दक्षस्य यज्ञप्रवृत्तिः तथा ईश्वरवर्जितदेवसमागमः (Dakṣa’s Sacrificial Undertaking and the Devas’ Assembly without Īśvara)
अध्याय १९ मध्ये ऋषी विचारतात—धर्म‑अर्थाच्या नावाने यज्ञ करणारा, तरीही दुरात्मा दक्ष; त्याच्या यज्ञात महेशाने विघ्न कसे घातले? वायू काळ‑स्थळ सांगतो—हिमवंतावर देवीसह देवाचे दीर्घ क्रीडावास झाल्यानंतर वैवस्वत मन्वंतर येते. तेव्हा प्राचेतस दक्ष गंगाद्वार येथे, हिमालयाच्या पाठीवर, ऋषी‑सिद्धांनी सेविलेल्या शुभ स्थानी अश्वमेध यज्ञ सुरू करतो. इंद्राच्या नेतृत्वाखाली आदित्य, वसु, रुद्र, साध्य, मरुत, सोम‑आज्य‑धूमभागी देव, अश्विनीकुमार, पितर, अन्य महर्षी आणि विष्णू—सर्व यज्ञभागी म्हणून येतात. पण ईश्वर (शिव) नसताना सर्व देवसमूह जमलेला पाहून दधीचि क्रोधाने दक्षाला सांगतो—अयोग्याची पूजा व योग्याचा सत्कार न करणे हे महापापास कारणीभूत ठरते. म्हणून शिववर्जनामुळे यज्ञ बाह्यतः पूर्ण दिसला तरी अंतःकरणी दोषयुक्त ठरतो; हाच पुढील संघर्षाचा धार्मिक‑विधीगत पाया आहे.
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । कथं दक्षस्य धर्मार्थं प्रवृत्तस्य दुरात्मनः । महेशः कृतवान् विघ्नमेतदिच्छाम वेदितुम्
ऋषी म्हणाले—धर्म व अर्थासाठी प्रवृत्त असलेल्या त्या दुरात्मा दक्षाच्या यज्ञात महेशाने कसा विघ्न केला? हे आम्हांस जाणून घ्यावयाचे आहे।
Verse 2
वायुरुवाच । विश्वस्य जगतो मातुरपि देव्यास्तपोबलात् । पितृभावमुपागम्य मुदिते हिमवद्गिरौ
वायू म्हणाला—समस्त जगाची माता असलेल्या देवीच्या तपोबलामुळे (शिव) पितृभावास प्राप्त झाला, आणि प्रसन्न हिमालय पर्वतावर (दिव्य लीला घडली)।
Verse 3
देवे ऽपि तत्कृतोद्वाहे हिमवच्छिखरालये । संकीडति तया सार्धं काले बहुतरे गते
देव शिवांनी विवाह करूनही, हिमवानाच्या शिखरावर निवास करून, फार काळ लोटल्यानंतरही, पार्वतीसह क्रीडा‑विहार केला.
Verse 4
वैवस्वते ऽंतरे प्राप्ते दक्षः प्राचेतसः स्वयम् । अश्वमेधेन यज्ञेन यक्ष्यमाणो ऽन्वपद्यत
वैवस्वत मन्वंतर प्राप्त होताच प्राचेतसपुत्र दक्षाने स्वतः अश्वमेध यज्ञ करण्याच्या इच्छेने यज्ञारंभ केला।
Verse 5
ततो हिमवतः पृष्ठे दक्षो वै यज्ञमाहरत् । गंगाद्वारे शुभे देशे ऋषिसिद्धनिषेविते
त्यानंतर दक्षाने हिमवंताच्या पाठीवर, गंगाद्वार या शुभ देशी—ऋषि व सिद्धांनी सेविलेल्या स्थानी—यज्ञ केला।
Verse 6
तस्य तस्मिन्मखेदेवाः सर्वे शक्र पुरोगमाः । गमनाय समागम्य बुद्धिमापेदिरे तदा
त्याच्या त्या यज्ञात शक्र (इंद्र) यांच्या नेतृत्वाखाली सर्व देव एकत्र झाले आणि तेव्हा प्रस्थान करण्याचा निश्चय केला।
Verse 7
आदित्या वसवो रुद्रास्साध्यास्सह मरुद्गणैः । ऊष्मपाः सोमपाश्चैव आज्यपा धूमपास्तथा
आदित्य, वसु, रुद्र, साध्य—मरुद्गणांसह—तसेच ऊष्मप, सोमप, आणि तसेच आज्यप व धूमप हे देवगणही होते।
Verse 8
