सत्रप्रवृत्तिः — वायोः आगमनं च (Commencement of the Satra and the Arrival of Vāyu)
या अध्यायात सूत सांगतो की अनेक श्रेष्ठ ऋषी महादेवाची उपासना करीत दीर्घकालीन यज्ञ-सत्राची प्रवृत्ती करतात. हा सत्र अद्भुत असून सृष्टिकर्त्यांच्या आद्य सृजन-प्रेरणेसारखा वर्णिला आहे. विपुल दक्षिणेसह सत्र समाप्त होताच पितामह ब्रह्माच्या आज्ञेने वायुदेव तेथे येतात. वायूचे तात्त्विक स्वरूप सांगितले आहे—तो साक्षात् जाणणारा, आज्ञेने नियमन करणारा, मरुतांशी संबद्ध; प्राणादि शक्तींनी देहाचे अवयव चालविणारा व देहधाऱ्यांना धारण-पोषण करणारा. अणिमा इत्यादी सिद्धी, जगत्-धारणकार्य, तसेच शब्द-स्पर्श, आकाश-योनि व तेजाशी संबंध अशी सूक्ष्म तत्त्वभाषा येते. वायू आश्रमात प्रवेश करताच ऋषी ब्रह्मवचन स्मरून हर्षित होतात, उठून प्रणाम करतात आणि त्यांच्यासाठी सत्कारासन सिद्ध करतात—पुढील उपदेशाची भूमिका तयार होते।
Shlokas
Verse 1
तच्च सत्रं प्रववृते सर्वाश्चर्यं महर्षिणाम्
तेव्हा ते सत्रयज्ञ प्रवृत्त झाले—महर्षींना ते सर्वथा आश्चर्यकारक वाटले।
Verse 2
विश्वं सिसृक्षमाणानां पुरा विश्वसृजामिव
आदि काळी, जेव्हा विश्वस्रष्टे सृष्टी घडविण्यास उद्यत झाले, तेव्हा समग्र जगत तसेच प्रकट झाले—जसे विश्व घडविणाऱ्यांना होते।
Verse 3
अथ काले गते सत्रे समाप्ते भूरिदक्षिणे । पितामहनियोगेन वायुस्तत्रागमत्स्वयम्
मग काळ निघून गेल्यावर, विपुल दक्षिणांनी युक्त ते सत्र समाप्त झाले; तेव्हा पितामह (ब्रह्मा) यांच्या आज्ञेने वायुदेव स्वतः तेथे आले।
Verse 4
शिष्यस्स्वयंभुवो देवस्सर्वप्रत्यक्षदृग्वशी । आज्ञायां मरुतो यस्य संस्थितास्सप्तसप्तकाः
तो स्वयम्भू देव (ब्रह्मा) यांचे शिष्य, दिव्य आणि सर्व प्रत्यक्ष पाहणाऱ्यांनाही वश करणारे आहेत; ज्यांच्या आज्ञेत मरुत सात-सात अशा सात गणांत स्थित आहेत।
Verse 5
प्रेरयञ्छश्वदंगानि प्राणाद्याभिः स्ववृत्तिभिः । सर्वभूतशरीराणां कुरुते यश्च धारणम्
जो प्राण इत्यादी स्वाभाविक वृत्तींच्या द्वारा सदैव अवयवांना प्रेरित करतो आणि सर्व प्राण्यांची शरीरे धारण करतो—तोच अंतःस्थ धारक आहे।
Verse 6
अणिमादिभिरष्टाभिरैश्वर्यैश्च समन्वितः । तिर्यक्कालादिभिर्मेध्यैर्भुवनानि बिभर्ति यः
जो अणिमा इत्यादी आठ सिद्धी व दिव्य ऐश्वर्यांनी युक्त आहे, आणि तिर्यक्-काल इत्यादी पवित्र तत्त्वांनी सर्व भुवने धारण व पोषण करतो।
Verse 7
आकाशयोनिर्द्विगुणः स्पर्शशब्दसमन्वयात् । तेजसां प्रकृतिश्चेति यमाहुस्तत्त्वचिंतकाः
