मनु-शतरूपा-प्रसूतिः तथा दक्षकन्याविवाहाः (Manu–Śatarūpā, Prasūti, and the Marriages of Dakṣa’s Daughters)
या अध्यायात सृष्टी‑वंशपरंपरेचा क्रम पुढे चालू राहतो. वायू सांगतो की प्रजापतीने ईश्वराकडून शाश्वती परा शक्ती प्राप्त केली आणि मैथुनप्रभवा (युग्म) सृष्टी निर्माण करण्याचा संकल्प केला. स्रष्टा अर्धा पुरुष व अर्धा स्त्री असा प्रकट होतो; स्त्री‑अर्ध शतरूपा म्हणून प्रादुर्भूत होते. ब्रह्मा विराजाची निर्मिती करतो; पुरुषतत्त्व स्वायंभुव मनु असे ओळखले जाते. शतरूपा कठोर तप करून मनुला पती म्हणून स्वीकारते. त्यांच्यापासून प्रियव्रत व उत्तानपाद हे दोन पुत्र आणि आकूती व प्रसूती या दोन कन्या जन्मतात. मनु प्रसूतीचा विवाह दक्षाशी व आकूतीचा रुचीशी करतो; आकूतीपासून यज्ञ व दक्षिणा उत्पन्न होऊन जगाची धर्मव्यवस्था टिकते. दक्षाच्या चोवीस कन्या—श्रद्धा, लक्ष्मी, धृती, पुष्टी, तुष्टी, मेधा, क्रिया, बुद्धी, लज्जा, वपुः, शांती, सिद्धी, कीर्ती इत्यादी—यांचे वर्णन येते. धर्म दाक्षायणींना पत्नी म्हणून स्वीकारतो; ख्याती, स्मृती, प्रीती, क्षमा, अनसूया, ऊर्जाः, स्वाहा, स्वधा इत्यादींचाही उल्लेख आहे. भृगु, मरीची, अङ्गिरस, पुलह, क्रतु, पुलस्त्य, अत्री, वसिष्ठ, पावक, पितर इत्यादींच्या विवाहांतून विविध संततीपरंपरा निर्माण होतात. अध्याय धर्मजन्य प्रजा सुखदायी व अधर्मसंबंधी प्रजा दुःख‑हिंसादायी असे नैतिक‑वैश्विक कारणत्व दाखवतो.
Shlokas
Verse 1
स्वायंभुवसुतायां तु प्रसूत्यां लोकमातरः
स्वायंभुव मनूची कन्या प्रसूती हिच्यापासून लोकमाता उत्पन्न झाल्या.
Verse 3
विराजमसृजद्ब्रह्मा सो ऽर्धन पुरुषो ऽभवत् । स वै स्वायंभुवः पूर्वं पुरुषो मनुरुच्यते । सा देवी शतरूपा तु तपः कृत्वा सुदुश्चरम् । भर्तारं दीप्तयशसं मनुमेवान्वपद्यत
ब्रह्म्याने विराजाची सृष्टी केली; तोच आद्य पुरुष झाला. तोच प्रथम पुरुष स्वायंभुव मनू म्हणून ओळखला गेला. देवी शतरूपेने अत्यंत कठोर तप करून, दीप्त यशस्वी मनूलाच पती म्हणून स्वीकारले.
Verse 5
तस्मात्तु शतरूपा सा पुत्रद्वयमसूयत । प्रियव्रतोत्तानपादौ पुत्रौ पुत्रवतां वरौ । कन्ये द्वे च महाभागे याभ्यां जातास्त्विमाः प्रजाः । आकूतिरेका विज्ञेया प्रसूतिरपरा स्मृता
त्यानंतर शतरूपेने दोन पुत्रांना जन्म दिला—प्रियव्रत व उत्तानपाद—जे पुत्रवानांमध्ये श्रेष्ठ होते. तिने दोन महाभाग्य कन्याही प्रसविल्या; ज्यांच्यामुळे ही प्रजा विस्तारली. त्यांपैकी एकीचे नाव आकूती असे जाणावे, आणि दुसरी प्रसूती म्हणून स्मरणात आहे.
