Śiva’s Boon to Viśvakarman and the Manifestation of Devī (Bhavānī/Parāśakti)
अध्याय १६ मध्ये महादेव हर स्नेहपूर्ण संबोधनांनी विश्वकर्म्यास सांगतात की प्रजा-वृद्धी व लोककल्याणासाठी केलेल्या त्याच्या तपश्चर्येने आणि विनंतीने ते प्रसन्न झाले आहेत, आणि त्याला इच्छित वर देतात. पुढे वरदानाच्या वाणीपलीकडे एक तत्त्वघटना घडते—शिव आपल्या देहाच्या अंशातून देवीचा प्रादुर्भाव करतात; ज्ञानी तिला परमत्मा (भव)ची परमा शक्ती म्हणतात. देवी जन्म-मृत्यू-जरा यांपासून रहित आहे; जिथे वाणी, मन व इंद्रिये परत फिरतात तिथेही ती परात्पर आहे, तरीही अद्भुत रूप धारण करून विभूतीने संपूर्ण विश्वात व्यापून दिसते. अशा रीतीने हा अध्याय पुराणकथा व शाक्त-शैव तत्त्वज्ञान एकत्र करून देवीला अचिंत्य पराशक्ती व जगत-अनुभवाची अंतःशक्ती म्हणून प्रतिपादित करतो.
Shlokas
Verse 1
वायुरुवाच । अथ देवो महादेवो महाजलदनादया । वाचा मधुरगंभीरशिवदश्लक्ष्णवर्णया
वायू म्हणाला—त्यानंतर देव महादेव महान मेघगर्जनेसारख्या वाणीने बोलू लागला—ती वाणी मधुर, गंभीर, शिवमय आणि सिद्ध उच्चाराच्या शुभ लक्षणांनी युक्त होती।
Verse 2
अर्थसंपन्नपदया राजलक्षणयुक्तया । अशेषविषयारंभरक्षाविमलदक्षया
तिची वाणी अर्थसमृद्ध शब्दांनी युक्त व राजोचित लक्षणांनी शोभित होती; आणि सर्व कार्यांच्या आरंभी संरक्षण करण्यास ती निर्मळ व दक्ष होती।
Verse 3
मनोहरतरोदारमधुरस्मितपूर्वया । संबभाषे सुसंपीतो विश्वकर्माणमीश्वरः
अधिक मनोहर, उदार व मधुर स्मितपूर्वक, अत्यंत संतुष्ट होऊन परमेश्वराने विश्वकर्म्यास संबोधून बोलले।
Verse 4
ईश्वर उवाच । वत्स वत्स महाभाग मम पुत्र पितामह । ज्ञातमेव मया सर्वं तव वाक्यस्य गौरवम्
ईश्वर म्हणाले—“वत्सा, वत्सा! हे महाभाग, माझ्या पुत्रा व पितामहा! तुझ्या वचनांचे गौरव व वजन मला सर्वथा ज्ञात आहे।”
Verse 5
प्रजानामेव बृद्ध्यर्थं तपस्तप्तं त्वयाधुना । तपसा ऽनेन तुष्टोस्मि ददामि च तवेप्सितम्
“प्रजांच्या वृद्धी व कल्याणासाठी तू आता तप केलेस. या तपाने मी संतुष्ट आहे; म्हणून तुझ्या इच्छित वरदान देतो।”
Verse 6
इत्युक्त्वा परमोदारं स्वभावमधुरं वचः । ससर्ज वपुषो भागाद्देवीं देववरो हरः
अशी परम उदार व स्वभावतः मधुर वाणी बोलून, देवश्रेष्ठ हराने आपल्या देहाच्या एका अंशातून देवीची उत्पत्ती केली।
Verse 7
यामाहुर्ब्रह्मविद्वांसो देवीं दिव्यगुणान्विताम् । परस्य परमां शक्तिं भवस्य परमात्मनः
ब्रह्मवेत्ते त्यांना दिव्य गुणांनी युक्त देवी म्हणतात—त्या परात्पर, परमात्मा भव (शिव) यांची परम शक्ति आहेत।
Verse 8
यस्यां न खलु विद्यंते जन्म मृत्युजरादयः । या भवानी भवस्यांगात्समाविरभवत्किल
जिच्यामध्ये जन्म, मृत्यु, जरा इत्यादी काहीही नाही—तीच भवानी, असे म्हणतात, भव (शिव) यांच्या अंगातून प्रकट झाली.