अश्विनौ पितरश्चैव तथा चान्ये महर्षयः । विष्णुना सहिताः सर्वे स्वागता यज्ञभागिनः
अश्विनीकुमार, पितर तसेच अन्य महर्षीही—विष्णूसह—सर्वजण आले; यज्ञभागाचे अधिकारी म्हणून त्यांचे सादर स्वागत झाले।
Verse 9
दृष्ट्वा देवकुलं सर्वमीश्वरेण विनागतम् । दधीचो मन्युनाविष्टो दक्षमेवमभाषत
ईश्वर (शिव) यांच्याविना सर्व देवकुल आलेले पाहून, क्रोधाने आविष्ट दधीचीने दक्षाला असे म्हटले।
Verse 10
दधीच उवाच । अप्रपूज्ये चैव पूजा पूज्यानां चाप्य पूजने । नरः पापमवाप्नोति महद्वै नात्र संशयः
दधीची म्हणाले—अपूज्याला पूजा देणे आणि खरे पूज्य असणाऱ्यांची पूजा न करणे—असे करणारा मनुष्य निःसंशय महान पापाचा भागी होतो।
Verse 11
असतां संमतिर्यत्र सतामवमतिस्तथा । दंडो देवकृतस्तत्र सद्यः पतति दारुणः
जिथे दुष्टांची वाहवा होते आणि सज्जनांचा अपमान होतो, तिथे देवकृत भयंकर दंड तत्क्षणी कोसळतो।
Verse 12
एवमुक्त्वा तु विप्रर्षिः पुनर्दक्षमभाषत । पूज्यं तु पशुभर्तारं कस्मान्नार्चयसे प्रभुम्
असे बोलून त्या ब्राह्मण-ऋषीने पुन्हा दक्षाला म्हटले—‘खरे पूज्य, सर्व प्राण्यांचा स्वामी-रक्षक पशुपती प्रभू यांची तू आराधना का करत नाहीस?’
Verse 13
दक्ष उवाच । संति मे बहवो रुद्राः शूलहस्ताः कपर्दिनः । एकादशावस्थिता ये नान्यं वेद्मि महेश्वरम्
दक्ष म्हणाला—माझे अनेक रुद्र आहेत, शूलधारी व जटाधारी; ते एकादश रूपांनी स्थित आहेत. त्यांच्याव्यतिरिक्त मी अन्य कोणताही महेश्वर मानत नाही.
Verse 14
दधीच उवाच । किमेभिरमरैरन्यैः पूजितैरध्वरे फलम् । राजा चेदध्वरस्यास्य न रुद्रः पूज्यते त्वया
दधीचि म्हणाला—या यज्ञात इतर देवांची पूजा करून काय फल मिळेल? या अध्वराचा राजा रुद्र तू पूजत नसशील, तर या यज्ञाचे राजत्व तरी काय?
Verse 15
ब्रह्मविष्णुमहेशानां स्रष्टा यः प्रभुरव्ययः । ब्रह्मादयः पिशाचांता यस्य कैंकर्यवादिनः
जो अव्यय प्रभू ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांचाही स्रष्टा आहे; ज्याचे दासत्व ब्रह्मापासून पिशाचांपर्यंत सर्व प्राणी मान्य करतात.
Verse 16
प्रकृतीनां परश्चैव पुरुषस्य च यः परः । चिंत्यते योगविद्वद्भि ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः
जो प्रकृतीच्या विकारांपलीकडे आहे आणि पुरुषापेक्षाही परात्पर आहे—त्याचेच चिंतन योगज्ञ व तत्त्वदर्शी ऋषी करतात.
Verse 17
अक्षरं परमं ब्रह्म ह्यसच्च सदसच्च यत् । अनादिमध्यनिधनमप्रतर्क्यं सनातनम्
ते अक्षर परम ब्रह्म आहे—असत् व सत् यांपलीकडे असूनही दोन्हींचा आधार आहे। ते आदिमध्यनिधनरहित, तर्कातीत व सनातन आहे।
Verse 18
यः स्रष्टा चैव संहर्ता भर्ता चैव महेश्वरः । तस्मादन्यं न पश्यामि शंकरात्मानमध्वरे
जो स्रष्टा, संहर्ता आणि धर्ता—तोच महेश्वर महादेव। म्हणून या यज्ञात मी अन्य कोणास पाहत नाही; यज्ञाच्या आत्मस्वरूपात मला केवळ शंकरच दिसतो.
