सर्वेश्वर-परमकारण-निरूपणम् / The Supreme Lord as the Uncaused Cause
अध्याय ३ मध्ये ब्रह्मा शिव/रुद्राची परमश्रेष्ठता तत्त्वतः सांगतात. प्रभूचे स्वरूप असे की वाणी व मन त्याला न गाठता परत येतात; त्या आनंदाचा जाणकार निर्भय होतो. तोच एक ईश्वर जीवांच्या माध्यमातून सर्व लोकांचे शासन करतो आणि त्याच्यापासून देवांसह ब्रह्मा-विष्णु-रुद्र-इंद्र, भूततत्त्वे, इंद्रिये व जगाची प्रथम अभिव्यक्ती प्रकट होते. तो कारणांचा अधिष्ठाता व ध्यानाचा परम कारण आहे, पण स्वतः कधीही दुसऱ्यापासून उत्पन्न होत नाही. शिव सर्वेश्वर, सर्वैश्वर्यसंपन्न, मोक्षार्थींचा ध्येय; आकाशात स्थित असूनही सर्वत्र व्यापलेला. ब्रह्मा मान्य करतात की प्रजापतीपद त्यांना शिवकृपा व उपदेशाने मिळाले. एकात अनेक, निष्क्रियांमध्ये क्रियाशील, एका बीजातून बहुरूप—रुद्र ‘अद्वितीय’ आहे. तो सर्वांच्या हृदयात नित्य विराजमान, इतरांना अगोचर, आणि सदैव विश्वाचा धारक-नियंता आहे.
Shlokas
Verse 1
जीवैरेभिरिमांल्लोकान्सर्वानीशो य ईशते
या जीवांच्या द्वारा जो ईश सर्व लोकांवर शासन करतो, तोच परमेश्वर आहे.
Verse 2
यस्मात्सर्वमिदं ब्रह्मविष्णुरुद्रेन्द्रपूर्वकम् । सह भूतेन्द्रियैः सर्वैः प्रथमं संप्रसूयते
ज्यांच्यापासून आदिकाळी ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र व इंद्र इत्यादींसह हे सर्व जगत्—सर्व भूतां व इंद्रियांनिशी—प्रथम उत्पन्न होते.
Verse 3
कारणानां च यो धाता ध्याता परमकारणम् । न संप्रसूयते ऽन्यस्मात्कुतश्चन कदाचन
जो सर्व कारणांचा धाता आहे आणि परमकारणाचा ध्याता-नियंता आहे, तो कधीही, कुठेही, कोणत्याही अन्यापासून उत्पन्न होत नाही.
Verse 4
सर्वैश्वर्येण संपन्नो नाम्ना सर्वेश्वरः स्वयम् । सर्वैर्मुमुक्षुभिर्ध्येयश्शंभुराकाशमध्यगः
सर्व ऐश्वर्यांनी संपन्न तोच स्वयं ‘सर्वेश्वर’ या नामाने प्रसिद्ध आहे। आकाशाच्या मध्यभागी स्थित शंभूचे ध्यान सर्व मुमुक्षूंनी करावे।
Verse 5
यो ऽग्रे मां विदधे पुत्रं ज्ञानं च प्रहिणोति मे । तत्प्रसादान्मयालब्धं प्राजापत्यमिदं पदम्
ज्याने आरंभी मला पुत्ररूपाने निर्माण केले आणि मला ज्ञानही दिले—त्याच्या कृपेनेच मला हे प्राजापत्य पद प्राप्त झाले आहे।
Verse 6
ईशो वृक्ष इव स्तब्धो य एको दिवि तिष्ठति । येनेदमखिलं पूर्णं पुरुषेण महात्मना
ईश वृक्षासारखे स्तब्ध, एकटे, दिव्य लोकात स्थित आहेत; त्या महात्मा पुरुषाने हे अखिल विश्व व्यापून पूर्ण झाले आहे।
Verse 7
एको बहूनां जंतूनां निष्क्रियाणां च सक्रियः । य एको बहुधा बीजं करोति स महेश्वरः
अनेक देहधारी जीवांमध्ये तोच एक नित्य सक्रिय आहे, इतर सर्व जण जडप्राय असताना। तोच एक बहुरूपांचा बीज-कारण होतो—तोच महेश्वर।
Verse 8
य एको भागवान्रुद्रो न द्वितीयो ऽस्ति कश्चन
तोच एक भगवान रुद्र आहे; त्याचा कोणताही दुसरा नाही. म्हणून तो सर्वत्र परम अद्वितीय आहे.
