सर्गविभागवर्णनम् (Classification of Creation: the Nine Sargas and the Streams of Beings)

Verse 1

पद्भ्यां चाश्वान्समातंगान् शरभान् गवयान्मृगान् । उष्ट्रानश्वतरांश्चैव न्यंकूनन्याश्च जातयः

त्यांच्या पायांपासून घोडे, महाहत्ती, शरभ, गवय, मृग, उंट, खच्चर तसेच न्यंकु इत्यादी अनेक जाती उत्पन्न झाल्या।

Verse 3

पञ्चधा ऽवस्थितः सर्गो ध्यायतस्त्वभिमानिनः । सर्वतस्तमसातीव बीजकुम्भवदावृतः । बहिरन्तश्चाप्रकाशः स्तब्धो निःसंज्ञ एव च । तस्मात्तेषां वृता बुद्धिर्मुखानि करणानि च

अभिमानी सत्तेच्या केवळ ध्यानामुळे सृष्टी पाच प्रकारांनी स्थित झाली. ती सर्वत्र घन तमाने बीजाच्या कवचाप्रमाणे आच्छादित होती; बाहेर-आत कुठेही प्रकाश नव्हता, सर्व जड व जणू अचेतन. म्हणून त्यांची बुद्धी, मुख आणि कर्मेन्द्रिये-ज्ञानेन्द्रिये झाकली व अडथळलेली राहिली.

Verse 5

तस्मात्ते संवृतात्मानो नगा मुख्याः प्रकीर्तिताः । तं दृष्ट्वाऽसाधकं ब्रह्मा प्रथमं सर्गमीदृशम् । अप्रसन्नमना भूत्वा द्वितीयं सो ऽभ्यमन्यत । तस्याभिधायतः सर्गं तिर्यक्स्रोतो ऽभ्यवर्तत

म्हणून ते संवृत-स्वभावाचे प्राणी ‘नाग’ म्हणून मुख्यत्वे कीर्तिले गेले. अशी पहिली सृष्टी साधनेस योग्य नाही असे पाहून ब्रह्मा मनाने अप्रसन्न झाले व त्यांनी दुसरी सृष्टी कल्पिली. त्या सृष्टीचे विधान करताच ‘तिर्यक्-स्रोतस्’ नावाचा प्रवाह—आडवा जीवनप्रवाह असलेले (पश्वादी)—प्रकट झाला.

Verse 7

अन्तःप्रकाशास्तिर्यंच आवृताश्च बहिः पुनः । पश्वात्मानस्ततो जाता उत्पथग्राहिणश्च ते । तमप्यसाधकं ज्ञात्वा सर्गमन्यममन्यत । तदोर्ध्वस्रोतसो वृत्तो देवसर्गस्तु सात्त्विकः

ते तिर्यक्-स्वभावाचे अंतःप्रकाशयुक्त होते, पण बाहेरून पुन्हा आच्छादित होते. त्यांच्यापासून ‘पशु’ अवस्थेचे जीव उत्पन्न झाले, जे कुपथ स्वीकारणारे होते. ती सृष्टीही असाधक आहे असे जाणून त्याने दुसरी सृष्टी विचारिली. तेव्हा ऊर्ध्व-स्रोतस् प्रवृत्त झाले—सात्त्विक देवसृष्टी प्रकट झाली.

Verse 9

ते सुखप्रीतिबहुला बहिरन्तश्च नावृताः । प्रकाशा बहिरन्तश्चस्वभावादेव संज्ञिताः । ततो ऽभिध्यायतोव्यक्तादर्वाक्स्रोतस्तु साधकः । मनुष्यनामा सञ्जातः सर्गो दुःखसमुत्कटः

ते सुख-प्रीतीने परिपूर्ण होते आणि बाहेर-आत आच्छादित नव्हते. स्वभावतःच ते बाहेर-आत ‘प्रकाश’ म्हणून ओळखले गेले. नंतर त्या अव्यक्ताच्या ध्यानातून ‘अर्वाक्-स्रोतस्’—साधक प्रवाह—उत्पन्न झाला. ‘मनुष्य’ नावाची सृष्टी प्रकट झाली, जी दुःखाने तीव्रपणे मिश्रित होती.

