कालमान-निर्णयः (Determination of the Measures of Time)
या अध्यायात कालमानाचा शास्त्रीय निर्णय सांगितला आहे. ऋषी विचारतात—आयुष्यकाल व संख्यारूप काळ कोणत्या प्रमाणाने मोजला जातो आणि मोजता येणाऱ्या काळाची पराकाष्ठा काय. वायू नेत्रपलकाशी ‘निमेष’ हे सूक्ष्मतम मान सांगून, पुढे निमेष ते काष्ठा, काष्ठा ते कला, कला ते मुहूर्त आणि मुहूर्त ते अहोरात्र (दिवस-रात्र) अशी मापन-श्रेणी स्पष्ट करतो. नंतर मास, ऋतु व अयन यांचा संबंध, मानुष-अब्द (मानवी वर्ष) याची व्याख्या आणि देव-गणना व पितृ-गणना यांतील भेद सांगतो. मुख्य तत्त्व असे की दक्षिणायन हे देवांचे रात्र आणि उत्तरायण हे देवांचे दिवस—असा दिव्य अहोरात्र-निर्णय शास्त्र ठरवते. या दिव्य मानावर युग-गणनेचा आधार देऊन भारतवर्षात चार युगे प्रसिद्ध आहेत असे प्रतिपादन केले आहे.
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । केन मानेन कालेस्मिन्नायुस्संख्या प्रकल्प्यते । संख्यारूपस्य कालस्य कः पुनः परमो ऽवधिः
ऋषी म्हणाले—या कालप्रसंगात आयुष्याची संख्या कोणत्या मापाने ठरविली जाते? आणि संख्यारूप कालाची परम मर्यादा तरी कोणती?
Verse 2
वायुरुवाच । आयुषो ऽत्र निमेषाख्यमाद्यमानं प्रचक्षते । संख्यारूपस्य कालस्य शांत्त्वतीतकलावधि
वायू म्हणाला—येथे आयुष्याचे प्रथम मोजमाप ‘निमेष’ असे सांगितले आहे. संख्यारूप कालाचे हे आरंभीचे परिमाण ‘कला’च्या मर्यादेपर्यंत, आणि त्याही पलीकडे विस्तारते.
Verse 3
अक्षिपक्ष्मपरिक्षेपो निमेषः परिकल्पितः । तादृशानां निमेषाणां काष्ठा दश च पञ्च च
पापण्यांचे मिटणे व पुन्हा उघडणे—यास ‘निमेष’ म्हणतात. असे पंधरा निमेष मिळून एक ‘काष्ठा’ होते.
Verse 4
काष्ठांस्त्रिंशत्कला नाम कलांस्त्रिंशन्मुहूर्तकः । मुहूर्तानामपि त्रिंशदहोरात्रं प्रचक्षते
तीस काष्ठा मिळून ‘कला’ होते; तीस कला मिळून एक ‘मुहूर्त’ होतो; आणि तीस मुहूर्तांनी एक पूर्ण ‘अहोरात्र’ (दिवस-रात्र) ठरते.
Verse 5
त्रिंशत्संख्यैरहोरात्रैर्मासः पक्षद्वयात्मकः । ज्ञेयं पित्र्यमहोरात्रं मासः कृष्णसितात्मकः
तीस अहोरात्रांनी एक मास होतो, जो दोन पक्षांचा बनलेला आहे. आणि पितरांसाठी एक अहोरात्रच एक मास मानला जातो—कृष्ण व शुक्ल पक्षयुक्त.
Verse 7
मासैस्तैरयनं षड्भिर्वर्षं द्वे चायनं मतम् । लौकिकेनैव मानेन अब्दो यो मानुषः स्मृतः
त्या महिन्यांपैकी सहा महिन्यांनी एक अयन (अर्धवर्ष) होते आणि दोन अयनांनी वर्ष मानले जाते; लौकिक मापानुसार तोच ‘मानुष वर्ष’ म्हणून स्मृत आहे।
Verse 8
एतद्दिव्यमहोरात्रमिति शास्त्रस्य निश्चयः । दक्षिणं चायनं रात्रिस्तथोदगयनं दिनम्
शास्त्राचा निश्चय असा की हेच दिव्य अहोरात्र आहे—दक्षिणायन ‘रात्रि’ आणि उत्तरायण (उदगयन) ‘दिन’ होय।
Verse 9
मासस्त्रिंशदहोरात्रैर्दिव्यो मानुषवत्स्मृतः । संवत्सरो ऽपि देवानां मासैर्द्वादशभिस्तथा
दिव्य मास हा मनुष्यांप्रमाणेच तीस दिवस-रात्र्यांचा मानला आहे. तसेच देवांचा एक संवत्सरही अशाच बारा मासांनी बनतो.
Verse 10
त्रीणि वर्षशतान्येव षष्टिवर्षयुतान्यपि । दिव्यस्संवत्सरो ज्ञेयो मानुषेण प्रकीर्तितः
तीनशे वर्षे—आणि त्यासोबत आणखी साठ वर्षे—मानवी गणनेनुसार एक दिव्य संवत्सर म्हणून सांगितले आहे.