Verse 9
सदा जनानां हृदये संनिविष्टो ऽपि यः परैः । अलक्ष्यो लक्षयन्विश्वमधितिष्ठति सर्वदा
तो सदा सर्वांच्या हृदयात वसूनही बहिर्मुख लोकांना दिसत नाही. अदृश्य असूनही तोच नित्य अंतर्यामी होऊन समस्त विश्वाचे धारण व संचालन करतो.
Verse 10
यस्तु कालात्प्रमुक्तानि कारणान्यखिलान्यपि । अनन्तशक्तिरेवैको भगवानधितिष्ठति
जो काळापासून मुक्त असून सर्व कारणांवर—कुठलाही अपवाद न ठेवता—अधिष्ठाता आहेत, तेच एकमेव अनंतशक्तिसंपन्न भगवान परमेश्वर सर्वोच्च शासक आहेत.
Verse 11
न यस्य दिवसो रात्रिर्न समानो न चाधिकः । स्वभाविकी पराशक्तिर्नित्या ज्ञानक्रिये अपि
ज्यांच्यासाठी दिवसही नाही, रात्रिही नाही; ज्यांच्यासमान कोणी नाही, ज्यांच्याहून अधिकही नाही. त्यांची पराशक्ती स्वभावसिद्ध व नित्य आहे; आणि ज्ञान व क्रिया—दोन्ही त्यांच्यात सदैव स्थित आहेत.
Verse 12
यदिदं क्षरमव्यक्तं यदप्यमृतमक्षरम् । तावुभावक्षरात्मानावेको देवः स्वयं हरः
जे हे क्षर व अव्यक्त आहे आणि जे अमृत व अक्षर आहे—या दोन्ही अवस्था, ज्यांचा सार अक्षर आहे, त्या खरेतर एकच देव—स्वयं हर (शिव) आहेत.
Verse 13
ईशते तदभिध्यानाद्योजनासत्त्वभावनः । भूयो ह्यस्य पशोरन्ते विश्वमाया निवर्तते
त्याचे ध्यान केल्याने प्रभूचा साक्षात्कार होतो; अंतःकरण (त्याच्याशी) युक्त होऊन शुद्ध सत्त्वभावात प्रतिष्ठित होते. मग या बंधित पशूच्या बंधनाच्या शेवटी विश्वमाया निवृत्त होऊन शांत होते.
Verse 14
यस्मिन्न भासते विद्युन्न सूर्यो न च चन्द्रमाः । यस्य भासा विभातीदमित्येषा शाश्वती श्रुतिः
ज्या परम तत्त्वात वीज चमकत नाही, सूर्यही नाही, चंद्रही नाही; ज्याच्या तेजाने हे सर्व विश्व प्रकाशते—अशी ही शाश्वत श्रुती सांगते.
Verse 15
एको देवो महादेवो विज्ञेयस्तु महेश्वरः । न तस्य परमं किंचित्पदं समधिगम्यते
एकच देव—महादेव, महेश्वर—असे जाणावे. त्यांचे परम पद कोणालाही मर्यादित बुद्धीने पूर्णपणे प्राप्त वा जाणता येत नाही.
Verse 16
अयमादिरनाद्यन्तस्स्वभावादेव निर्मलः । स्वतन्त्रः परिपूर्णश्च स्वेच्छाधीनश्चराचरः
तो आदिस्वरूप आहे, तरीही ज्याला आरंभ नाही आणि अंत नाही; स्वभावतःच तो निर्मळ आहे. तो पूर्ण स्वतंत्र व परिपूर्ण आहे; समस्त चराचर जगत त्याच्या स्वेच्छेच्या अधीन आहे.
Verse 17
अप्राकृतवपुः श्रीमांल्लक्ष्यलक्षणवर्जितः । अयं मुक्तो मोचकश्च ह्यकालः कालचोदकः
त्यांचे रूप अप्राकृत, दिव्य व श्रीमंत आहे; ते लक्ष्य-लक्षणांपलीकडे आहेत. ते स्वतः मुक्त असून मोक्षदाता आहेत; कालातीत असूनही काळाची गती प्रवर्तक आहेत.
Verse 18
सर्वोपरिकृतावासस्सर्वावासश्च सर्ववित् । षड्विधाध्वमयस्यास्य सर्वस्य जगतः पतिः
ते सर्व आवासांच्या वर अधिष्ठित असूनही प्रत्येक आवासाचे अंतर्यामी आहेत; ते सर्वज्ञ प्रभु शिव—षड्विध अध्वांनी रचित या समस्त जगताचे पती, परम स्वामी आहेत.