Verse 11

प्रकाशाबहिरन्तस्ते तमोद्रिक्ता रजो ऽधिकाः । पञ्चमोनुग्रहः सर्गश्चतुर्धा संव्यवस्थितः । विपर्ययेण शक्त्या च तुष्ट्यासिद्ध्या तथैव च । ते ऽपरिग्राहिणः सर्वे संविभागरताः पुनः

ते बाहेर-आत प्रकाशयुक्त आहेत, तरी त्यांच्यात तमाचा उत्कर्ष व रजाची अधिकता आहे. पाचवी सृष्टी ‘अनुग्रह’ चार प्रकारांनी व्यवस्थित आहे—विपर्यय, शक्ति, तुष्टि आणि सिद्धि. ते सर्व अपरिग्राही असून पुन्हा योग्य संविभागात (सम्यक् वाटपात) रत असतात.

Verse 13

खादनाश्चाप्यशीलाश्च भूताद्याः परिकीर्तिताः । प्रथमो महतः सर्गो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गः स उच्यते । वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः

‘खादन’ व ‘अशील’ इत्यादी वर्ग भूतादि जीवांत परिगणित आहेत. परमेष्ठी ब्रह्म्याने महत्तत्त्वाचा जो प्रादुर्भाव केला तो पहिला सर्ग. तन्मात्रांची उत्पत्ती दुसरी; म्हणून तो भूतसर्ग म्हणतात. तिसरा ‘वैकारिक’ सर्ग इंद्रियशक्तींचा सर्ग म्हणून स्मरणात आहे.

Verse 15

इत्येष प्रकृतेः सर्गः सम्भृतो ऽबुद्धिपूर्वकः । मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः । तिर्यक्स्रोतस्तु यः प्रोक्तस्तिर्यग्योनिः स पञ्चमः । तदूर्ध्वस्रोतसः षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः

अशा रीतीने प्रकृतीपासून हा सर्ग आरंभी बुद्धीपूर्वक नसताच घडला. चौथा ‘मुख्यसर्ग’ असून त्यात स्थावर (वनस्पती इ.) प्रधान मानले आहेत. पाचवा ‘तिर्यक्स्रोतस्’ म्हणून सांगितला—तोच तिर्यग्योनी, म्हणजे पशुजन्म. त्याच्या वर सहावा ‘ऊर्ध्वस्रोतस्’ देवसर्ग म्हणून स्मृत आहे.

Verse 17

ततो ऽर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः । अष्टमो ऽनुग्रहः सर्गः कौमारो नवमः स्मृतः । प्राकृताश्च त्रयः पूर्वे सर्गास्ते ऽबुद्धिपूर्वकाः । बुद्धिपूर्वं प्रवर्तन्ते मुख्याद्याः पञ्च वैकृताः

त्यानंतर ‘अर्वाक्स्रोतस्’ असा सातवा सर्ग—तोच मानुषसर्ग. आठवा ‘अनुग्रहसर्ग’ म्हणून ओळखला जातो. नववा ‘कौमारसर्ग’ म्हणून स्मृत आहे. पूर्वीचे तीन सर्ग प्राकृत असून बुद्धीपूर्वक नसतात; परंतु ‘मुख्य’ इत्यादी पाच वैकृत सर्ग बुद्धीपूर्वक प्रवर्ततात.

Verse 19

अग्रे ससर्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान् । सनन्दं सनकञ्चैव विद्वांसञ्च सनातनम् । ऋभुं सनत्कुमारञ्च पूर्वमेव प्रजापतिः । सर्वे ते योगिनो ज्ञेया वीतरागा विमत्सराः

आदि काळी प्रजापती ब्रह्म्याने आपल्या मनातून, आपल्या समान, प्रथम सनंद, सनक, विद्वान सनातन, ऋभु आणि सनत्कुमार यांची निर्मिती केली. ते सर्व योगी म्हणून जाणावे—वैराग्ययुक्त व मत्सररहित.