Verse 7
स्वायंभुवः प्रसूतिं च ददौ दक्षाय तां प्रभुः । रुचेः प्रजापतिश्चैव चाकूतिं समपादयत् । आकूत्यां मिथुनं जज्ञे मानसस्य रुचेः शुभम् । यज्ञश्च दक्षिणा चैव याभ्यां संवर्तितं जगत्
स्वायंभुव प्रभू (मनु) यांनी दक्षाला प्रसूती दिली; आणि प्रजापती रुची यांनी आकूती स्वीकारली. आकूतीपासून मानसपुत्र रुचीच्या योगे शुभ युगल जन्मले—यज्ञ आणि दक्षिणा—ज्यांच्यामुळे जगताची व्यवस्था व प्रवाह चालू झाला।
Verse 9
चतस्रो विंशतिः कन्या दक्षस्त्वजनयत्प्रभुः । श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिः पुष्टिस्तुष्टिर्मेधा क्रिया तथा । बुद्धिर्लज्जा वपुः शांतिस्सिद्धिः कीर्तिस्त्रयोदशी
प्रभू दक्षाने चोवीस कन्या उत्पन्न केल्या—श्रद्धा, लक्ष्मी, धृती, पुष्टी, तुष्टी, मेधा, क्रिया; तसेच बुद्धी, लज्जा, वपु, शांती, सिद्धी आणि कीर्ती—या येथे तेरा नामांकित आहेत।
Verse 11
पत्न्यर्थं प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायणीः प्रभुः । ताभ्यः शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः । ख्यातिः सत्यर्थसंभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा । सन्नतिश्चानसूया च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा
पत्नीग्रहणासाठी प्रभू धर्माने दक्षाच्या कन्यांचा स्वीकार केला. त्या पत्न्यांपैकी कनिष्ठेपासून अकरा सुलोचना कन्या उत्पन्न झाल्या—ख्याति, सत्यार्थ-सम्भूति, स्मृति, प्रीति, क्षमा, सन्नति, अनसूया, ऊर्जाः, स्वाहा व स्वधा।
Verse 13
भृगुश्शर्वो मरीचिश्च अंगिराः पुलहः क्रतुः । पुलस्त्यो ऽत्रिर्विशिष्ठश्च पावकः पितरस्तथा । ख्यात्याद्या जगृहुः कन्यामुनयो मुनिसत्तमाः । कामाद्यास्तु यशोंता ये ते त्रयोदश सूनवः
भृगु, शर्व, मरीचि, अंगिरा, पुलह, क्रतु, पुलस्त्य, अत्रि, वसिष्ठ, पावक आणि पितर—या मुनिश्रेष्ठांनी ख्याति इत्यादी कन्यांचा पत्नी म्हणून स्वीकार केला. त्यांच्यापासून कामापासून आरंभ होऊन यशावर समाप्त होणारे तेरा पुत्र उत्पन्न झाले।
Verse 15
धर्मस्य जज्ञिरे तास्तु श्रद्धाद्यास्सुसुखोत्तराः । दुःखोत्तराश्च हिंसायामधर्मस्य च संततौ । निकृत्यादय उत्पन्नाःपुत्राश्च धर्मलक्षणाः । नैषां भार्याश्च पुत्रा वा सर्वे त्वनियमाः स्मृताः
धर्मापासून श्रद्धा इत्यादी शुभ-सुखफल देणाऱ्या प्रजा उत्पन्न झाल्या. पण अधर्माच्या वंशात हिंसेद्वारे निकृति इत्यादी दुःखफल देणारी संतती झाली; त्यांच्या पुत्रांनाही अधर्मलक्षणच होते. यांची ना पत्नी ना पुत्र नियत मानले जात—सर्व अनियमित असे स्मृत आहेत।
Verse 17