Verse 19
उत्तरोत्तरभूतानामुत्तरश्च निरुत्तरः । अनन्तानन्तसन्दोहमकरंदमधुव्रतः
ते सर्व उच्चतर भूतांहूनही ‘उत्तम’ असून ज्यांच्यापलीकडे कोणी नाही असे निरुत्तर तत्त्व आहेत. ते अनंत-अनंतांचा संदोह आहेत; त्यांच्या आनंद-मधुचे पान करणाऱ्या मधुव्रत भक्तांसाठी ते मकरंद-रसस्वरूप आहेत.
Verse 20
अखंडजगदंडानां पिंडीकरणपंडितः । औदार्यवीर्यगांभीर्यमाधुर्यमकरालयः
अखंड असंख्य जगदंडांना एकरूप पिंडात एकत्र करण्यास ते परम पंडित आहेत; आणि औदार्य, वीर्य, गांभीर्य व माधुर्य यांचा ते महासागरासारखा आश्रय आहेत।
Verse 21
नैवास्य सदृशं वस्तु नाधिकं चापि किंचन । अतुलः सर्वभूतानां राजराजश्च तिष्ठति
त्याच्या समान कोणतेही वस्तू नाही, आणि त्याहून अधिकही काही नाही. तो सर्व भूतांमध्ये अतुल्य असून राजांचा राजा म्हणून स्थित आहे।
Verse 22
अनेन चित्रकृत्येन प्रथमं सृज्यते जगत् । अंतकाले पुनश्चेदं तस्मिन्प्रलयमेष्यते
त्याच्या या अद्भुत, विचित्र शक्तिकर्माने प्रथम जगत् निर्माण होते; आणि काळाच्या शेवटी हेच जगत् पुन्हा त्याच्यामध्ये लीन होऊन प्रलयास जाते।
Verse 23
अस्य भूतानि वश्यानि अयं सर्वनियोजकः । अयं तु परया भक्त्या दृश्यते नान्यथा क्वचित्
सर्व भूतप्राणी त्याच्या अधीन आहेत; तोच सर्वांचा नियोजक व संचालक आहे। पण तो केवळ पराभक्तीनेच दर्शन देतो; अन्यथा कधीही नाही।
Verse 24
व्रतानि सर्वदानानि तपांसि नियमास्तथा । कथितानि पुरा सद्भिर्भावार्थं नात्र संशयः
व्रत, सर्व दाने, तप आणि नियम—हे सर्व पूर्वी सत्पुरुषांनी भावार्थ, म्हणजे अंतःकरणातील भक्तिभावासाठी सांगितले आहेत; यात संशय नाही।
Verse 25
हरिश्चाहं च रुद्रश्च तथान्ये च सुरासुराः । तपोभिरुग्रैरद्यापि तस्य दर्शनकांक्षिणः
‘हरी (विष्णू), मी आणि रुद्र—तसेच इतर देव व असुरही—आजही उग्र तपांनी त्याच्या दर्शनाची आकांक्षा करीत आहोत।’
Verse 26
अदृश्यः पतितैर्मूढैर्दुर्जनैरपि कुत्सितैः । भक्तैरन्तर्बहिश्चापि पूज्यः संभाष्य एव च
पतित, मूढ, दुर्जन व कुत्सित लोकांना तो अदृश्यच राहतो। पण भक्तांसाठी तो अंतर्बाह्य दोन्ही प्रकारे पूज्य आहे, आणि भक्तिभावाने केलेल्या प्रार्थनात्मक संभाषणाने सन्निध होतो।
Verse 27
तदिदं त्रिविधं रूपं स्थूलं सूक्ष्मं ततः परम् । अस्मदाद्यमरैर्दृश्यं स्थूलं सूक्ष्मं तु योगिभिः
हे तत्त्व त्रिविध रूपाचे आहे—स्थूल, सूक्ष्म आणि त्याहून परे. स्थूल रूप आम्हांपासून आरंभ होणाऱ्या देवांना दिसते, आणि सूक्ष्म रूप योगींना प्रत्यक्ष होते.
Verse 28
ततः परं तु यन्नित्यं ज्ञानमानंदमव्ययम् । तन्निष्ठैस्तत्परैर्भक्तैर्दृश्यं तद्व्रतमाश्रितैः
आणि त्याहून परे ते नित्य तत्त्व आहे—ज्ञानस्वरूप, आनंदस्वरूप, अव्यय. त्या परमह शिवाचे दर्शन त्याच्यात निष्ठा ठेवणारे, त्याच्यातच तत्पर असणारे व त्याचे व्रत-नियम आश्रयणारे भक्त करतात.
Verse 29
बहुनात्र किमुक्तेन गुह्याद्गुह्यतरं परम् । शिवे भक्तिर्न सन्देहस्तया युक्तो विमुच्यते
इथे फारसे बोलून काय उपयोग? गुह्याहूनही गुह्य असे परम रहस्य हेच—शिवभक्ती; यात संशय नाही. जो त्या भक्तीने युक्त होतो तो मुक्त होतो.