Verse 21

ईश्वरासक्तमनसो न चक्रुः सृष्टये मतिम् । तेषु सृष्ट्यनपेक्षेषु गतेषु सनकादिषु । स्रष्टुकामः पुनर्ब्रह्मा तताप परमं तपः । तस्यैवं तप्यमानस्य न किंचित्समवर्तत

ईश्वरात आसक्त मन असलेल्या त्यांनी सृष्टीसाठी मनोवृत्ती केली नाही. सृष्टीकडे निरपेक्ष सनकादी निघून गेल्यावर, स्रष्टा होण्याची इच्छा धरून ब्रह्म्याने पुन्हा परम तप केले. तरीही असे तप करत असताना काहीच प्रकट झाले नाही.

Verse 23

ततो दीर्घेण कालेन दुःखात्क्रोधो व्यजायत । क्रोधाविष्टस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिन्दवः । ततस्तेभ्यो ऽश्रुबिन्दुभ्यो भूताः प्रेतास्तदाभवन् । सर्वांस्तानश्रुजान्दृष्ट्वा ब्रह्मात्मानमनिंदत

मग दीर्घ काळानंतर दुःखातून क्रोध उत्पन्न झाला. क्रोधाने आविष्ट झाल्यावर नेत्रांतून अश्रुबिंदू पडू लागले. त्या अश्रुबिंदूंमधून तत्क्षणी भूत व प्रेत उत्पन्न झाले. अश्रुजन्मा सर्वांना पाहून ब्रह्माने स्वतःलाच धिक्कारले.

Verse 25

तस्य तीव्रा ऽभवन्मूर्छा क्रोधामर्षसमुद्भवा । मूर्छितस्तु जहौ प्राणान्क्रोधाविष्टः प्रजापतिः । ततः प्राणेश्वरो रुद्रो भगवान्नीललोहितः । प्रसादमतुलं कर्तुं प्रादुरासीत्प्रभोर्मुखात्

क्रोध व आहत अभिमानातून त्याला तीव्र मूर्छा आली. क्रोधाने आविष्ट प्रजापती मूर्छित होऊन प्राणही सोडून बसला. तेव्हा प्राणांचा ईश्वर रुद्र, भगवान नीललोहित, प्रभूच्या मुखातून अतुल प्रसाद देण्यासाठी प्रकट झाला.

Verse 27

दशधा चैकधा चक्रे स्वात्मानं प्रभुरीश्वरः । ते तेनोक्ता महात्मानो दशधा चैकधा कृताः । यूयं सृष्टा मया वत्सा लोकानुग्रहकारणात् । तस्मात्सर्वस्य लोकस्य स्थापनाय हिताय च

प्रभू परमेश्वराने आपल्या आत्मस्वरूपाला एकरूपही व दशरूपही केले. त्यांच्या उपदेशाने ते महात्मेही दशधा आणि एकधा झाले. ते म्हणाले, “वत्सांनो, लोकांच्या अनुग्रहासाठी मी तुम्हाला सृष्ट केले आहे; म्हणून सर्व लोकांच्या स्थैर्य व हितासाठी कार्य करा.”

Verse 29

प्रजासन्तानहेतोश्च प्रयतध्वमतन्द्रिताः । एवमुक्ताश्च रुरुदुर्दुद्रुवुश्च समन्ततः । रोदनाद्द्रावणाच्चैव ते रुद्रा नामतः स्मृताः । ये रुद्रास्ते खलु प्राणा ये प्राणास्ते महात्मकाः

“प्रजासंतानासाठी सावध राहून, आळस न करता प्रयत्न करा”—असे सांगितल्यावर ते रडले आणि सर्व दिशांना धावले. रोदन व द्रावण यांमुळे त्यांना ‘रुद्र’ असे नाव स्मरणात राहिले. ते रुद्र म्हणजेच प्राण; आणि ते प्राण महात्मस्वरूप शक्ती आहेत.