Verse 19
दक्ष उवाच । एतन्मखेशस्य सुवर्णपात्रे हविः समस्तं विधिमंत्रपूतम् । विष्णोर्नयाम्यप्रतिमस्य भागं प्रभोर्विभज्यावहनीयमद्य
दक्ष म्हणाला: विधी व मंत्रांनी पवित्र झालेले हे सर्व हवि यज्ञपतीच्या सुवर्णपात्रात ठेवले आहे. आज मी अनुपम विष्णूचा भाग नेऊन, प्रभूसाठी विभागून, आहवनीय अग्नीत विधिपूर्वक अर्पण करीन.
Verse 20
दधीच उवाच । यस्मान्नाराधितो रुद्रस्सर्वदेवेश्वरेश्वरः । तस्माद्दक्ष तवाशेषो यज्ञो ऽयं न भविष्यति
दधीचि म्हणाला: सर्व देवेश्वरांचाही ईश्वर असलेल्या रुद्राची आराधना झालेली नाही; म्हणून हे दक्ष, तुझा हा संपूर्ण यज्ञ सफल होणार नाही.
Verse 21
इत्युक्त्वा वचनं क्रुद्धो दधीचो मुनिसत्तमः । निर्गम्य च ततो देशाज्जगाम स्वकमाश्रमम्
असे बोलून क्रुद्ध झालेले मुनिश्रेष्ठ दधीचि त्या स्थळावरून निघून आपल्या आश्रमाकडे गेले.
Verse 22
निर्गते ऽपि मुनौ तस्मिन्देवा दक्षं न तत्यजुः । अवश्यमनुभावित्वादनर्थस्य तु भाविनः
तो मुनी निघून गेल्यावरही देवांनी दक्षाला सोडले नाही; कारण येणारे अनर्थ अवश्य भोगावेच लागणार होते, ते टाळता येत नव्हते।
Verse 23
एतस्मिन्नेव काले तु ज्ञात्वैतत्सर्वमीश्वरात् । दग्धुं दक्षाध्वरं विप्रा देवी देवमचोदयत्
त्याच काळी ईश्वराकडून हे सर्व जाणून, हे विप्रहो, देवीने देवाधिदेव शिवाला दक्षाचा यज्ञ दग्ध करण्यास उद्युक्त केले.
Verse 24
देव्या संचोदितो देवो दक्षाध्वरजिघांसया । ससर्ज सहसा वीरं वीरभद्रं गणेश्वरम्
देवीच्या प्रेरणेने, दक्षाच्या यज्ञाचा नाश करण्याच्या हेतूने देवाधिदेवांनी तत्क्षणी गणाधिप बळवान वीरभद्र प्रकट केला।
Verse 25
सहस्रवदनं देवं सहस्रकमलेक्षणम् । सहस्रमुद्गरधरं सहस्रशरपाणिकम्
मी सहस्र मुखांचा देव पाहिला, सहस्र कमल-नेत्रांचा; सहस्र मुद्गर धारण करणारा आणि सहस्र बाण हातात धरणारा।
Verse 26
शूलटंकगदाहस्तं दीप्तकार्मुकधारिणम् । चक्रवज्रधरं घोरं चंद्रार्धकृतशेखरम्
त्याच्या हातात त्रिशूळ, टंक/परशु आणि गदा होती; तो दीप्त धनुष्य धारण करीत होता. चक्र व वज्र धारण करणारा, तेजस्वी-भयानक, आणि मस्तकी अर्धचंद्र शेखररूपे धारण करणारा।
Verse 27
कुलिशोद्योतितकरं तडिज्ज्वलितमूर्धजम् । दंष्ट्राकरालं बिभ्राणं महावक्त्रं महोदरम्
त्याचा हात वज्रप्रभेने उजळला होता आणि जटा विजेसारख्या ज्वलंत होत्या. भयानक दात धारण करून, विशाल मुख व महोदरयुक्त तो अत्यंत भीषण रूपाने प्रकट झाला।
Verse 28
विद्युज्जिह्वं प्रलंबोष्ठं मेघसागरनिःस्वनम् । वसानं चर्म वैयाघ्रं महद्रुधिरनिस्रवम्
(तो) विद्युत्-जिभेचा, लोंबत्या ओठांचा, मेघगर्जना व सागरनादासारखा घुमणारा; वाघाचे चर्म परिधान केलेला, आणि प्रचंड रक्तधारा वाहणारा।
Verse 29