स एष तामसस्सर्गो जज्ञे धर्मनियामकः । या सा दक्षस्य दुहिता रुद्रस्य दयिता सती । भर्तृनिन्दाप्रसंगेन त्यक्त्वा दाक्षायिणीं तनुम् । दक्षं च दक्षभार्यां च विनिंद्य सह बन्धुभिः
अशा रीतीने हा तामस सर्ग उत्पन्न झाला—धर्माचा नियामक. ती—दक्षाची कन्या व रुद्राची प्रिया सती—पतीच्या निंदेचा प्रसंग येताच दाक्षायणी देह त्यागून, दक्ष व दक्षपत्नी यांना बंधूं सहित धिक्कारून तो देह सोडून दिला।
Verse 19
सा मेनायामाविरभूत्पुत्री हिमवतो गिरेः । रुद्रस्तु तां सतीं दृष्ट्वा रुद्रांस्त्वात्मसमप्रभान् । यथासृजदसंख्यातांस्तथा कथितमेव च । भृगोः ख्यात्यां समुत्पन्ना लक्ष्मीर्नारायणप्रिया
ती मेनेच्या गर्भातून हिमवत् पर्वतराजाची कन्या म्हणून प्रकट झाली. रुद्राने त्या सतीला पाहून, स्वतःसमान प्रभा असलेले असंख्य रुद्र उत्पन्न केले—जसे पूर्वी सांगितले आहे. तसेच भृगूची पत्नी ख्याति हिच्यापासून नारायणप्रिया लक्ष्मी उत्पन्न झाली।
Verse 21
देवौ धातृविधातारौ मन्वंतरविधारिणौ । तयोर्वै पुत्रपौत्राद्याश्शतशो ऽथ सहस्रशः । स्वायंभुवे ऽंतरे नीताः सर्वे ते भार्गवा मताः । मरीचेरपि संभूतिः पौर्णमासमसूयत
धातृ व विधातृ हे दोन दिव्य शक्ती मन्वंतरांचे धारण व नियमन करतात. त्यांच्यापासून पुत्र, पौत्र इत्यादी शेकडो व हजारो वंशज उत्पन्न झाले. स्वायंभुव मन्वंतरात ते सर्व भार्गव वंशातील मानले गेले. मरीचीपासूनही संतती झाली; पौर्णमासीने प्रसव केला.
Verse 23
कन्याचतुष्टयं चैव महीयांसस्तदन्वयाः । येषां वंशे समुत्पन्नो बहुपुत्रस्य कश्यपः । स्मृतिश्चांगिरसः पत्नी जनयामास वै सुतौ । आग्नीध्रं शरभञ्चैव तथा कन्याचतुष्टयम्
त्या वंशात चार कन्याही झाल्या आणि त्या परंपरेत महान वंशज उत्पन्न झाले. ज्यांच्या कुलात बहुपुत्र म्हणून प्रसिद्ध कश्यप जन्मला. अंगिरा ऋषीची पत्नी स्मृतीने खरोखरच दोन पुत्र—आग्नीध्र व शरभ—आणि चार कन्या उत्पन्न केल्या.
Verse 25
तदीयाः पुत्रपौत्राश्च येतीतास्ते सहस्रशः । प्रीत्यां पुलस्त्यभार्यायां दन्तोग्निरभवत्सुतः । पूर्वजन्मनि योगस्त्यस्स्मृतः स्वायंभुवे ऽंतरे । तत्संततीया बहवः पौलस्त्या इति विश्रुताः । क्षमा तु सुषुवे पुत्रान्पुलहस्य प्रजापतेः
त्यांचे पुत्र-पौत्र, जे काळाच्या प्रवाहात दिवंगत झाले, ते सहस्रोंच्या संख्येने होते. पुलस्त्याच्या पत्नी प्रीतीपासून ‘दन्तोग्नि’ नावाचा पुत्र झाला. स्वायंभुव मन्वंतरातील पूर्वजन्मात तो ‘योगस्त्य’ म्हणून स्मरणात आहे. त्याच्या संततीतील अनेक ‘पौलस्त्य’ या नावाने प्रसिद्ध झाले. आणि प्रजापती पुलहाची पत्नी क्षमा हिनेही पुत्रांना जन्म दिला.