Verse 31

ततो मृतस्य देवस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । घृणी ददौ पुनः प्राणान्ब्रह्मपुत्रो महेश्वरः । प्रहृष्टवदनो रुद्रः प्राणप्रत्यागमाद्विभोः । अभ्यभाषत विश्वेशो ब्रह्माणं परमं वचः

मग प्राणहीन पडलेल्या देव परमेष्ठी ब्रह्माला ब्रह्मपुत्र महेश्वराने करुणेने पुन्हा प्राण दिले. त्या विभूचे प्राण परत आल्याने रुद्र प्रसन्नमुख झाला. विश्वेश्वराने ब्रह्माला परम वचन सांगितले.

Verse 33

माभैर्माभैर्महाभाग विरिंच जगतां गुरो । मया ते प्राणिताः प्राणाः सुखमुत्तिष्ठ सुव्रत । स्वप्नानुभूतमिव तच्छ्रुत्वा वाक्यं मनोहरम् । हरं निरीक्ष्य शनकैर्नेत्रैः फुल्लाम्बुजप्रभैः

भिऊ नको, भिऊ नको, हे महाभाग विरिंच, जगतांचे गुरो। माझ्यामुळे तुझे प्राण पुन्हा प्रस्थापित झाले आहेत; हे सुव्रत, सुखाने उठ. ती मनोहर वाणी स्वप्नासारखी वाटून ऐकून, फुललेल्या कमळासारख्या तेजस्वी नेत्रांनी त्याने हळूहळू हराचे दर्शन घेतले.

Verse 35

तथा प्रत्यागतप्राणः स्निग्धगम्भीरया गिरा । उवाच वचनं ब्रह्मा तमुद्दिश्य कृताञ्जलिः । त्वं हि दर्शनमात्रेण चानन्दयसि मे मनः । को भवान् विश्वमूर्त्या वा स्थित एकादशात्मकः

तसेच प्राण परत आल्यावर ब्रह्मा स्निग्ध व गंभीर वाणीने, हात जोडून त्याला उद्देशून म्हणाला— “तुझ्या केवळ दर्शनानेच माझे मन आनंदित होते. तू कोण आहेस—जो विश्वमूर्ती होऊन एकादशात्मक स्वरूपात स्थित आहेस?”

Verse 37

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा व्याजहार महेश्वरः । स्पृशन् काराभ्यां ब्रह्माणं सुसुखाभ्यां सुरेश्वरः । मां विद्धि परमात्मानं तव पुत्रत्वमागतम् । एते चैकादश रुद्रास्त्वां सुरक्षितुमागताः

त्याचे वचन ऐकून महेश्वर बोलले. सुरेश्वराने आपल्या दोन्ही सुखद करांनी ब्रह्माला स्पर्श करून म्हणाले— “मला परमात्मा म्हणून जाण; मी तुझ्याकडे पुत्रभावाने आलो आहे. आणि हे एकादश रुद्रही तुझे रक्षण करण्यासाठी आले आहेत.”

Verse 39

तस्मात्तीव्रामिमाम्मूर्छां विधूय मदनुग्रहात् । प्रबुद्धस्व यथापूर्वं प्रजा वै स्रष्टुमर्हसि । एवं भगवता प्रोक्तो ब्रह्मा प्रीतमना ह्यभूत् । नानाष्टकेन विश्वात्मा तुष्टाव परमेश्वरम्

“म्हणून माझ्या अनुग्रहाने ही तीव्र मूर्छा झटकून टाक. पूर्वीप्रमाणे जागा हो—तू प्रजासृष्टी करण्यास योग्य आहेस.” असे भगवंतांनी सांगितल्यावर ब्रह्मा अंतःकरणाने प्रसन्न झाला, आणि विश्वात्म्याने नानाविध अष्टक-स्तुत्यांनी परमेश्वराचे स्तवन केले.

