and Its Subordination to Śiva
ऋषी काळ (समय) हा उत्पत्ती व प्रलय यांचा सार्वत्रिक आधार कसा आहे, आणि जगत चक्राप्रमाणे सृष्टी-लयात सतत फिरते, असे विचारतात. ते म्हणतात की ब्रह्मा, विष्णु (हरी), रुद्र तसेच इतर देव-असुरही काळाने ठरविलेली नियती ओलांडू शकत नाहीत; काळच भूत-वर्तमान-भविष्य असा विभाग करतो आणि सर्व प्राण्यांना जरा आणतो. ते विचारतात—हा दिव्य काळ कोण, कोणाच्या अधीन, आणि कोणी त्याच्या पलीकडे आहे का? वायू सांगतो—काळ हा निमेष-काष्ठा इत्यादी मापांनी परिमेय तत्त्व, कालात्मा, परम माहेश्वर तेज आहे; नियोगरूप अजेय नियामक शक्ती जी चराचर विश्वाचे शासन करते. मोक्षही त्या महाकालात्म्याशी संबंधित अंश-प्रसव म्हणून प्रकटतो, जसा अग्नीने प्रेरित लोखंड पुढे सरकते. निष्कर्ष—जगत काळाधीन आहे, पण काळ जगताधीन नाही; काळ शिवाधीन आहे, शिव काळाधीन नाही. शिवाचे अजेय शार्व तेज काळात प्रतिष्ठित असल्याने काळाची मर्यादा ओलांडणे अत्यंत कठीण आहे।
Shlokas
Verse 1
मुनय ऊचुः । कालादुत्पद्यते सर्वं कालदेव विपद्यते । न कालनिरपेक्षं हि क्वचित्किंचन विद्यते
मुनी म्हणाले—काळापासूनच सर्व उत्पन्न होते आणि काळानेच सर्व नष्ट होते; खरे तर कुठेही काळापासून स्वतंत्र असे काहीच नाही।
Verse 2
यदास्यांतर्गतं विश्वं शश्वत्संसारमण्डलम् । सर्गसंहृतिमुद्राभ्यां चक्रवत्परिवर्तते
जेव्हा हे विश्व—हे शाश्वत संसारमंडळ—त्याच्या अंतर्गत असते, तेव्हा सृष्टी व संहार यांच्या मुद्रांनी ते चक्राप्रमाणे फिरत राहते.
Verse 3
ब्रह्मा हरिश्च रुद्रश्च तथान्ये च सुरासुराः । यत्कृतां नियतिं प्राप्य प्रभवो नातिवर्तितुम्
ब्रह्मा, हरि व रुद्र तसेच इतर देव-असुरही—त्या परमेश्वराने ठरविलेली नियती प्राप्त करून, समर्थ असूनही तिचा अतिक्रम करू शकत नाहीत.
Verse 4
भूतभव्यभविष्याद्यैर्विभज्य जरयन् प्रजाः । अतिप्रभुरिति स्वैरं वर्तते ऽतिभयंकरः
भूत, वर्तमान व भविष्य असे विभागून तो प्रजांना क्षीण करीतो. स्वतःला ‘अतिप्रभु’ मानून तो स्वैरपणे फिरतो—अत्यंत भयंकर.
Verse 5
क एष भगवान् कालः कस्य वा वशवर्त्ययम् । क एवास्य वशे न स्यात्कथयैतद्विचक्षण
हे विचक्षण! हा पूज्य काळ कोण आहे? तो कोणाच्या अधीन चालतो? आणि कोण असा आहे जो त्याच्या वशात येत नाही? हे स्पष्ट सांगा.
Verse 6
वायुरुवाच । कालकाष्ठानिमेषादिकलाकलितविग्रहम् । कालात्मेति समाख्यातं तेजो माहेश्वरं परम्
वायू म्हणाले—ज्याचे प्रकट रूप काळ, काष्ठा, निमेष इत्यादी समय-कलांनी घडलेले आहे, ते परम माहेश्वर तेज ‘कालात्मा’ म्हणून प्रसिद्ध आहे—काळाचेच आत्मस्वरूप.
