सत्याः पुनस्तपश्चर्या — Satī’s Return to Austerity (Tapas) and Fearless Liṅga-Worship

Verse 1

वायुरुवाच । ततः प्रदक्षिणीकृत्य पतिमम्बा पतिव्रता । नियम्य च वियोगार्तिं जगाम हिमवद्गिरिम्

वायू म्हणाला—त्यानंतर पतिव्रता अंबेने पतीची प्रदक्षिणा केली; आणि वियोगजन्य वेदना आवरून ती हिमालय पर्वताकडे गेली.

Verse 2

तपःकृतवती पूर्वं देशे यस्मिन्सखीजनैः । तमेव देशमवृनोत्तपसे प्रणयात्पुनः

ज्या स्थानी तिने पूर्वी सखीजनांसह तप केले होते, त्याच स्थानी तिने प्रेमभक्तीने पुन्हा तपासाठी निवड केली.

Verse 3

ततः स्वपितरं दृष्ट्वा मातरं च तयोर्गृहे । प्रणम्य वृत्तं विज्ञाप्य ताभ्यां चानुमता सती

त्यानंतर सतीने त्यांच्या घरी आपले पिता व माता पाहून प्रणाम केला, सर्व वृत्तांत निवेदन केला, आणि दोघांची अनुमती मिळवून तदनुसार पुढे केली.

Verse 4

पुनस्तपोवनं गत्वा भूषणानि विसृज्य च । स्नात्वा तपस्विनो वेषं कृत्वा परमपावनम्

तो पुन्हा तो तपोवनात गेला, सर्व भूषणे त्यागली; स्नान करून त्याने परम पावन असा तपस्वीचा वेष धारण केला।

Verse 5

संकल्प्य च महातीव्रं तपः परमदुश्चरम् । सदा मनसि सन्धाय भर्तुश्चरणपंकजम्

अतिशय तीव्र व परम दुश्चर तप करण्याचा संकल्प करून, ती सदैव मनात आपल्या स्वामी शिवांचे चरणकमल धारण करी।

Verse 6

तमेव क्षणिके लिंगे ध्यात्वा बाह्यविधानतः । त्रिसन्ध्यमभ्यर्चयन्ती वन्यैः पुष्पैः फलादिभिः

क्षणिक (तात्पुरत्या) लिंगात केवळ त्यांचेच ध्यान करून, बाह्य विधीनुसार ती त्रिसंध्येला वनफुले, फळे इत्यादींनी अर्चना करी।

Verse 7

स एव ब्रह्मणो मूर्तिमास्थाय तपसः फलम् । प्रदास्यति ममेत्येवं नित्यं कृत्वा ऽकरोत्तपः

“तोच ब्रह्मारूप धारण करून माझ्या तपाचे फळ देईल” असा नित्य संकल्प करून, त्याने अखंड निष्ठेने तप केले।

Verse 8

तथा तपश्चरन्तीं तां काले बहुतिथे गते । दृष्टः कश्चिन्महाव्याघ्रो दुष्टभावादुपागमत्

अशी ती तपश्चर्या करीत राहिली. बराच काळ गेल्यावर एका महावाघाने तिला पाहिले आणि दुष्ट भावाने प्रेरित होऊन तो जवळ आला.

Verse 9

तथैवोपगतस्यापि तस्यातीवदुरात्मनः । गात्रं चित्रार्पितमिव स्तब्धं तस्यास्सकाशतः

तो अत्यंत दुरात्मा जवळ आला तरी देवीच्या सान्निध्यात त्याचे शरीर जणू चित्रपटावर रेखाटलेल्या आकृतीसारखे स्तब्ध झाले.

Verse 10

तं दृष्ट्वापि तथा व्याघ्रं दुष्टभावादुपागतम् । न पृथग्जनवद्देवी स्वभावेन विविच्यते

दुष्ट भावाने येणाऱ्या त्या वाघाला पाहूनही देवी सामान्य जनांसारखी भेदभाव करीत नव्हती; स्वभावतः ती विवेकशील असूनही अढळ राहिली.