Verse 41

ब्रह्मोवाच । नमस्ते भगवन् रुद्र भास्करामिततेजसे । नमो भवाय देवाय रसायाम्बुमयात्मने । शर्वाय क्षितिरूपाय नन्दीसुरभये नमः

ब्रह्मा म्हणाले: हे भगवन् रुद्र, भास्करासारख्या अमित तेजस्वी, तुला नमस्कार. रस व जलमय आत्मस्वरूप देव भवाला नमो नमः. पृथ्वीरूप शर्वाला नमस्कार, आणि देवांमध्ये निर्भय नंदीला नमस्कार.

Verse 42

ईशाय वसवे तुभ्यं नमस्स्पर्शमयात्मने । पशूनां पतये चैव पावकायातितेजसे । भीमाय व्योमरूपाय शब्दमात्राय ते नमः । उग्रायोग्रस्वरूपाय यजमानात्मने नमः । महादेवाय सोमाय नमोस्त्वमृतमूर्तये

हे ईश, हे वसु—स्पर्शमय आत्मस्वरूपा, तुला नमस्कार। हे पशुपती, अतितेजस्वी पावका, तुला नमः। हे भीमा, व्योमरूपा, शब्दमात्रस्वरूपा, तुला नमः। हे उग्रा, उग्रस्वभावा, यजमानाच्या अंतरात्मा, तुला नमः। हे महादेवा, हे सोमा—अमृतमूर्ती, तुला नमस्कार।

Verse 44

एवं स्तुत्वा महादेवं ब्रह्मा लोकपितामहः । प्रार्थयामास विश्वेशं गिरा प्रणतिपूर्वया । भगवन् भूतभव्येश मम पुत्र महेश्वर । सृष्टिहेतोस्त्वमुत्पन्नो ममांगे ऽनंगनाशनः

अशा रीतीने महादेवाची स्तुती करून लोकपितामह ब्रह्म्याने प्रणतीपूर्वक वाणीने विश्वेश्वरास प्रार्थना केली—“हे भगवन्, भूत-भव्येश! हे महेश्वरा, माझ्या पुत्रा! हे अनंगनाशना! सृष्टीच्या हेतुने तू माझ्याच अंगातून प्रकट झालास.”

Verse 46

तस्मान्महति कार्येस्मिन् व्यापृतस्य जगत्प्रभो । सहायं कुरु सर्वत्र स्रष्टुमर्हसि स प्रजाः । तेनैषां पावितो देवो रुद्रस्त्रिपुरमर्दनः । बाढमित्येव तां वाणीं प्रतिजग्राह शंकरः

म्हणून, हे जगत्प्रभो! या महान कार्यात तुम्ही व्यस्त आहात; सर्वत्र सहाय्य करा, या प्रजांची सृष्टी करण्यास तुम्ही योग्य आहात. या विनंतीने त्रिपुरमर्दन देव रुद्र प्रसन्न झाले व त्यांचा संकल्प पावन केला; आणि शंकरांनी ते वचन स्वीकारून “बाढम्—तथास्तु” असे म्हटले।

Verse 48

ततस्स भगवान् ब्रह्मा हृष्टं तमभिनंद्य च । स्रष्टुं तेनाभ्यनुज्ञातस्तथान्याश्चासृजत्प्रजाः । मरीचिभृग्वंगिरसः पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् । दक्षमत्रिं वसिष्ठं च सो ऽसृजन्मनसैव च

त्यानंतर भगवान ब्रह्मा हर्षित होऊन त्यांचे अभिनंदन करू लागले। सृष्टी करण्याची आज्ञा मिळताच ब्रह्म्याने इतरही प्रजा उत्पन्न केल्या। त्याने केवळ मनानेच मरीचि, भृगु, अंगिरस, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, दक्ष, अत्रि आणि वसिष्ठ यांना निर्माण केले।