Verse 9
यस्या वाचो निवर्तन्ते मनसा चेंद्रियैः सह । सा भर्तुर्वपुषो भागाज्जातेव समदृश्यत
जिच्यापर्यंत वाणी, मन व इंद्रिये पोहोचू न शकल्याने परत फिरतात, ती देवी आपल्या स्वामीच्या देहाच्या एका अंशातून जणू जन्मली आहे असे दिसून आली।
Verse 10
या सा जगदिदं कृत्स्नं महिम्ना व्याप्य तिष्ठति । शरीरिणीव स देवी विचित्रं समलक्ष्यत
जी देवी आपल्या महिम्याच्या सामर्थ्याने हे सर्व जग व्यापून धारण करते, ती देवी तेव्हा अद्भुत रीतीने जणू देहधारिणी असल्याप्रमाणे दिसून आली।
Verse 11
सर्वं जगदिदं चैषा संमोहयति मायया । ईश्वरात्सैव जाताभूदजाता परमार्थतः
हीच माया आपल्या मायाशक्तीने हे सर्व जग मोहित करते। ती ईश्वरापासून उत्पन्न झाली असे म्हटले जाते; परंतु परमार्थतः ती अजन्मा आहे।
Verse 12
न यस्या परमो भावः सुराणामपि गोचरः । विश्वामरेश्वरी चैव विभक्ता भर्तुरंगतः
जिचा परम भाव देवांनाही अगोचर आहे, ती विश्व व अमरांची अधीश्वरी आहे; आणि तरीही ती आपल्या भर्ता-प्रभूच्या अंगापासून विभक्त रूपाने प्रकट झाली आहे।
Verse 13
तां दृष्ट्वा परमेशानीं सर्वलोकमहेश्वरीम् । सर्वज्ञां सर्वगां सूक्ष्मां सदसद्व्यक्तिवर्जिताम्
तिला पाहून—परमेशानी, सर्वलोकांची महेश्वरी—सर्वज्ञ, सर्वव्यापिनी, सूक्ष्म, सत्-असत् भेदाच्या पलीकडे व व्यक्त-सीमांपासून मुक्त अशी देवी (त्याने पाहिली)।
Verse 14
परमां निखिलं भासा भासयन्तीमिदं जगत् । प्रणिपत्य महादेवीं प्रार्थयामास वै विराट्
जिच्या तेजाने हे अखिल जगत् प्रकाशते त्या परम देवीला पाहून विराट्ने महादेवीला साष्टांग प्रणाम केला आणि नम्रतेने प्रार्थना केली।
Verse 15
ब्रह्मोवाच । देवि देवेन सृष्टो ऽहमादौ सर्वजगन्मयि । प्रजासर्गे नियुक्तश्च सृजामि सकलं जगत्
ब्रह्मा म्हणाले—हे देवी, हे सर्वजगन्मयी! आदौ मला देव (शिव) यांनी निर्माण केले. प्रजासर्गाच्या कार्यास नियुक्त होऊन मी हे सकल जगत् सृजितो।
Verse 16
मनसा निर्मिताः सर्वे देवि देवादयो मया । न वृद्धिमुपगच्छन्ति सृज्यमानाः पुनः पुनः
हे देवी, देवतादि सर्वांना मी केवळ मनानेच निर्माण केले आहे; तरीही पुन्हा पुन्हा सृजिले जात असूनही त्यांना खरी वाढ प्राप्त होत नाही।
Verse 17
मिथुनप्रभवामेव कृत्वा सृष्टिमतः परम् । संवर्धयितुमिच्छामि सर्वा एव मम प्रजाः
म्हणून सृष्टि मिथुनप्रभवा (नर-नारी युग्मोत्पन्न) अशी करून, आता माझ्या सर्व प्रजांचे पोषण व विस्तार करावयाची माझी इच्छा आहे।
Verse 18
न निर्गतं पुरा त्वत्तो नारीणां कुलमव्ययम् । तेन नारीकुलं स्रष्टुं शक्तिर्मम न विद्यते
पूर्वी तुझ्यापासून स्त्रियांचे अव्यय कुल उत्पन्न झाले नाही. म्हणून स्त्रीकुल निर्माण करण्याची शक्ती माझ्यात नाही.
Verse 19
सर्वासामेव शक्तीनां त्वत्तः खलु समुद्भवः । तस्मात्सर्वत्र सर्वेषां सर्वशक्तिप्रदायिनीम्
सर्व शक्तींचा उद्गम खरोखर तुमच्यापासूनच होतो. म्हणून सर्वत्र, सर्वांसाठी, तूच सर्वशक्ती प्रदान करणारी आहेस.