आकाश-योनी असल्यामुळे हे द्विगुण—शब्द व स्पर्श—यांनी युक्त म्हटले जाते. तत्त्वचिंतक यालाच तेजस् (अग्नी)ची प्रकृती म्हणतात।
Verse 8
तमाश्रमगतं दृष्ट्वा मुनयो दीर्घसत्रिणः । पितामहवचः स्मृत्वा प्रहर्षमतुलं ययुः
त्याला आश्रमात आलेला पाहून दीर्घसत्र करणाऱ्या मुनींनी पितामह ब्रह्मदेवांचे वचन स्मरले आणि अतुल हर्षाने परिपूर्ण झाले।
Verse 9
अभ्युत्थाय ततस्सर्वे प्रणम्यांबरसंभवम् । चामीकरमयं तस्मै विष्टरं समकल्पयन्
मग सर्वजण उभे राहिले, आकाशसम्भवाला प्रणाम केला आणि त्याच्यासाठी सुवर्णमय श्रेष्ठ आसन (विष्टर) सज्ज केले।
Verse 10
सोपि तत्र समासीनो मुनिभिस्सम्यगर्चितः । प्रतिनंद्य च तान् सर्वान् पप्रच्छ कुशलं ततः
तोही तेथे आसनावर बसले आणि मुनींनी विधिपूर्वक त्यांचा सत्कार केला। नंतर सर्वांना प्रत्यभिवादन करून त्यांचे कुशल विचारले।
Verse 11
वायुरुवाच । अत्र वः कुशलं विप्राः कच्चिद्वृत्ते महाक्रतौ । कच्चिद्यज्ञहनो दैत्या न बाधेरन्सुरद्विषः
वायू म्हणाले—हे विप्रहो! येथे तुम्ही सर्व कुशल आहात ना? महाक्रतु (महायज्ञ) विधिपूर्वक चालू आहे का? आणि यज्ञहंता, देवद्वेषी दैत्य कुठे बाधा तर देत नाहीत ना?
Verse 12
प्रायश्चित्तं दुरिष्टं वा न कच्चित्समजायत । स्तोत्रशस्त्रगृहैर्देवान् पित्ःन् पित्र्यैश्च कर्मभिः
काही प्रायश्चित्त किंवा दुरिष्ट-निवारणाचा उपाय तर मुळीच झाला नाही ना? (लोकांनी) स्तोत्रे व शास्त्रोक्त विधी, देवगृहांची उभारणी, तसेच पितृ-संबंधी कर्मे करून (शांती शोधली).
Verse 13
कच्चिदभ्यर्च्य युष्माभिर्विधिरासीत्स्वनुष्ठितः । निवृत्ते च महासत्रे पश्चात्किं वश्चिकीर्षितम्
तुम्ही विधिपूर्वक अर्चना करून नियत विधीचे सम्यक् अनुष्ठान केले आहे ना? आणि महासत्र संपल्यानंतर पुढे तुम्हाला काय करायचे आहे?
Verse 14
इत्युक्ता मुनयः सर्वे वायुना शिवभाविना । प्रहृष्टमनसः पूताः प्रत्यूचुर्विनयान्विताः
शिवभावाने परिपूर्ण वायूने असे सांगितल्यावर, सर्व मुनी हर्षितचित्त व पवित्र होऊन, विनय व आदरयुक्त उत्तर देऊ लागले।
Verse 15
मुनय ऊचुः । अद्य नः कुशलं सर्वमद्य साधु भवेत्तपः । अस्मच्छ्रेयोभिवृद्ध्यर्थं भवानत्रागतो यतः
मुनी म्हणाले—आज आमचे सर्व कुशल आहे; आज आमचे तप खरोखरच सफल झाले, कारण आमच्या परम कल्याणवृद्धीसाठी आपण येथे आला आहात।
Verse 16
शृणु चेदं पुरावृत्तं तमसाक्रांतमानसैः । उपासितः पुरास्माभिर्विज्ञानार्थं प्रजापतिः
हे प्राचीन वृत्तांत ऐका. जेव्हा आमची मने अज्ञानरूपी तमाने आक्रांत होती, तेव्हा खरे आध्यात्मिक ज्ञान मिळावे म्हणून आम्ही पूर्वी प्रजापती (ब्रह्मा) यांची उपासना केली होती.