Verse 49

पुरस्तादसृजद्ब्रह्मा धर्मं संकल्पमेव च । इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा द्वादशादौ प्रकीर्तिताः । सह रुद्रेण संभूताः पुराणा गृहमेधिनः

आदौ ब्रह्म्याने धर्म आणि संकल्प यांची निर्मिती केली. हे ब्रह्म्याचे बारा प्रमुख पुत्रांमध्ये अग्रस्थानी म्हणून कीर्तिले आहेत. हे रुद्रासहच प्रकट झाले—प्राचीन प्रजापती, गृहस्थधर्म धारण करणारे।

Verse 51

तेषां द्वादश वंशाः स्युर्दिव्या देवगणान्विताः । प्रजावन्तः क्रियावन्तो महर्षिभिरलंकृताः । अथ देवासुरपित्ःन्मनुष्यांश्च चतुष्टयम् । सह रुद्रेण सिसृक्षुरंभस्येतानि वै विधिः

त्यांच्यापासून बारा दिव्य वंश उत्पन्न झाले; देवगणांनी युक्त, प्रजासंपन्न, धर्मकर्मात प्रवृत्त आणि महर्षींनी अलंकृत. नंतर रुद्रासह विधाता ब्रह्मदेवाने आद्य जलातून देव, असुर, पितर आणि मनुष्य—हे चतुष्टय निर्माण करण्याची इच्छा केली.

Verse 53

स सृष्ट्यर्थं समाधाय ब्रह्मात्मानमयूयुजत् । मुखादजनयद्देवान् पित्ःंश्चैवोपपक्षतः । जघनादसुरान् सर्वान् प्रजनादपि मानुषान् । अवस्करे क्षुधाविष्टा राक्षसास्तस्य जज्ञिरे

सृष्टीसाठी त्याने समाधी धारण करून आपल्या आत्मस्वरूपास ब्रह्मभावाशी योजिले. त्याच्या मुखातून देव उत्पन्न झाले आणि पार्श्वभागातून पितर प्रकट झाले. जघनातून सर्व असुर जन्मले आणि जननेंद्रियातून मनुष्य. त्याच्या मलातून, क्षुधेने व्याकुळ राक्षस उत्पन्न झाले.

Verse 55

पुत्रास्तमोरजःप्राया बलिनस्ते निशाचराः । सर्पा यक्षास्तथा भूता गंधर्वाः संप्रजज्ञिरे । वयांसि पक्षतः सृष्टाः पक्षिणो वक्षसो ऽसृजत् । मुखतोजांस्तथा पार्श्वादुरगांश्च विनिर्ममे

त्याचे पुत्र तम-रजप्रधान, बलवान आणि निशाचर होते. सर्प, यक्ष, भूत तसेच गंधर्वही उत्पन्न झाले. पंखांतून पक्षी सृष्ट झाले; वक्षस्थळातून पंखधारी प्राणी निर्माण झाले. मुखातून मनुष्य घडले आणि पार्श्वभागातून उरग (सर्पाकार)ही निर्मिले गेले.

Verse 57

औषध्यः फलमूलानि रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे । गायत्रीं च ऋचं चैव त्रिवृत्साम रथंतरम्

त्या परमेश्वराच्या रोमांतून औषधी आणि सर्व फळे-मुळे उत्पन्न झाली; तसेच पवित्र गायत्री, ऋचा, त्रिवृत् साम आणि रथंतर स्तोत्रही प्रकट झाले.