Verse 11

स तु विष्टब्धसर्वांगो बुभुक्षापरिपीडितः । ममामिषं ततो नान्यदिति मत्वा निरन्तरम्

पण तो सर्वांग स्तब्ध झालेला, भुकेच्या तडाख्याने पीडित होऊन सतत असेच मनात म्हणत राहिला—“हे मांस माझेच; याखेरीज मला दुसरे काही नाही.”

Verse 12

निरीक्ष्यमाणः सततं देवीमेव तदा ऽनिशम् । अतिष्ठदग्रतस्तस्या उपासनमिवाचरत्

मग तो सतत केवळ देवीकडेच पाहत, तिच्या समोर निरंतर उभा राहिला आणि जणू उपासना करीत आहे असेच वागू लागला.

Verse 13

देव्याश्च हृदये नित्यं ममैवायमुपासकः । त्राता च दुष्टसत्त्वेभ्य इति प्रववृते कृपा

तेव्हा प्रभूच्या अंतःकरणात करुणा उदयास आली—“हा माझा उपासक देवीच्या हृदयात नित्य वास करतो आणि दुष्ट सत्त्वांपासून रक्षण करणारा आहे”; असे म्हणत कृपा प्रवाहित झाली।

Verse 14

तस्या एव कृपा योगात्सद्योनष्टमलत्रयः । बभूव सहसा व्याघ्रो देवीं च बुबुधे तदा

तिच्याच कृपायोगाने तिन्ही मल तत्क्षणी नष्ट झाले; आणि तो व्याघ्र क्षणात शुद्ध होऊन तेव्हा देवीला जगन्माता म्हणून ओळखू लागला।

Verse 15

न्यवर्तत बुभुक्षा च तस्यांगस्तम्भनं तथा । दौरात्म्यं जन्मसिद्धं च तृप्तिश्च समजायत

त्याची अन्नलालसा निवळली आणि अंगांचा जडपणाही नाहीसा झाला। जन्मजात दुष्टता गळून पडली आणि अंतःकरणात तृप्ती उत्पन्न झाली।

Verse 16

तदा परमभावेन ज्ञात्वा कार्तार्थ्यमात्मनः । सद्योपासक एवैष सिषेवे परमेश्वरीम्

तेव्हा परम भावाने आपले जीवन कृतार्थ झाले असे जाणून, तो तत्क्षणी खरा उपासक बनला आणि भक्तीने परमेश्वरीची सेवा करू लागला।

Verse 17

दुष्टानामपि सत्त्वानां तथान्येषान्दुरात्मनाम् । स एव द्रावको भूत्वा विचचार तपोवने

दुष्ट सत्त्वे आणि इतर दुरात्म्यांमध्येही तो त्यांचा निवारक बनला आणि तपोवनात संचार करू लागला।

Verse 18

तपश्च ववृधे देव्यास्तीव्रं तीव्रतरात्मकम् । देवाश्च दैत्यनिर्बन्धाद्ब्रह्माणं शरणं गताः

देवीचे तप अधिकच वाढले—तीव्र, आणि त्याहूनही तीव्रतर. आणि दैत्यांच्या छळामुळे पीडित देव ब्रह्म्याच्या शरण गेले.

Verse 19

चक्रुर्निवेदनं देवाः स्वदुःखस्यारिपीडनात् । यथा च ददतुः शुम्भनिशुम्भौ वरसम्मदात्

शत्रूंच्या छळामुळे व स्वतःच्या दुःखाने पीडित देवांनी विधिपूर्वक निवेदन केले. वरदानांच्या गर्वाने मदोन्मत्त शुम्भ-निशुम्भांनी कसे वर्तन केले, ते त्यांनी सविस्तर सांगितले.