गण्डद्वितयसंसृष्टमण्डलीकृतकुण्डलम् । वरामरशिरोमालावलीकलितशेखरम्
त्याचे वर्तुळाकार कुंडल दोन्ही गालांजवळ लागलेले होते, आणि त्याचा शेखर श्रेष्ठ अमरांच्या शिरोमालांच्या रांगांनी अलंकृत होता।
Verse 30
रणन्नूपुरकेयूरमहाकनकभूषितम् । रत्नसंचयसंदीप्तं तारहारावृतोरसम्
झंकार करणारे नूपुर व केयूर धारण केलेले, महान सुवर्णाभूषणांनी विभूषित; रत्नसंचयांनी दीप्त, आणि तारकांसारख्या मोत्यांच्या हाराने उर आच्छादित—असे ते दिव्य रूप दिसले।
Verse 31
महाशरभशार्दूलसिंहैः सदृशविक्रमम् । प्रशस्तमत्तमातंगसमानगमनालसम्
त्याचा पराक्रम महाशरभ, व्याघ्र व सिंहासारखा होता; आणि त्याची चाल प्रशस्त मत्त राजहत्तीप्रमाणे मंद, गंभीर व तेजस्वी होती।
Verse 32
शंखचामरकुंदेन्दुमृणालसदृशप्रभम् । सतुषारमिवाद्रीन्द्रं साक्षाज्जंगमतां गतम्
शंख, चामर, कुंद, चंद्र व मृणालासारखी त्याची प्रभा होती; तो पर्वतराज जणू तुषाराने आच्छादित, आणि प्रत्यक्ष चालता-फिरता सजीवच भासला।
Verse 33
ज्वालामालापरिक्षिप्तं दीप्तमौक्तिकभूषणम् । तेजसा चैव दीव्यंतं युगांत इव पावकम्
ज्वालामाळेने वेढलेले, दीप्त मोत्यांच्या भूषणांनी अलंकृत ते रूप तेजाने असे प्रज्वलित झाले—जणू युगांतीची प्रलयाग्नीच।
Verse 34
स जानुभ्यां महीं गत्वा प्रणतः प्रांजलिस्ततः । पार्श्वतो देवदेवस्य पर्यतिष्ठद्गणेश्वरः
मग गणेश्वर गुडघ्यांवर भूमीवर उतरून, हात जोडून नमस्कार करीत, देवदेव महादेव शिवांच्या पार्श्वभागी सावध उभा राहिला।
Verse 35
मन्युना चासृजद्भद्रां भद्रकालीं महेश्वरीम् । आत्मनः कर्मसाक्षित्वे तेन गंतुं सहैव तु
आणि आपल्या क्रोधातून त्यांनी कल्याणमयी देवी—महेश्वरी भद्रकाली—प्रकट केली, जेणेकरून स्वतःच्या कर्माची साक्षी होऊन तीही त्यांच्या संगतीने तेथे जावी।
Verse 36
तं दृष्ट्वावस्थितं वीरभद्रं कालाग्निसन्निभम् । भद्रया सहितं प्राह भद्रमस्त्विति शंकरः
कालाग्नीप्रमाणे प्रज्वलित असा वीरभद्र तेथे उभा आहे असे पाहून, शंकरांनी भद्रेसह त्याला म्हटले—“तुझे कल्याण होवो.”
Verse 37
स च विज्ञापयामास सह देव्या महेश्वरम् । आज्ञापय महादेव किं कार्यं करवाण्यहम्
मग तो देवीसह महेश्वरांना विनयाने म्हणाला—“आज्ञा द्या, हे महादेव! मी कोणते कार्य करावे?”
Verse 38
ततस्त्रिपुरहा प्राह हैमवत्याः प्रियेच्छया । वीरभद्रं महाबाहुं वाचा विपुलनादया
त्यानंतर त्रिपुरहा भगवान् शिव, हैमवती (पार्वती) हिची प्रिय इच्छा पूर्ण करण्यासाठी, महाबाहू वीरभद्राला प्रचंड नादयुक्त वाणीने म्हणाले।
Verse 39
देवदेव उवाच । प्राचेतसस्य दक्षस्य यज्ञं सद्यो विनाशय । भद्रकाल्या सहासि त्वमेतत्कृत्यं गणेश्वर
देवदेव महादेव म्हणाले— ‘प्राचेतसपुत्र दक्षाचा यज्ञ त्वरित नष्ट कर. भद्रकालीसह, हे गणेश्वर, हे कार्य तूच कर.’