Verse 27
कर्दमश्च सुरिश्चैव सहिष्णुश्चेति ते त्रयः । त्रेताग्निवर्चसस्सर्वे येषां वंशः प्रतिष्ठितः । क्रतोः क्रतुसमान्भार्या सन्नतिस्सुषुवे सुतान् । नैषां भार्याश्च पुत्राश्च सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः
कर्दम, सुरि आणि सहिष्णु—हे तिघेही त्रेतायुगातील पवित्र अग्नीप्रमाणे तेजस्वी होते; त्यांच्या द्वारे वंश दृढपणे प्रतिष्ठित झाला. क्रतुची पत्नी सन्नती—क्रतुसमान योग्य—हिने पुत्रांना जन्म दिला. पण त्या पुत्रांना ना पत्नी झाल्या, ना संतती; कारण ते सर्व ऊर्ध्वरेतस् होते—ब्रह्मचर्य-तपाने वीर्यसंयमी।
Verse 29
षष्टिस्तानि सहस्राणि वालखिल्या इति स्मृताः । अनूरोरग्रतो यांति परिवार्य दिवाकरम् । अत्रेर्भार्यानुसूया च पञ्चात्रेयानसूयत । कन्यकां च श्रुतिं नाम माता शंखपदस्य च
ते साठ हजार ‘वालखिल्य’ म्हणून स्मरणात आहेत; जे दिवाकराला वेढून त्याच्या ऊरूच्या अग्रभागी पुढे-पुढे चालतात. अत्रीची पत्नी अनसूया हिने पाच आत्रेय पुत्रांना जन्म दिला; तसेच ‘श्रुती’ नावाची कन्याही प्रसवली, जी शंखपदाची माता झाली.
Verse 31
सत्यनेत्रश्च हव्यश्च आपोमूर्तिश्शनैश्चरः । सोमश्च पञ्चमस्त्वेते पञ्चात्रेयाः प्रकीर्तिताः । तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च ह्यात्रेयाणां महात्मनाम् । स्वायंभुवे ऽंतरे ऽतीताः शतशो ऽथ सहस्रशः
सत्यनेत्र, हव्य, आपोमूर्ती, शनैश्चर आणि पाचवा सोम—हे पाच ‘आत्रेय’ म्हणून कीर्तिले आहेत. त्या महात्मा आत्रेयांचे पुत्र व पौत्र स्वायंभुव मन्वंतरात शेकडो व हजारो संख्येने काळाच्या अधीन होऊन लयास गेले.
Verse 33
ऊर्जायां तु वसिष्ठस्य पुत्रा वै सप्त जज्ञिरे । ज्यायसी च स्वसा तेषां पुंडरीका सुमध्यमा । रजो गात्रोर्ध्वबाहू च सवनश्चानयश्च यः । सुतपाश्शुक्र इत्येते सप्त सप्तर्षयः स्मृताः
ऊर्जा हिच्यापासून वसिष्ठाचे सात पुत्र जन्मले. त्यांची ज्येष्ठ बहीण ज्यायसी होती आणि सुमध्यमा पुंडरीकाही (जन्मली). रजो, गात्र, ऊर्ध्वबाहू, सवन, अनय, सुतपा आणि शुक्र—हे सात सप्तर्षी म्हणून स्मरणात आहेत.
Verse 35
गोत्राणि नामभिस्तेषां वासिष्ठानां महात्मनाम् । स्वायंभुवे ऽंतरे ऽतीतान्यर्बुदानि शतानि च । इत्येष ऋषिसर्गस्तु सानुबंधः प्रकीर्तितः । समासाद्विस्तराद्वक्तुमशक्यो ऽयमिति द्विजाः
त्या महात्मा वासिष्ठांचे गोत्र व नावे, त्यांच्या संबंध-परंपरेसह, अशी कीर्तिली गेली. स्वायंभुव मन्वंतरात असंख्य अर्बुदे आणि शेकडो अर्बुदेही लोटली आहेत. म्हणून, हे द्विजांनो, हा ऋषिसर्ग संक्षेपानेच सांगता येतो; विस्ताराने सांगणे अशक्य आहे.