Verse 20

सो ऽपि श्रुत्वा विधिर्दुःखं सुराणां कृपयान्वितः । आसीद्दैत्यवधायैव स्मृत्वा हेत्वाश्रयां कथाम्

देवांचे दुःख ऐकून विधाता ब्रह्मा करुणायुक्त झाले. हेतू-आश्रित उपाय व कारणमीमांसा स्मरून त्यांनी दैत्यवधाचा निश्चय केला.

Verse 21

सामरः प्रार्थितो ब्रह्मा ययौ देव्यास्तपोवनम् । संस्मरन्मनसा देवदुःखमोक्षं स्वयत्नतः

अशा रीतीने देवांनी कळकळीने विनविल्यावर ब्रह्मा देवीच्या तपोवनास गेले. स्वतःच्या प्रयत्नाने देवांचे दुःख कसे दूर होईल, हे ते मनातल्या मनात स्मरत होते.

Verse 22

ददर्श च सुरश्रेष्ठः श्रेष्ठे तपसि निष्ठिताम् । प्रतिष्ठामिव विश्वस्य भवानीं परमेश्वरीम्

तेव्हा देवश्रेष्ठाने श्रेष्ठ तपात निष्ठित परमेश्वरी भवानीचे दर्शन घेतले—जणू तीच विश्वाची प्रतिष्ठा व आधार आहे.

Verse 23

ननाम चास्य जगतो मातरं स्वस्य वै हरेः । रुद्रस्य च पितुर्भार्यामार्यामद्रीश्वरात्मजाम्

मग त्याने तिला नमस्कार केला—जी या जगाची माता आहे, आपल्या पित्याच्या हरिची आर्या पत्नी आहे, आणि रुद्राच्या पित्याचीही पूज्य भार्या—अद्रीश्वराची आत्मजा आर्या।

Verse 24

ब्रह्माणमागतं दृष्ट्वा देवी देवगणैः सह । अर्घ्यं तदर्हं दत्त्वा ऽस्मै स्वागताद्यैरुपाचरत्

ब्रह्मा येत आहेत असे पाहून देवीने देवगणांसह त्यांना यथोचित अर्घ्य अर्पण केले आणि स्वागत-वचने व अन्य सत्कारांनी त्यांचा मान केला।

Verse 25

तां च प्रत्युपचारोक्तिं पुरस्कृत्याभिनंद्य च । पप्रच्छ तपसो हेतुमजानन्निव पद्मजः

तिच्या स्वागत-उपचाराच्या वचनांचा मान ठेवून व तिची स्तुती करून, पद्मज (ब्रह्मा) ने तपस्येचे कारण जणू काही माहीत नसल्याप्रमाणे विचारले।

Verse 26

ब्रह्मोवाच । तीव्रेण तपसानेन देव्या किमिह साध्यते । तपःफलानां सर्वेषां त्वदधीना हि सिद्धयः

ब्रह्मा म्हणाले—हे देवी, या तीव्र तपाने येथे काय साध्य करायचे आहे? कारण तपाच्या सर्व फळांची सिद्धी खरोखर तुझ्याच अधीन आहे।

Verse 27

यश्चैव जगतां भर्ता तमेव परमेश्वरम् । भर्तारमात्मना प्राप्य प्राप्तञ्च तपसः फलम्

जो सर्व जगतांचा धर्ता आहे, त्या परमेश्वर—अंतर्यामी स्वामी—यांना आत्म्याने प्राप्त केल्यावरच तपस्येचे फळ मिळते।

Verse 28

अथवा सर्वमेवैतत्क्रीडाविलसितं तव । इदन्तु चित्रं देवस्य विरहं सहसे कथम्

किंवा हे सर्व तुझेच क्रीडाविलास असावा. पण हे तर आश्चर्य—देवाधिदेव श्रीशिवांचा विरह तू कसा सहन करतेस?

Verse 29

देव्युवाच । सर्गादौ भवतो देवादुत्पत्तिः श्रूयते यदा । तदा प्रजानां प्रथमस्त्वं मे प्रथमजः सुतः

देवी म्हणाली—सृष्टीच्या आरंभी जेव्हा ऐकिवात येते की तुझी दिव्य उत्पत्ती त्या देवापासून झाली, तेव्हा तू प्रजांमध्ये अग्रणी आहेस; तू माझा प्रथमज पुत्र आहेस.