Verse 40
अहमप्यनया सार्धं रैभ्याश्रमसपीपतः । स्थित्वा वीक्षे गणेशान विक्रमं तव दुःसहम्
‘मीही हिच्यासह रैभ्याश्रमाच्या जवळ आलो आहे. तेथे उभा राहून, हे गणेशा, तुझा दुर्धर्ष पराक्रम मी पाहत आहे.’
Verse 41
वृक्षा कनखले ये तु गंगाद्वारसमीपगाः । सुवर्णशृंगस्य गिरेर्मेरुमंदरसंनिभाः
कनखल येथे गंगाद्वार (हरिद्वार) जवळ असलेली वृक्षराजी सुवर्णशृंग पर्वताच्या उतारांसारखी, मेरू-मंदरासमान भव्य दिसते।
Verse 42
तस्मिन्प्रदेशे दक्षस्य युज्ञः संप्रति वर्तते । सहसा तस्य यज्ञस्य विघातं कुरु मा चिरम्
त्याच प्रदेशात दक्षाचा यज्ञ सध्या चालू आहे. तू ताबडतोब—विलंब न करता—त्या यज्ञाचा विघात कर।
Verse 43
इत्युक्ते सति देवेन देवी हिमगिरीन्द्रजा । भद्रं भद्रं च संप्रेक्ष्य वत्सं धेनुरिवौरसम्
देवाने असे बोलताच हिमगिरींद्रकन्या देवीने ‘भद्रं, भद्रं’ असे म्हणत पुन्हा पुन्हा मंगलमय स्नेहाने पाहिले—जशी गाय आपल्या उराशी असलेल्या वासराकडे पाहते.
Verse 44
आलिंग्य च समाघ्राय मूर्ध्नि षड्वदनं यथा । सस्मिता वचनं प्राह मधुरं मधुरं स्वयम्
तिने त्याला आलिंगन दिले आणि मस्तकावर स्नेहाने चुंबन केले—जसे षड्वदन (कार्त्तिकेय)ला कोणी करावे. मग ती स्मितहास्याने स्वतःच अतिशय मधुर वचन बोलली.
Verse 45
देव्युवाच । वत्स भद्र महाभाग महाबलपराक्रम । मत्प्रियार्थं त्वमुत्पन्नो मम मन्युं प्रमार्जक
देवी म्हणाली—वत्सा, भद्रा, महाभागा, महाबलवान व पराक्रमी! तू माझ्या प्रिय कार्यासाठीच उत्पन्न झालास; माझा क्रोध निवारणारा हो.
Verse 46
यज्ञेश्वरमनाहूय यज्ञकर्मरतो ऽभवत् । दक्षं वैरेण तं तस्माद्भिंधि यज्ञं गणेश्वर
यज्ञेश्वराला आमंत्रित न करता तो यज्ञकर्मात मग्न झाला. म्हणून हे गणेश्वरा, त्या दक्षाबद्दलच्या वैरापोटी जाऊन तो यज्ञ उद्ध्वस्त कर.
Verse 47
यज्ञलक्ष्मीमलक्ष्मीं त्वं भद्र कृत्वा ममाज्ञया । यजमानं च तं हत्वा वत्स हिंसय भद्रया
हे भद्रा, माझ्या आज्ञेने या यज्ञाच्या समृद्धीचे रूपांतर अलक्ष्मीमध्ये कर. मग त्या यजमानाचा वध कर, हे वत्सा, आणि भद्रेच्या साहाय्याने त्याचा नाश कर.
Verse 48
अशेषामिव तामाज्ञां शिवयोश्चित्रकृत्ययोः । मूर्ध्नि कृत्वा नमस्कृत्य भद्रो गंतुं प्रचक्रमे
अपरिमित अद्भुत कृत्य करणाऱ्या दोन्ही शिवांची ती आज्ञा शिरसावंद्य मानून, भद्राने नमस्कार केला आणि प्रस्थानास आरंभ केला.