Verse 20
त्वामेव वरदां मायां प्रार्थयामि सुरेश्वरीम् । चराचरविवृद्ध्यर्थमंशेनैकेन सर्वगे
हे सर्वव्यापिनी देवी! वरदायिनी माया, हे सुरेश्वरी—मी केवळ तुलाच प्रार्थना करतो/करते; चराचर सर्वांच्या वृद्धी-समृद्धीसाठी तुझ्या एका अंशाने प्रकट हो.
Verse 21
दक्षस्य मम पुत्रस्य पुत्री भव भवार्दिनि । एवं सा याचिता देवी ब्रह्मणा ब्रह्मयोनिना
“हे भवार्दिनी! माझ्या पुत्र दक्षाची कन्या हो.” अशा प्रकारे परमस्रोतजात स्वयंभू ब्रह्म्याने देवीला विनविले.
Verse 22
शक्तिमेकां भ्रुवोर्मध्यात्ससर्जात्मसमप्रभाम् । तामाह प्रहसन्प्रेक्ष्य देवदेववरो हरः
भ्रूमध्यातून त्यांनी स्वतःच्या प्रभेसमान तेजस्वी अशी एक शक्ति प्रकट केली. देवदेवांतील श्रेष्ठ हर तिला पाहून हसत म्हणाला.
Verse 23
ब्रह्माणं तपसाराध्य कुरु तस्य यथेप्सितम् । तामाज्ञां परमेशस्य शिरसा प्रतिगृह्य सा
‘तपश्चर्येने ब्रह्माला प्रसन्न करून, त्याला जे अभिप्रेत आहे ते कर.’ परमेश्वराची ती आज्ञा तिने मस्तक झुकवून स्वीकारली।
Verse 24
ब्रह्मणो वचनाद्देवी दक्षस्य दुहिताभवत् । दत्त्वैवमतुलां शक्तिं ब्रह्मणे ब्रह्मरूपिणीम्
ब्रह्माच्या वचनाने देवी दक्षाची कन्या झाली. ब्रह्मस्वरूपिणी त्या देवीने ब्रह्माला अतुल शक्ती प्रदान केली.
Verse 25
विवेश देहं देवस्य देवश्चांतरधीयत । तदा प्रभृति लोके ऽस्मिन् स्त्रियां भोगः प्रतिष्ठितः
तो त्या देवाच्या देहात प्रविष्ट झाला आणि देव स्वतः अदृश्य झाला. तेव्हापासून या लोकी स्त्रीसह भोगाची प्रथा प्रतिष्ठित झाली.
Verse 26
प्रजासृष्टिश्च विप्रेंद्रा मैथुनेन प्रवर्तते । ब्रह्मापि प्राप सानन्दं सन्तोषं मुनिपुंगवाः
हे विप्रश्रेष्ठ, प्रजासृष्टी व संततीचा प्रवाह मैथुनानेच चालतो. हे मुनिश्रेष्ठांनो, ब्रह्मालाही सानंद संतोष प्राप्त झाला.
Verse 27
एतद्वस्सर्वमाख्यातं देव्याः शक्तिसमुद्भवम् । पुण्यवृद्धिकरं श्राव्यं भूतसर्गानुपंगतः
देवीच्या शक्तीतून उद्भवलेले हे सर्व तुम्हांला सांगितले आहे. हे श्रवणीय, पुण्यवर्धक आणि भूतसृष्टीच्या वर्णनाशी संबंधित आहे.
Verse 28
य इदं कीर्तयेन्नित्यं देव्याः शक्तिसमुद्भवम् । पुण्यं सर्वमवाप्नोति पुत्रांश्च लभते शुभान्
जो देवीच्या शक्तीतून उत्पन्न झालेल्या या चरित्राचे नित्य कीर्तन करतो, तो सर्व पुण्य प्राप्त करतो आणि शुभ पुत्रही मिळवतो.
Frequently Asked Questions
Śiva, pleased by Viśvakarman’s tapas performed for the growth of beings, grants a boon and then manifests Devī from a portion of His own body, identifying her as the supreme Śakti.
It signals an apophatic register: Devī (as Śakti of the supreme) is ultimately beyond conceptualization and linguistic capture, even while she can appear in a form for cosmic and devotional accessibility.
Devī is presented as Bhavānī and Parāśakti—transcendent (free from birth/death/age) and immanent (pervading the entire universe by her mahimā), emerging directly from Śiva’s own being.