Verse 30

५

“पाच”—हे केवळ हस्तलिखितातील पद्यक्रम दर्शविणारे संख्याचिन्ह आहे; याचा स्वतंत्र अर्थ नाही.

Verse 31

यदा भवद्गिरीन्द्रस्ते पुत्रो मम पिता स्वयम् । तदा पितामहस्त्वं मे जातो लोकपितामह

हे गिरिराज! जेव्हा तुझा पुत्रच माझा पिता स्वतः झाला, तेव्हा तू माझा पितामह झालास—हे लोकपितामह!

Verse 32

तदीदृशस्य भवतो लोकयात्राविधायिनः । वृत्तवन्तःपुरे भर्ता कथयिष्ये कथं पुनः

हे देह-नगराच्या अंतःपुराचे अधिपती, लोकयात्रेचे विधान करणाऱ्या, तुमच्या अशा स्वरूपाचे मी पुन्हा वर्णन तरी कसे करू?

Verse 33

किमत्र बहुना देहे यश्चायं मम कालिमा । त्यक्त्वा सत्त्वविधानेन गौरी भवितुमुत्सहे

या देहाविषयी अधिक बोलून काय? माझी ही काळिमा टाकून सत्त्वविधानाने मी गौरी होण्याचा दृढ निश्चय करते.

Verse 34

ब्रह्मोवाच । एतावता किमर्थेन तीव्रं देवि तपः कृतम् । स्वेच्छैव किमपर्याप्ता क्रीडेयं हि तवेदृशी

ब्रह्मा म्हणाले—हे देवी, इतक्या प्रमाणात तू हे तीव्र तप कशासाठी केलेस? तुझी स्वेच्छा पुरेशी नाही काय? अशी क्रीडा तुलाच शोभते.

Verse 35

क्रीडा ऽपि च जगन्मातस्तव लोकहिताय वै । अतो ममेष्टमनया फलं किमपि साध्यताम्

हे जगन्माते, तुझी क्रीडाही लोकहितासाठीच आहे. म्हणून या कृतीने माझ्यासाठीही काही इष्ट फळ सिद्ध होवो.

Verse 36

निशुंभशुंभनामानौ दैत्यौ दत्तवरौ मया । दृप्तौ देवान्प्रबाधेते त्वत्तो लब्धस्तयोर्वधः

निशुंभ व शुंभ नावाचे दोन दैत्य—माझ्याकडून वर मिळवून—दर्पाने देवांना त्रास देत आहेत. पण त्यांचा वध तुझ्याकडूनच प्राप्त आहे; तुझ्याच हातून त्यांचा नाश होईल.

Verse 37

अलं विलंबनेनात्र त्वं क्षणेन स्थिरा भव । शक्तिर्विसृज्यमाना ऽद्य तयोर्मृत्युर्भविष्यति

आता उशीर करू नकोस, याच क्षणी स्थिर हो. आज जी शक्ती सोडली जात आहे, ती त्या दोघांच्या मृत्यूला कारणीभूत ठरेल.

Verse 38

ब्राह्मणाभ्यर्थिता चैव देवी गिरिवरात्मजा । त्वक्कोशं सहसोत्सृज्य गौरी सा समजायत

ब्राह्मणांनी प्रार्थना केल्यावर, पर्वतराजकन्या देवीने त्वरित आपल्या त्वचेचा कोश त्यागला आणि ती गौरी झाली.

Verse 39

सा त्वक्कोशात्मनोत्सृष्टा कौशिकी नाम नामतः । काली कालाम्बुदप्रख्या कन्यका समपद्यत

तिच्या त्वचेच्या कोशातून निर्माण झालेली ती कन्या कौशिकी नावाने ओळखली गेली; ती काळ्या मेघाप्रमाणे काली म्हणून प्रकट झाली.