Verse 59

अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात् । यजूंषि त्रैष्टुभं छंदःस्तोमं पञ्चदशं तथा । बृहत्साम तथोक्थं च दक्षिणादसृजन्मुखात् । सामानि जगतीछंदः स्तोमं सप्तदशं तथा

त्याच्या अग्र मुखातून त्याने यज्ञांमध्ये प्रथम अग्निष्टोम निर्माण केला; तसेच यजुः-मंत्र, त्रैष्टुभ छंद आणि पंधरावा स्तोमही प्रकट केला. त्याच्या दक्षिण मुखातून बृहत्साम व उक्थ उत्पन्न झाले; तसेच सामगान, जगती छंद आणि सतरावा स्तोमही सृष्टीत आले.

Verse 61

वैरूप्यमतिरात्रं च पश्चिमादसृजन्मुखात् । एकविंशमथर्वाणमाप्तोर्यामाणमेव च । अनुष्टुभं स वैराजमुत्तरादसृजन्मुखात् । उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे

त्याने आपल्या पश्चिम मुखातून वैरूप्य व अतिरात्र याग, तसेच एकविंश, अथर्वण परंपरा आणि आप्तोर्याम यज्ञ प्रकट केले. उत्तर मुखातून वैराज अनुष्टुभ छंद निर्माण केला; आणि त्याच्या अंगांपासून उच्च-नीच असे नानाविध प्राणी उत्पन्न झाले.

Verse 63

यक्षाः पिशाचा गंधर्वास्तथैवाप्सरसां गणाः । नरकिन्नररक्षांसि वयःपशुमृगोरगाः । अव्ययं चैव यदिदं स्थाणुस्थावरजंगमम् । तेषां वै यानि कर्माणि प्राक्सृष्टानि प्रपेदिरे

यक्ष, पिशाच, गंधर्व आणि अप्सरांचे गण; मनुष्य, किन्नर व राक्षस; पक्षी, पशु, मृग व सर्प—ही सर्व अव्यय सृष्टी, स्थाणु-स्थावर-जंगम सहित, सृष्टीच्या आरंभी ठरविलेल्या आपल्या-आपल्या कर्मांत व कार्यांत प्रविष्ट झाली.

Verse 65

तान्येव ते प्रपद्यंते सृज्यमानाः पुनः पुनः । हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृतानृते । तद्भाविताः प्रपद्यंते तस्मात्तत्तस्य रोचते । महाभूतेषु नानात्वमिंद्रियार्थेषु मुक्तिषु

ते पुन्हा पुन्हा निर्माण होऊन त्याच त्याच अवस्थांना प्राप्त होतात—हिंसक-अहिंसक, मृदु-क्रूर, धर्म-अधर्म व सत्य-असत्याने आच्छादित. अशा संस्कारांनी भावित होऊन ते आपापल्या मार्गास प्रवृत्त होतात; म्हणून प्रत्येकाला त्याच्या स्वभावास अनुरूप तेच रुचते. त्यामुळे महाभूतांत, इंद्रियविषयांत आणि मोक्षमार्गांतही नानात्व उत्पन्न होते.

Verse 67

विनियोगं च भूतानां धातैव व्यदधत्स्वयम् । नाम रूपं च भूतानां प्राकृतानां प्रपञ्चनम् । वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे ऽसौ पितामहः । आर्षाणि चैव नामानि याश्च वेदेषु वृत्तयः

धाता ब्रह्म्याने स्वतः सर्व भूतांचा विनियोग—त्यांची-त्यांची कार्ये—निश्चित केली, आणि प्राकृत तत्त्वांचे नाम-रूप ठरवून प्रपंचाचा विस्तार केला. आरंभी त्या पितामहाने वेदशब्दांपासूनच या संज्ञा घडवल्या—आर्ष नामे आणि वेदांतील प्रचलित वृत्ती-प्रयोगही.