Verse 37
यो ऽसौ रुद्रात्मको बह्निब्रह्मणो मानसस्सुतः । स्वाहा तस्य प्रिया लेभे पुत्रांस्त्रीनमितौजसः । पावकः पवमानश्च शुचिरित्येष ते त्रयः । निर्मंथ्यः पवमानस्स्याद्वैद्युतः पावकस्स्मृतः
जो अग्नी रुद्रस्वरूप असून ब्रह्म्याचा मानसपुत्र आहे, त्याने स्वाहाला प्रिया म्हणून प्राप्त केले. त्याच्यापासून अपरिमित तेजाचे तीन पुत्र झाले—पावक, पवमान आणि शुचि—हे तीन. यांपैकी मंथनातून उत्पन्न अग्नी ‘पवमान’ आणि विद्युत्जन्य अग्नी ‘पावक’ म्हणून स्मरणात आहे.
Verse 39
सूर्ये तपति यश्चासौ शुचिः सौर उदाहृतः । हव्यवाहः कव्यवाहः सहरक्षा इति त्रयः । त्रयाणां क्रमशः पुत्रा देवपितृसुराश्च ते । एतेषां पुत्रपौत्राश्च चत्वारिंशन्नवैव ते
सूर्यात तपत असलेला जो तेजस्वी, तो ‘शुचि’ व ‘सौर’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. त्याच्यापासून तीन उत्पन्न झाले—हव्यवाह, कव्यवाह आणि सहरक्षा. या तिघांचे पुत्र क्रमाने देव, पितृ आणि सुर झाले. त्यांच्या वंशातील पुत्र-पौत्र मिळून एकूण एकोणपन्नास (49) सांगितले आहेत.
Verse 41
काम्यनैमित्तिकाजस्रकर्मसु त्रिषु संस्थिताः । सर्वे तपस्विनो ज्ञेयाः सर्वे व्रतभृतस्तथा । सर्वे रुद्रात्मकश्चैव सर्वे रुद्रपरायणाः । तस्मादग्निमुखे यत्तद्धुतं स्यादेव केनचित्
ते काम्य, नैमित्तिक आणि आजस्र—या तीन प्रकारच्या कर्मांत स्थित आहेत. ते सर्व तपस्वी व सर्व व्रतधारी आहेत. ते सर्व रुद्रस्वरूप आणि सर्व रुद्रपरायण आहेत. म्हणून कोणाहीने अग्नीच्या मुखात दिलेली आहुती प्रत्यक्ष रुद्रालाच अर्पण होते.
Verse 43
तत्सर्वं रुद्रमुद्दिश्य दत्तं स्यान्नात्र संशयः । इत्येवं निश्चयोग्नीनामनुक्रांतो यथातथम् । नातिविस्तरतो विप्राः पितॄन्वक्ष्याम्यतः परम् । यस्मात्षडृतवस्तेषां स्थानं स्थानाभिमानिनाम्
ते सर्व रुद्राला उद्देशूनच दिले जाते—यात संशय नाही. अशा रीतीने अग्नींबाबतचा निश्चित क्रम यथार्थ सांगितला. आता, हे विप्रहो, फार विस्तार न करता पुढे पितरांचे वर्णन करीन; कारण त्यांच्या निवासस्थान म्हणून सहा ऋतू आहेत, आणि प्रत्येक स्थानाचा अभिमानी अधिष्ठाता आहे.