Verse 49
अथैष भगवान्क्रुद्धः प्रेतावासकृतालयः । वीरभद्रो महादेवो देव्या मन्युप्रमार्जकः
तेव्हा तो भगवान क्रुद्ध झाला—ज्याचे धाम प्रेतांच्या वासस्थानी आहे—आणि देवीच्या रोषाचे परिमार्जन व पूर्तता करणारा वीरभद्र महादेव म्हणून प्रकट झाला.
Verse 50
ससर्ज रोमकूपेभ्यो रोमजाख्यान्गणेश्वरान् । दक्षिणाद्भुजदेशात्तु शतकोटिगविश्वरान्
त्यांनी देहाच्या रोमकूपांतून ‘रोमज’ नावाचे गणेश्वर उत्पन्न केले; आणि उजव्या भुजप्रदेशातून शतकोटी महाबली गणनायक प्रकट केले.
Verse 51
पादात्तथोरुदेशाच्च पृष्ठात्पार्श्वान्मुखाद्गलात् । गुह्याद्गुल्फाच्छिरोमध्यात्कंठादास्यात्तथोदरात्
पायांपासून, उरुदेशापासून, पाठी व पार्श्वांपासून; मुख व गळ्यापासून; गुह्यांग व घोट्यांपासून; शिरोमध्यापासून, कंठापासून, मुखापासून तसेच उदरापासूनही—ही स्थाने सांगितली आहेत।
Verse 52
तदा गणेश्वरैर्भद्रैर्भद्रतुल्यपराक्रमैः । संछादितमभूत्सर्वं साकाशविवरं जगत्
तेव्हा भद्रतुल्य पराक्रम असलेल्या शुभ गणेश्वरांनी आकाशातील विवरांसह संपूर्ण जगत् पूर्णतः आच्छादून टाकले।
Verse 53
सर्वे सहस्रहस्तास्ते सहस्रायुधपाणयः । रुद्रस्यानुचरास्सर्वे सर्वे रुद्रसमप्रभाः
ते सर्व सहस्रहस्त होते आणि त्यांच्या हातांत सहस्र आयुधे होती. ते सर्व रुद्राचे अनुचर होते आणि सर्वांची प्रभा रुद्रासमान होती.
Verse 54
शूलशक्तिगदाहस्ताष्टंकोपलशिलाधराः । कालाग्निरुद्रसदृशास्त्रिनेत्राश्च जटाधराः
त्यांच्या हातांत शूल, शक्ति व गदा होती; ते पर्वतशिखरे व प्रचंड शिळा उचलून धरत होते. ते कालाग्निरुद्रासारखे, त्रिनेत्र व जटाधारी भासत होते.
Verse 55
निपेतुर्भृशमाकाशे शतशस्सिंहवाहनाः । विनेदुश्च महानादाञ्जलदा इव भद्रजाः
मग आकाशात सिंहवाहन शेकडोच्या संख्येने प्रचंड वेगाने झेपावले; आणि शुभ मेघांच्या गर्जनेसारखे महानाद करून गर्जले.
Verse 56
तैर्भद्रैर्भगवान्मद्रस्तथा परिवृतो बभौ । कालानलशतैर्युक्तो यथांते कालभैरवः
त्या शुभ गणांनी अशा प्रकारे वेढलेला भगवान् मद्र तेजस्वी भासला; जणू प्रलयकाळी कालभैरव, काळाच्या दाहक अग्नीच्या शतज्वालांनी युक्त.
Verse 57
तेषां मध्ये समारुह्य वृषेंद्रं वृषभध्वजः । जगाम भगवान्भद्रश्शुभमभ्रं यथा भवः
त्यांच्या मध्यभागी वृषेंद्रावर आरूढ होऊन वृषभध्वज भगवान् भद्र पुढे निघाले—जणू भव (शिव) शुभ, उजळ मेघातून गमन करीत आहेत.