Verse 11
दिव्येनैव प्रमाणेन युगसंख्या प्रवर्तते । चत्वारि भारते वर्षे युगानि कवयो विदुः
फक्त दिव्य प्रमाणानेच युगांची संख्या चालते. कवी-ऋषी जाणतात की भारतवर्षात चार युगे आहेत.
Verse 12
पूर्वं कृतयुगं नाम ततस्त्रेता विधीयते । द्वापरं च कलिश्चैव युगान्येतानि कृत्स्नशः
प्रथम कृत (सत्य) युग; त्यानंतर त्रेता युग विधिलिखित. मग द्वापर आणि शेवटी कलि—हीच युगांची संपूर्ण माळ आहे।
Verse 13
चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् । तस्य तावच्छतीसंध्या संध्यांशश्च तथाविधः
कृत युग चार हजार वर्षांचा असतो. त्याची संध्या (आरंभीचा संधिकाळ) तितक्याच शतकांचा, आणि संध्यांश (अंतीचा संधिकाळ)ही तसाच असतो।
Verse 14
इतरेषु ससंध्येषु ससंध्यांशेषु च त्रिषु । एकापायेन वर्तंते सहस्राणि शतानि च
इतर संध्याकाळांत तसेच त्या संध्यांच्या तीन अंशांतही, हजारो व शतके एकाच प्रकारच्या एकरूप क्षयमानाने प्रवर्ततात।
Verse 15
एतद्द्वादशसाहस्रं साधिकं च चतुर्युगम् । चतुर्युगसहस्रं यत्संकल्प इति कथ्यते
हे परिमाण बारा हजार (दिव्य वर्षे) व किंचित अधिक—यालाच चतुर्युग म्हणतात. अशा चतुर्युगांचे एक हजार म्हणजे ‘कल्प’ असे कथन आहे।
Verse 16
चतुर्युगैकसप्तत्या मनोरंतरमुच्यते । कल्पे चतुर्दशैकस्मिन्मनूनां परिवृत्तयः
चतुर्युगांचे एकाहत्तर आवर्तन ‘मन्वंतर’ म्हणून ओळखले जाते. एका कल्पात मनूंच्या अशा चौदा क्रमिक परिभ्रमण-अवधी असतात।
Verse 17
एतेन क्रमयोगेन कल्पमन्वंतराणि च । सप्रजानि व्यतीतानि शतशो ऽथ सहस्रशः
या कालक्रमाच्या योगाने कल्प व मन्वंतर, आपल्या प्रजेसह, शेकडो आणि मग हजारो संख्येने व्यतीत झाले आहेत।
Verse 18
अज्ञेयत्वाच्च सर्वेषामसंख्येयतया पुनः । शक्यो नैवानुपूर्व्याद्वै तेषां वक्तुं सुविस्तरः
ते सर्वांसाठी अज्ञेय आहेत आणि पुन्हा असंख्यही आहेत; म्हणून क्रमाने त्यांचे सविस्तर वर्णन करणे मुळीच शक्य नाही।
Verse 19
कल्पो नाम दिवा प्रोक्तो ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः । कल्पानां वै सहस्रं च ब्राह्मं वर्षमिहोच्यते
‘कल्प’ म्हणजे अव्यक्तातून उत्पन्न झालेल्या ब्रह्म्याचा एक दिवस असे सांगितले आहे. आणि असे हजार कल्प येथे ‘ब्राह्म-वर्ष’ म्हणून म्हटले आहेत।
Verse 20
वर्षाणामष्टसाहस्रं यच्च तद्ब्रह्मणो युगम् । सवनं युगसाहस्रं ब्रह्मणः पद्मजन्मनः
आठ सहस्र वर्षांचा काल हा ब्रह्माचा एक युग असे कथिले आहे. आणि पद्मजन्मा ब्रह्मासाठी अशा युगांचे सहस्र म्हणजे ‘सवन’ असे सांगितले आहे.
Verse 21
सवनानां सहस्रं च त्रिगुणं त्रिवृतं तथा । कल्प्यते सकलः कालो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः
सवनांचे सहस्र त्रिगुण करून आणि पुन्हा त्रिविध रीतीने विभागून—परमेष्ठी ब्रह्माचा सकल कालमान कल्पिला जातो.
Verse 22
तस्य वै दिवसे यांति चतुर्दश पुरंदराः । शतानि मासे चत्वारि विंशत्या सहितानि च
त्याच्या एका दिवसातच खरोखर चौदा पुरंदर (इंद्र) निघून जातात; आणि एका मासात चारशे वीस असे (इंद्र) निघून जातात.