Verse 45
ऋतवः पितरस्तस्मादित्येषा वैदिकी श्रुतिः । युष्मादृतुषु सर्वे हि जायंते स्थास्नुजंगमा । तस्मादेते पितर आर्तवा इति च श्रुतम् । एवं पितॄणामेतेषामृतुकालाभिमानिनाम्
म्हणून वैदिक श्रुती म्हणते—“ऋतू हेच पितर आहेत.” कारण तुम्हांपासूनच ऋतुरूपाने सर्व स्थावर-जंगम प्राणी उत्पन्न होतात. म्हणून हे पितर ‘आर्तव’ असेही श्रुत आहे. अशा रीतीने हे पितर ऋतुकालाचे अधिष्ठाते मानले गेले आहेत।
Verse 47
आत्मैश्वर्या महात्मानस्तिष्ठंतीहाब्भ्रसंगमात् । आग्निष्वात्ता बर्हिषदः पितरो द्विविधाः स्मृताः । अयज्वानश्च यज्वानः क्रमात्ते मृहमेधिनः । स्वधासूत पितृभ्यश्च द्वे कन्ये लोकविश्रुते
येथे मेघांच्या संगमस्थानी, स्व-ऐश्वर्ययुक्त महात्मा पितर निवास करतात. पितर दोन प्रकारचे स्मृत आहेत—आग्निष्वात्त आणि बर्हिषद. क्रमाने ते गृहस्थांमध्ये अयज्वान (यज्ञ न करणारे) आणि यज्वान (यज्ञ करणारे) असेही कथिले जातात. तसेच पितरांपासून स्वधा आणि लोकविख्यात दोन कन्या उत्पन्न झाल्या।
Verse 49
मेनां च धरणीं चैव याभ्यां विश्वमिदं धृतम् । अग्निष्वात्तसुता मेना धरणी बर्हिषत्सुता । मेना हिमवतः पत्नी मैनाकं क्रौंचमेव च । गौरीं गंगां च सुषुवे भवांगाश्लेषपावनीम्
मेना आणि धरणी—ज्यांच्यामुळे हे सर्व विश्व धारण झाले आहे. मेना आग्निष्वात्तांची कन्या, आणि धरणी बर्हिषदांची कन्या. मेना हिमवताची पत्नी झाली; तिने मैनाक व क्रौंच यांना जन्म दिला; तसेच गौरी आणि गंगेलाही प्रसवले—गंगा, जी भव (शिव) यांच्या अंगस्पर्शाने पावन करणारी आहे।
Verse 51
मेरोस्तु धरणी पत्नी दिव्यौषधिसमन्वितम् । मंदरं सुषुवे पुत्रं चित्रिसुन्दरकन्धरम् । स एव मंदरः श्रीमान्मेरुपुत्रस्तपोबलात् । साक्षाच्छ्रीकंठनाथस्य शिवस्यावसथं गतः
मेरूची पत्नी धरणी हिने दिव्य औषधींनी युक्त, अद्भुत सुंदर देहधारी मंदर नावाचा पुत्र प्रसविला। तो श्रीमान मेरुपुत्र मंदर तपोबलाने साक्षात् श्रीकंठनाथ शिवाच्या परम धामास गेला।
Verse 53
सासूता धरणी भूयस्त्रिंशत्कन्याश्च विश्रुताः । वेलां च नियतिं चैव तृतीयामपि चायतिम् । आयतिर्नियतिश्चैव पत्न्यौ द्वे भृगुपुत्रयोः । स्वायंभुवे ऽंतरे पूर्वं कथितस्ते तदन्वयः
तीच धरणी पुन्हा माता झाली आणि तिच्या तीस कन्या प्रसिद्ध झाल्या—वेला, नियती आणि तिसरी आयती। आयती व नियती या भृगुपुत्रांच्या दोन पत्नी झाल्या. त्यांचा वंश स्वायंभुव मन्वंतरात पूर्वीच तुला सांगितला आहे।
Verse 55
सुषुवे सागराद्वेला कन्यामेकामनिंदिताम् । सवर्णां नाम सामुद्रीं पत्नीं प्राचीनबर्हिषः । सामुद्री सुषुवे पुत्रान्दश प्राचीनबर्हिषः । सर्वे प्राचेतसा नाम धनुर्वेदस्य पारगाः
सागरातून वेलाने एक निर्दोष कन्येला जन्म दिला. तिचे नाव सवर्णा; ती ‘सामुद्री’ म्हणूनही प्रसिद्ध झाली आणि प्राचीनबर्हिषाची पत्नी झाली. सामुद्रीने प्राचीनबर्हिषाला दहा पुत्र प्रसविले; ते सर्व ‘प्राचेतस’ या नावाने विख्यात असून धनुर्वेदात परम पारंगत होते.
Verse 57
येषां स्वायंभुवे दक्षः पुत्रत्वमगमत्पुरा । त्रियम्बकस्य शापेन चाक्षुषस्यांतरे मनोः । इत्येते ब्रह्मपुत्राणां धर्मादीनाम्महात्मनाम् । नातिसंक्षेपतो विप्रा नाति विस्तरतः क्रमात्
ब्रह्मपुत्र धर्मादी हे महात्मे आहेत. त्यांच्यात दक्षाने पूर्वी स्वायंभुव मन्वंतरात पुत्रत्व प्राप्त केले; आणि त्र्यंबक (शिव) यांच्या शापामुळे चाक्षुष मनूच्या अंतरकाळात त्याने पुन्हा पुत्रत्व मिळविले. म्हणून, हे विप्रहो, या ब्रह्मपुत्रांचा वृत्तांत मी क्रमाने ना फार संक्षेपाने, ना अतिविस्ताराने सांगितला आहे.