Verse 58
तस्मिन्वृषभमारूढे भद्रे तु भसितप्रभः । बभार मौक्तिकं छत्रं गृहीतसितचामरः
त्या वेळी भस्मतेजस्वी शुभ भगवान् वृषभावर आरूढ झाले; त्यांनी मोत्यासारखे उज्ज्वल छत्र धारण केले आणि हातात श्वेत चामर घेतला।
Verse 59
स तदा शुशुभे पार्श्वे भद्रस्य भसितप्रभः । भगवानिव शैलेन्द्रः पार्श्वे विश्वजगद्गुरोः
मग भस्मप्रभ तो (शुभ) भद्राच्या पार्श्वभागी अत्यंत शोभून दिसला—जसा विश्वजगद्गुरू भगवानाच्या बाजूला एखादा महान शैलेन्द्र शोभतो।
Verse 60
सो ऽपि तेन बभौ भद्रः श्वेतचामरपाणिना । बालसोमेन सौम्येन यथा शूलवरायुधः
त्याने अलंकृत केल्याने तो भद्रही श्वेत चामर हातात घेऊन तेजस्वी झाला; कोवळ्या सोमासारखा सौम्य—जसा श्रेष्ठ शूलायुध धारण करणारा परमेश्वर।
Verse 61
दध्मौ शंखं सितं भद्रं भद्रस्य पुरतः शुभम् । भानुकंपो महातेजा हेमरत्नैरलंकृतः
मग सुवर्ण-रत्नांनी अलंकृत महातेजस्वी भानुकंप भद्राच्या समोर भक्तिभावाने उभा राहून शुभ, निर्मळ श्वेत शंख फुंकू लागला।
Verse 62
देवदुंदुभयो नेदुर्दिव्यसंकुलनिःस्वनाः । ववृषुश्शतशो मूर्ध्नि पुष्पवर्षं बलाहकाः
देवदुंदुभी दिव्य मिश्र नादाने निनादू लागल्या; आणि मेघसमूहांनी मस्तकावर शतशः पुष्पवृष्टी केली—मंगल अर्पण म्हणून।
Verse 63
फुल्लानां मधुगर्भाणां पुष्पाणां गंधबंधवः । मार्गानुकूलसंवाहा वबुश्च पथि मारुताः
फुललेल्या, मधुगर्भ पुष्पांचा सुगंध जणू त्यांचा सखा होऊन पसरला; आणि मार्गावर यात्रेस अनुकूल अशी मंद वारे वाहू लागली।
Verse 64
ततो गणेश्वराः सर्वे मत्ता युद्धबलोद्धताः । ननृतुर्मुमुदुर्१ एदुर्जहसुर्जगदुर्जगुः
मग सर्व गणेश्वर, उत्साहाने मत्त व युद्धबलाने गर्वित होऊन नाचू लागले; आनंदित झाले, जोराने आरोळ्या ठोकल्या, हसले, बोलले आणि गाऊ लागले—दिशा दुमदुमल्या।
Verse 65
तदा भद्रगणांतःस्थो बभौ भद्रः स भद्रया । यथा रुद्रगणांतः स्थस्त्र्यम्बकोंबिकया सह
तेव्हा भद्रगणांच्या मध्यभागी उभा असलेला तो शुभ भद्र, भद्रासह तेजस्वी झाला; जसा रुद्रगणांत त्र्यंबक शिव अंबिकेसह शोभतो।
Verse 66
तत्क्षणादेव दक्षस्य यज्ञवाटं रण्मयम् । प्रविवेश महाबाहुर्वीरभद्रो महानुगः
त्याच क्षणी महाबाहु वीरभद्र, आपल्या महान अनुचरांसह, रणभूमीसारखा झालेल्या दक्षाच्या यज्ञवाटात प्रविष्ट झाला।
Verse 67
ततस्तु दक्षप्रतिपादितस्य क्रतुप्रधानस्य गणप्रधानः । प्रयोगभूमिं प्रविवेश भद्रो रुद्रो यथांते भुवनं दिधक्षुः
त्यानंतर गणांचा प्रधान भद्र-रुद्र, दक्षाने प्रतिष्ठित केलेल्या त्या प्रमुख क्रतूच्या यज्ञभूमीत प्रविष्ट झाला; जणू प्रलयकाळी रुद्र जगत दग्ध करण्यास येतो तसा।
Frequently Asked Questions
The setup for Dakṣa’s aśvamedha sacrifice at Gaṅgādvāra on Himavat, including the arrival of devas and other beings—conspicuously without Īśvara (Śiva)—which precipitates admonition and impending conflict.
It signals a ritual-theological defect: a yajña that ignores the supreme principle cannot be fully auspicious. The narrative uses this omission to critique mere formalism and to assert Śiva’s indispensability in cosmic and sacrificial hierarchy.
Indra with the devas; Ādityas, Vasus, Rudras, Sādhyas, Maruts; specialized offering-recipients (soma/ājya/dhūma categories); the Aśvins, Pitṛs, other ṛṣis; and Viṣṇu—collectively termed yajña-bhāgins.