Verse 40

सा तु मायात्मिका शक्तिर्योगनिद्रा च वैष्णवी । शंखचक्रत्रिशूलादिसायुधाष्टमहाभुजा

ती मायामयी शक्ति असून वैष्णवी योगनिद्रा आहे। आठ महाभुजांनी युक्त ती शंख, चक्र, त्रिशूळ इत्यादी आयुधे धारण करते।

Verse 41

सौम्या घोरा च मिश्रा च त्रिनेत्रा चन्द्रशेखरा । अजातपुंस्पर्शरतिरधृष्या चातिसुन्दरी

ती सौम्यही आहे, घोरही आहे आणि मिश्रस्वरूपही; ती त्रिनेत्री व चंद्रशेखरा आहे। केवळ शिवस्पर्शात रत, अजेय आणि अतिसुंदरी आहे।

Verse 42

दत्ता च ब्रह्मणे देव्या शक्तिरेषा सनातनी । निशुंभस्य च शुंभस्य निहंत्री दैत्यसिंहयोः

देवीची ही सनातन शक्ती ब्रह्माला प्रदान करण्यात आली; तीच दैत्यसिंह निशुंभ व शुंभ यांचा संहार करणारी आहे.

Verse 43

ब्रह्मणापि प्रहृष्टेन तस्यै परमशक्तये । प्रबलः केसरी दत्तो वाहनत्वे समागतः

अतिशय हर्षित ब्रह्माने त्या परमशक्तीस एक प्रबळ केसरी (सिंह) दिला; तो तिचे वाहन होऊन समोर आला.

Verse 44

विन्ध्ये च वसतिं तस्याः पूजामासवपूर्वकैः । मांसैर्मत्स्यैरपूपैश्च निर्वर्त्यासौ समादिशत्

विन्ध्य प्रदेशात तिच्यासाठी निवासाची व्यवस्था करून, आसवापासून आरंभ होणाऱ्या नैवेद्यांसह मांस, मत्स्य व अपूप अर्पून तिची पूजा पूर्ण केली आणि मग त्याने पुढील आज्ञा दिली।

Verse 45

सा चैव संमता शक्तिर्ब्रह्मणो विश्वकर्मणः । प्रणम्य मातरं गौरीं ब्रह्माणं चानुपूर्वशः

ती ब्रह्मा—विश्वकर्मा—यांची मान्य शक्ती होती. तिने क्रमाने प्रथम माता गौरीला प्रणाम केला आणि नंतर ब्रह्मालाही नमस्कार केला।

Verse 46

शक्तिभिश्चापि तुल्याभिः स्वात्मजाभिरनेकशः । परीता प्रययौ विन्ध्यं दैत्येन्द्रौ हन्तुमुद्यता

स्वतःच्या अनेक आत्मजा—स्वत:समान शक्ती असलेल्या शक्तींनी—सर्व बाजूंनी वेढलेली ती, दोन दैत्येन्द्रांचा वध करण्यास उद्यत होऊन विन्ध्य पर्वताकडे निघाली।

Verse 47

निहतौ च तया तत्र समरे दैत्यपुंगवौ । तद्बाणैः कामबाणैश्च च्छिन्नभिन्नांगमानसौ

त्या रणांगणात तिच्याच हातून दैत्यांतील ते दोन श्रेष्ठ वीर मारले गेले। तिच्या बाणांनी—कामदेवाच्या बाणांसारख्या—त्यांचे अवयव छिन्नभिन्न झाले आणि मनही विदीर्ण झाले।

Verse 48

तद्युद्धविस्तरश्चात्र न कृतो ऽन्यत्र वर्णनात् । ऊहनीयं परस्माच्च प्रस्तुतं वर्णयामि वः

या युद्धाचा विस्तार येथे केला नाही, कारण अन्यत्र त्याचे वर्णन झालेले आहे. तरीही तिथून जे योग्य ते ग्रहण करून, प्रस्तुत विषयानुसार मी तुम्हाला सांगतो।