Verse 59
वर्णिता वै मया वंशा दिव्या देवगणान्विताः । क्रियावंतः प्रजावंतो महर्धिभिरलंकृताः । प्रजानां संनिवेशो ऽयं प्रजापतिसमुद्भवः । न हि शक्यः प्रसंख्यातुं वर्षकोटिशतैरपि
मी देवगणांसह त्या दिव्य वंशांचे वर्णन केले आहे—जे यज्ञादि क्रियांमध्ये प्रवृत्त, प्रजासंपन्न आणि महान् ऐश्वर्यांनी अलंकृत आहेत. प्रजांचा हा विशाल संनिवेश प्रजापतींपासून उद्भवलेला आहे; तो शेकडो कोटी वर्षांनीही मोजता येणार नाही.
Verse 61
राज्ञामपि च यो वंशो द्विधा सो ऽपि प्रवर्तते । सूर्यवंशस्सोमवंश इति पुण्यतमः क्षितौ । इक्ष्वाकुरम्बरीषश्च ययातिर्नाहुषादयः । पुण्यश्लोकाः श्रुता ये ऽत्र ते पि तद्वंशसंभवाः
राजांचा वंशही दोन प्रकारे चालतो—सूर्यवंश आणि सोमवंश—जे पृथ्वीवर परम पुण्यदायक मानले जातात. इक्ष्वाकु, अंबरीष, ययाति, नहुष इत्यादी—येथे ज्यांचे पुण्यश्लोक ऐकू येतात—तेही त्याच वंशांतून उत्पन्न झाले आहेत.
Verse 63
अन्ये च राजऋषयो नानावीर्यसमन्विता । किं तैः फलमनुत्क्रांतैरुक्तपूर्वैः पुरातनैः । किं चेश्वरकथा वृत्ता यत्र तत्रान्यकीर्तनम् । न सद्भिः संमतं मत्वा नोत्सहे बहुभाषितुम्
इतरही अनेक राजर्षी विविध पराक्रमांनी युक्त होते. पण जे प्राचीन प्रसंग आधीच सांगितले गेले आहेत आणि जे बंधनापलीकडे नेत नाहीत, त्यांची पुनरुक्ती करून काय फल? आणि जिथे ईश्वरकथा चालली आहे, तिथे तिथे इतरांची कीर्ती गाण्याचा काय उपयोग? हे सत्पुरुषांना मान्य नाही असे जाणून, मी फार बोलण्यास उत्सुक नाही.
Verse 65
प्रसंगादीश्वरस्यैव प्रभावद्योतनादपि । सर्गादयो ऽपि कथिता इत्यत्र तत्प्रविस्तरैः
येथे सृष्टी इत्यादी कथनही केवळ प्रसंगवश—ईश्वराची महिमा प्रकट करण्यासाठी—सांगितले आहे; म्हणून ते योग्य विस्तारासह त्याच संदर्भात समजावे.
Frequently Asked Questions
The paired manifestation leading to Manu and Śatarūpā, their children (Priyavrata, Uttānapāda, Ākūti, Prasūti), and the subsequent marital-genealogical distribution through Dakṣa and Ruci that stabilizes cosmic order (including Yajña and Dakṣiṇā).
Genealogy encodes metaphysics: śakti enables differentiation into complementary principles, and the resulting marriages assign cosmic functions (virtues, ritual powers, sages) to maintain ṛta/dharma—turning lineage into a symbolic ontology.
Śatarūpā as the feminine manifestation from the creator’s half; Manu as the primordial human/progenitor; and Dakṣa’s daughters as personified qualities and ritual agencies (e.g., Śraddhā, Lakṣmī, Svāhā, Svadhā) distributed among dharmic and ṛṣi lineages.