Verse 17
सोप्यस्माननुगृह्याह शरण्यश्शरणागतान् । सर्वस्मादधिको रुद्रो विप्राः परमकारणम्
ते शरणागतांचे शरणदाता आम्हांवर कृपा करून म्हणाले—“हे विप्रहो! रुद्र सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ आहेत; तेच परम कारण आहेत.”
Verse 18
तमप्रतर्क्यं याथात्म्यं भक्तिमानेव पश्यति । भक्तिश्चास्य प्रसादेन प्रसादादेव निर्वृतिः
त्याचे तर्कातीत यथार्थ स्वरूप केवळ भक्तिमानच यथार्थपणे पाहतो. आणि ती भक्तीही त्याच्या कृपेनेच उत्पन्न होते; त्या कृपेनेच परम शांती व मोक्ष प्राप्त होतो.
Verse 19
तस्मादस्य प्रसादार्थं नैमिषे सत्रयोगतः । यजध्वं दीर्घसत्रेण रुद्रं परमकारणम्
म्हणून त्याची कृपा मिळविण्यासाठी नैमिषात सत्रयोग विधिपूर्वक करून, दीर्घसत्राने परमकारण रुद्राची यज्ञरूप आराधना करा।
Verse 20
तत्प्रसादेन सत्रांते वायुस्तत्रागमिष्यति । तन्मुखाज्ज्ञानलाभो वस्तत्र श्रेयो भविष्यति
त्याच्या कृपेने सत्राच्या शेवटी वायुदेव तेथे येतील। त्यांच्या मुखातून तुम्हाला आध्यात्मिक ज्ञान मिळेल आणि त्यातच तुमचे परम कल्याण होईल।
Verse 21
इत्यादिश्य वयं सर्वे प्रेषिता परमेष्ठिना । अस्मिन्देशे महाभाग तवागमनकांक्षिणः
परमेष्ठी (ब्रह्मा) यांनी असे आदेश दिल्याने आम्ही सर्वजण पाठविले गेलो. हे महाभाग, या देशात आम्ही तुझ्या आगमनाची उत्कंठा धरून प्रतीक्षेत आहोत।
Verse 22
दीर्घसत्रं समासीना दिव्यवर्षसहस्रकम् । अतस्तवागमादन्यत्प्रार्थ्यं नो नास्ति किंचन
आम्ही हजार दिव्य वर्षे दीर्घसत्रात आसनस्थ आहोत. आता तुझ्या आगमनाव्यतिरिक्त आम्हाला दुसरे काहीही मागणे नाही।
Verse 23
इत्याकर्ण्य पुरावृत्तमृषीणां दीर्घसत्रिणाम् । वायुः प्रीतमना भूत्वा तत्रासीन्मुनिसंवृतः
दीर्घसत्र करणाऱ्या त्या ऋषींचा प्राचीन वृत्तांत ऐकून वायू प्रसन्नचित्त झाला आणि मुनिंनी वेढलेला तिथेच आसनस्थ राहिला।
Verse 24
ततस्तैर्मुनिभिः पृष्टस्तेषां भावविवृद्धये । सर्गादि शार्वमैश्वर्यं समासाद वदद्विभुः
मग त्या मुनिंनी त्यांच्या भक्तिभावाच्या वृद्धीसाठी प्रश्न केला. तेव्हा सर्वव्यापी प्रभूंनी सर्ग इत्यादींशी संबंधित शार्व (शिव) ऐश्वर्याचा संक्षेपाने उपदेश आरंभिला।
Frequently Asked Questions
After the sages complete a remarkable satra dedicated to Mahādeva, Vāyu arrives at the āśrama under the injunction of Pitāmaha (Brahmā), prompting formal reception and setting up a teaching encounter.
Vāyu is presented not only as a deity but as the operative principle of prāṇa that animates limbs, sustains embodied beings, and participates in tattva-based cosmological explanation (sound/touch and subtle-element relations).
The text highlights Vāyu’s governance (linked with the Maruts), direct perception and control, prāṇa-functions, sustaining power over bodies, and association with aiśvarya/siddhi categories such as aṇimā, alongside subtle-element/tattva descriptors.