Verse 23
अब्दे पञ्च सहस्राणि चत्वारिंशद्युतानि च । चत्वारिंशत्सहस्राणि पञ्च लक्षाणि चायुषि
एका वर्षात पाच सहस्र आणि चाळीस युत (दहा-हजारांचे समूह) असतात; आणि संपूर्ण आयुष्यात चाळीस सहस्र व पाच लक्ष (परिमाण) सांगितले आहे.
Verse 24
ब्रह्मा विष्णोर्दिने चैको विष्णू रुद्रदिने तथा । ईश्वरस्य दिने रुद्रस्सदाख्यस्य तथेश्वरः
विष्णूच्या दिवशी ब्रह्मा एकटाच अधिदेवता म्हणून ध्येय; रुद्राच्या दिवशी विष्णू ध्येय. ईश्वराच्या दिवशी रुद्र ध्येय; आणि सदाशिवाच्या दिवशी ईश्वर ध्येय आहे.
Verse 25
साक्षाच्छिवस्य तत्संख्यस्तथा सो ऽपि सदाशिवः । चत्वारिंशत्सहस्राणि पञ्चलक्षाणि चायुषि
तीच संख्या साक्षात् शिवाची आहे; आणि तोच सदाशिव आहे. त्याचे आयुष्य चाळीस हजार आणि पाच लक्ष (वर्षे) असे सांगितले आहे.
Verse 26
तस्मिन्साक्षाच्छिवेनैष कालात्मा सम्प्रवर्तते । यत्तत्सृष्टेस्समाख्यातं कालान्तरमिह द्विजाः । एतत्कालान्तरं ज्ञेयमहर्वै पारमेश्वरम् । रात्रिश्च तावती ज्ञेया परमेशस्य कृत्स्नशः । अहस्तस्य तु या सृष्टी रात्रिश्च प्रलयः स्मृतः
त्या परमेश्वरात काळतत्त्व साक्षात् शिवाद्वारे प्रवर्तते. हे द्विजांनो, सृष्टीसंबंधी येथे सांगितलेले जे कालांतर आहे तेच परमेश्वराचा ‘दिवस’ समजावा. तितक्याच प्रमाणाची ‘रात्र’ही संपूर्णतः जाणावी. त्याचा दिवस सृष्टीचा विस्तार, आणि त्याची रात्र प्रलय असे स्मृत आहे.
Verse 27
अहर्न विद्यते तस्य न रात्रिरिति धारयेत् । एषोपचारः क्रियते लोकानां हितकाम्यया
दृढपणे असे धरा की त्याच्यासाठी ‘दिवस’ नाही आणि ‘रात्र’ही नाही। लोकांच्या हितासाठीच असा उपचाररूप कथनप्रयोग केला जातो।
Verse 28
प्रजाः प्रजानां पतयो मूर्तयश्च सुरासुराः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च महाभूतानि पञ्च च
प्रजा आणि प्रजांचे अधिपती; विविध मूर्ती; देव व असुर; इंद्रिये व त्यांचे विषय; तसेच पाच महाभूत—हे सर्व (परमेश्वराच्या व्यापक नियमानुसार) स्थित आहे, ज्यात शिवच परम पति आहे।
Verse 29
तन्मात्राण्यथ भूतादिर्बुद्धिश्च सह दैवतः । अहस्तिष्ठंति सर्वाणि पारमेशस्य धीमतः
तन्मात्रा, स्थूलभूतांचा आदिकारण आणि बुद्धी—आपापल्या अधिदेवतांसह—हे सर्व केवळ परमेश्वर शिवाच्या धीमंत सामर्थ्यानेच स्थित व प्रवृत्त राहते।
Verse 30
अहरंते प्रलीयन्ते रात्र्यन्ते विश्वसंभवः । यो विश्वात्मा कर्मकालस्वभावाद्यर्थे शक्तिर्यस्य नोल्लंघनीया
दिवसाच्या शेवटी हे सर्व लय पावते आणि रात्र संपता विश्वसम्भव प्रभू पुन्हा सृष्टी प्रकट करतात। जो विश्वात्मा आहे—कर्म, काळ, स्वभाव इत्यादींविषयी ज्याची शक्ती अतिक्रमण-अयोग्य—तोच परम शिव जाणावा।
Verse 31
यस्यैवाज्ञाधीनमेतत्समस्तं नमस्तस्मै महते शंकराय
हे समस्त विश्व ज्याच्या आज्ञेच्या अधीन आहे—त्या महान शंकराला नमस्कार; तोच परम पति, सर्वाधिपती, आमचा शरण्य शिव आहे।
Frequently Asked Questions
No single mythic episode is foregrounded; the chapter is primarily a technical, instructional discourse (Vāyu answering ṛṣis) defining time-measures and their cosmological correspondences.
It encodes a macrocosmic equivalence: the Devas’ day-night is mapped onto the sun’s half-year courses, shifting the frame from human diurnal time to cosmic/ritual time and enabling yuga computations on a divine scale.
The text highlights graded ontological standpoints—human (mānuṣa), ancestral (pitṛ), and divine (deva)—each with its own calendric equivalences, showing how cosmological order is structured through differential measures of kāla.