Verse 7
यदलंघ्यमशेषस्य स्थावरस्य चरस्य च । नियोगरूपमीशस्य बलं विश्वनियामकम्
ईश्वराच्या आज्ञारूप जे विश्वनियामक बळ आहे, ते स्थावर व चर अशा सर्व जीवांसाठीही अतिक्रमण-अशक्य आहे।
Verse 8
तस्यांशांशमयी मुक्तिः कालात्मनि महात्मनि । ततो निष्क्रम्य संक्रांता विसृष्टाग्रेरिवायसी
जो महात्मा स्वतः काळस्वरूप आहे, त्याच्यात त्याच्याच अंश-अंशमयी मुक्ती वास करते; तेथून ती बाहेर पडून पुढे जाते—जशी अग्नीतून सोडलेली लोखंडी बाण।
Verse 9
तस्मात्कालवशे विश्वं न स विश्ववशे स्थितः । शिवस्य तु वशे कालो न कालस्य वशे शिवः
म्हणून विश्व काळाच्या अधीन आहे; पण काळ विश्वाच्या अधीन नाही. काळ शिवाच्या वशात आहे; शिव मात्र कधीही काळाच्या वशात नाही.
Verse 10
यतो ऽप्रतिहतं शार्वं तेजः काले प्रतिष्ठितम् । महती तेन कालस्य मर्यादा हि दुरत्यया
कारण अप्रतिहत शार्व (शिवमय) तेज काळातच प्रतिष्ठित आहे; म्हणून काळाची मर्यादा फार महान असून ती दुरत्यय आहे.
Verse 11
कालं प्रज्ञाविशेषेण को ऽतिवर्तितुमर्हति । कालेन तु कृतं कर्म न कश्चिदतिवर्तते
विशेष प्रज्ञेच्या तेजाने काळाला कोण ओलांडू शकेल? आणि काळाने घडविलेले कर्म—त्याच्या नियत फलापलीकडे कोणीही जाऊ शकत नाही.
Verse 12
एकच्छत्रां महीं कृत्स्नां ये पराक्रम्य शासति । ते ऽपि नैवातिवर्तंते कालवेलामिवाब्धयः
जे पराक्रमाने संपूर्ण पृथ्वीवर एकछत्र राज्य करतात, तेही काळाची ठरलेली मर्यादा ओलांडू शकत नाहीत—जसे समुद्र भरती-ओहोटीची सीमा लंघत नाहीत।
Verse 13
ये निगृह्येंद्रियग्रामं जयंति सकलं जगत् । न जयंत्यपि ते कालं कालो जयति तानपि
जे इंद्रियसमूहाला आवरून संपूर्ण जग जिंकतात, तेही काळाला जिंकू शकत नाहीत; काळच त्यांनाही जिंकतो।
Verse 14
आयुर्वेदविदो वैद्यास्त्वनुष्ठितरसायनाः । न मृत्युमतिवर्तंते कालो हि दुरतिक्रमः
आयुर्वेद जाणणारे वैद्य रसायन-उपचारांचे विधिवत् अनुष्ठान करीत असले तरी मृत्यू ओलांडू शकत नाहीत; कारण काळ दुरतिक्रम्य आहे।
Verse 15
श्रिया रूपेण शीलेन बलेन च कुलेन च । अन्यच्चिंतयते जंतुः कालो ऽन्यत्कुरुते बलात्
श्री, रूप, शील, बल आणि कुल यांच्या बळावर जीव एक गोष्ट ठरवितो; पण काळ आपल्या अजेय सामर्थ्याने दुसरेच घडवितो।
Verse 16
अप्रियैश्च प्रियैश्चैव ह्यचिंतितगमागमैः । संयोजयति भूतानि वियोजयति चेश्वरः
अप्रिय व प्रिय अशा दोन्ही घटनांनी, तसेच अनपेक्षित येणे-जाणे यांद्वारे, ईश्वरच भूतांना जोडतो आणि वेगळेही करतो।
Verse 17
यदैव दुःखितः कश्चित्तदैव सुखितः परः । दुर्विज्ञेयस्वभावस्य कालास्याहो विचित्रता
ज्याच्याच क्षणी कोणी दुःखी होतो, त्याच क्षणी दुसरा कोणी सुखी असतो. अहो! दुर्विज्ञेय स्वभाव असलेल्या काळाची किती विचित्रता!
Verse 18
यो युवा स भवेद्वृद्धो यो बलीयान्स दुर्बलः । यः श्रीमान्सो ऽपि निःश्रीकः कालश्चित्रगतिर्द्विजा
जो तरुण आहे तोच वृद्ध होतो; जो बलवान आहे तोच दुर्बल होतो; आणि जो श्रीमंत आहे तोही निःश्री होतो. हे द्विजांनो, काळाची गती किती विचित्र!