Verse 69

शर्वर्यंते प्रसूतानां तान्येवैभ्यो ददावजः । यथर्तावृतुलिंगानि नानारूपाणि पर्यये । दृश्यंते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु । इत्येष करणोद्भूतो लोकसर्गस्स्वयंभुवः

प्रलय-रात्रीच्या शेवटी अज (अजन्मा प्रभू) यांनी या प्राण्यांना पूर्वीचेच तेच करण व सामर्थ्य पुन्हा दिले. जसे ऋतूंची लक्षणे क्रमाने नानारूपांनी पुन्हा पुन्हा दिसतात, तसेच युगांच्या आरंभी तेच भाव-स्थिती पुन्हा प्रकट होतात. अशा प्रकारे करणांपासून उद्भवलेला स्वयम्भू लोकसर्ग वर्णिला आहे.

Verse 71

महदाद्योविशेषांतो विकारः प्रकृतेः स्वयम् । चंद्रसूर्यप्रभाजुष्टो ग्रहनक्षत्रमंडितः । नदीभिश्च समुद्रैश्च पर्वतैश्च स मंडितः । परैश्च विविधैरम्यैस्स्फीतैर्जनपदैस्तथा

महत् पासून विशेष (स्थूल तत्त्वे) पर्यंत हा सर्व विश्वप्रपंच प्रकृतीचाच स्वयंसिद्ध विकार आहे। चंद्र-सूर्यांच्या प्रभेने शोभित, ग्रह-नक्षत्रांनी अलंकृत; नद्या, समुद्र व पर्वतांनी सजलेला, तसेच इतर अनेक विविध, रम्य व समृद्ध जनपदांनी विभूषित आहे।

Verse 73

तस्मिन् ब्रह्मवने ऽव्यक्तो ब्रह्मा चरति सर्ववित् । अव्यक्तबीजप्रभव ईश्वरानुग्रहे स्थितः । बुद्धिस्कंधमहाशाख इन्द्रियांतरकोटरः । महाभूतप्रमाणश्च विशेषामलपल्लवः

त्या ब्रह्मवनात सर्वज्ञ ब्रह्मा अव्यक्तरूपाने संचार करतो. अव्यक्तबीजापासून उत्पन्न होऊन तो केवळ ईश्वराच्या अनुग्रहानेच स्थित आहे. बुद्धी हा त्याचा खोड, विकार या त्याच्या महाशाखा; इंद्रियांच्या अंतर्गत कोटर हे त्याचे अंतरंग. महाभूत हे त्याचे प्रमाण, आणि निर्मळ विशेष हे त्याचे पल्लव आहेत।

Verse 75

धर्माधर्मसुपुष्पाढ्यः सुखदुःखफलोदयः । आजीव्यः सर्वभूतानां ब्रह्मवृक्षः सनातनः । द्यां मूर्धानं तस्य विप्रा वदंति खं वै नाभिं चंद्रसूर्यौ च नेत्रे । दिशः श्रोत्रे चरणौ च क्षितिं च सो ऽचिन्त्यात्मा सर्वभूतप्रणेता

धर्म-अधर्माच्या सुंदर पुष्पांनी भरलेला आणि सुख-दुःखाची फळे देणारा तो सनातन ब्रह्मवृक्ष सर्व भूतांची उपजीविका आहे. विप्र म्हणतात—त्याचे मस्तक द्युलोक, नाभी आकाश; चंद्र-सूर्य त्याचे नेत्र; दिशा त्याचे कर्ण आणि पृथ्वी त्याचे चरण. तो अचिंत्यस्वरूप सर्वभूतांचा प्रेरक व नियंता आहे।

Verse 77

वक्त्रात्तस्य ब्रह्मणास्संप्रसूतास्तद्वक्षसः क्षत्रियाः पूर्वभागात् । वैश्या उरुभ्यां तस्य पद्भ्यां च शूद्राः सर्वे वर्णा गात्रतः संप्रसूताः

त्याच्या मुखातून ब्राह्मण उत्पन्न झाले; त्याच्या वक्षाच्या अग्रभागातून क्षत्रिय. त्याच्या उरूंमधून वैश्य आणि त्याच्या पायांमधून शूद्र प्रकट झाले. अशा रीतीने सर्व वर्ण त्याच्या देहातूनच उत्पन्न झाले।