Verse 19
नाभिजात्यं न वै शीलं न बलं न च नैपुणम् । भवेत्कार्याय पर्याप्तं कालश्च ह्यनिरोधकः
न कुलीनता, न सदाचार, न बल, न कौशल्य—यांपैकी काहीही एकटे कार्यसिद्धीस पुरेसे ठरत नाही; कारण काळ खरोखरच अनिरोध्य आहे.
Verse 20
ये सनाथाश्च दातारो गीतवाद्यैरुपस्थिताः । ये चानाथाः परान्नादाः कालस्तेषु समक्रियः
जे समर्थ व समृद्ध दाते, गीत-वाद्यांनी सेविलेले, आणि जे अनाथ होऊन परक्याच्या अन्नावर जगतात—त्या सर्वांवर काळ समान रीतीने कार्य करतो.
Verse 21
फलंत्यकाले न रसायनानि सम्यक्प्रयुक्तान्यपि चौषधानि । तान्येव कालेन समाहृतानि सिद्धिं प्रयांत्याशु सुखं दिशंति
अयोग्य वेळी घेतल्यास नीट सिद्ध केलेली रसायने व औषधेही फल देत नाहीत. तीच औषधे योग्य काळी संचित करून वापरली तर शीघ्र सिद्धी देऊन सुख प्रदान करतात.
Verse 22
नाकालतो ऽयं म्रियते जायते वा नाकालतः पुष्टिमग्र्यामुपैति । नाकालतः सुखितं दुःखितं वा नाकालिकं वस्तु समस्ति किंचित्
अकाली न कोणी मरतो, न जन्मतो; अकाली कोणी परम पुष्टी-समृद्धीला पोहोचत नाही. अकाली न सुख येते, न दुःख—खरे तर ‘अकालिक’ असे काहीच अस्तित्वात नाही.
Verse 23
कालेन शीतः प्रतिवाति वातःकालेन वृष्टिर्जलदानुपैति । कालेन चोष्मा प्रशमं प्रयाति कालेन सर्वं सफलत्वमेति
काळानेच शीतल वारा ऋतूनुसार वाहतो; काळानेच मेघांच्या पाठोपाठ पाऊस येतो. काळानेच उष्णता शांत होते; काळानेच सर्व काही योग्य फलप्राप्तीला येते.
Verse 24
कालश्च सर्वस्य भवस्य हेतुः कालेन सस्यानि भवंति नित्यम् । कालेन सस्यानि लयं प्रयांति कालेन संजीवति जीवलोकः
काळ हा सर्व ‘भव’चा कारण आहे. काळानेच धान्य-शस्ये नित्य उत्पन्न होतात; काळानेच ती लयाला जातात. काळानेच जीवांचा लोक संजीवित व धारित राहतो.
Verse 25
इत्थं कालात्मनस्तत्त्वं यो विजानाति तत्त्वतः । कालात्मानमतिक्रम्य कालातीतं स पश्यति
अशा रीतीने जो आत्मशक्तिरूप काळाचे तत्त्व यथार्थ जाणतो, तो काळात्मभाव ओलांडून काळातीत शिवाचे दर्शन घेतो।
Verse 26
न यस्य कालो न च बंधमुक्ती न यः पुमान्न प्रकृतिर्न विश्वम् । विचित्ररूपाय शिवाय तस्मै नमःपरस्मै परमेश्वराय
त्या परमेश्वर शिवाला नमस्कार—ज्याच्यासाठी काळ नाही, बंधन-मुक्तीही नाही; जो न पुरुष, न प्रकृती, न हे विश्व; तरीही जो विचित्र अनेक रूपे धारण करतो।
Frequently Asked Questions
Rather than a single narrative event, the chapter presents a doctrinal dialogue: the sages interrogate the nature and authority of Kāla, and Vāyu answers with a theological definition culminating in Śiva’s supremacy over Time.
Kāla is treated as both measurable temporality and a metaphysical power (kālātman) that enforces niyati; the esoteric pivot is the hierarchy: Time governs the cosmos, yet Time itself is governed by Śiva’s śārva tejas.
Kāla is described through temporal units (nimeṣa, kāṣṭhā, kalā), as a universal regulatory force (niyogarūpa, viśvaniyāmaka), and as dependent upon Śiva—expressed in the maxim: 'śivasya tu vaśe kālo na kālasya vaśe śivaḥ.'