Verse 30
प्रसादादेव सा भक्तिः प्रसादो भक्तिसंभवः । यथा चांकुरतो बीजं बीजतो वा यथांकुरः
ती भक्ती केवळ (प्रभूच्या) प्रसादानेच उत्पन्न होते आणि प्रसाद भक्तीतूनच जन्मतो—जसे अंकुरातून बीज आणि बीजातून पुन्हा अंकुर।
Verse 31
प्रसादपूर्विका एव पशोस्सर्वत्र सिद्धयः । स एव साधनैरन्ते सर्वैरपि च साध्यते
पशु (बद्ध जीव) यासाठी सर्वत्र मिळणाऱ्या सर्व सिद्धी केवळ (प्रभूच्या) प्रसादपूर्वकच होतात. अखेरीस, सर्व साधनांनी साध्यही तोच एक आहे।
Verse 32
प्रसादसाधनं धर्मस्स च वेदेन दर्शितः । तदभ्यासवशात्साम्यं पूर्वयोः पुण्यपापयोः
धर्म हे शिवकृपा मिळविण्याचे साधन आहे आणि तो वेदांनीच दाखविला आहे. त्या वेदविहित धर्माचा निरंतर अभ्यास केल्याने पूर्वीचे पुण्य व पाप समत्वाला येऊन शांत होतात, म्हणजेच निष्प्रभ होतात.
Verse 33
साम्यात्प्रसादसंपर्को धर्मस्यातिशयस्ततः । धर्मातिशयमासाद्य पशोः पापपरिक्षयः
समत्वातून दिव्य प्रसादाचा संयोग होतो; त्यातून धर्माचा अतिशय वाढतो. हा उन्नत धर्म प्राप्त झाल्यावर बंधनग्रस्त जीव (पशु) याचे पाप पूर्णतः क्षीण होते.
Verse 34
एवं प्रक्षीणपापस्य बहुभिर्जन्मभिः क्रमात् । सांबे सर्वेश्वरे भक्तिर्ज्ञानपूर्वा प्रजायते
अशा रीतीने ज्याचे पाप क्षीण झाले आहे, त्याच्यात अनेक जन्मांच्या क्रमाने—ज्ञानपूर्वक—सांब, सर्वेश्वर शिवाविषयी भक्ती उत्पन्न होते.
Verse 35
भावानुगुणमीशस्य प्रसादो व्यतिरिच्यते । प्रसादात्कर्मसंत्यागः फलतो न स्वरूपतः
भक्ताच्या भावानुसारच ईश्वराचा प्रसाद प्रकट होतो. त्या प्रसादाने कर्मांचा संन्यास होतो—तो फलत्याग आहे, कर्मस्वरूपाचा त्याग नव्हे.
Verse 36
तस्मात्कर्मफलत्यागाच्छिवधर्मान्वयः शुभः । स च गुर्वनपेक्षश्च तदपेक्ष इति द्विधा
म्हणून कर्मफलत्यागाने शिवधर्माशी शुभ अन्वय होतो. आणि तो (शिवधर्म) दोन प्रकारचा—गुरुविनापेक्ष व गुरूवर अवलंबून असा.
Verse 37
तत्रानपेक्षात्सापेक्षो मुख्यः शतगुणाधिकः । शिवधर्मान्वयस्यास्य शिवज्ञानसमन्वयः
त्या प्रसंगी ‘सापेक्ष’ मुख्य उपाय ‘अनपेक्ष’पेक्षा शतगुण श्रेष्ठ आहे; कारण या शिवधर्मपरंपरेची पूर्णता शिवज्ञानाच्या समन्वयाने होते.
Verse 38
ज्ञनान्वयवशात्पुंसः संसारे दोषदर्शनम् । ततो विषयवैराग्यं वैराग्याद्भावसाधनम्
ज्ञान उदयास येताच पुरुषाला संसारातील दोष दिसू लागतात. त्यातून विषयांविषयी वैराग्य येते; आणि वैराग्यातून भावसाधना—शिवचरणी स्थिर भक्तिसमाधी—घडते.
Verse 39
भावसिद्ध्युपपन्नस्य ध्याने निष्ठा न कर्मणि । ज्ञानध्यानाभियुक्तस्य पुंसो योगः प्रवर्तते
ज्याला भावसिद्धी प्राप्त झाली आहे त्याची निष्ठा कर्मकांडात नव्हे, ध्यानात असते. जो ज्ञान व ध्यानात युक्त आहे, त्याच्यात योग प्रवर्तून पुढे वाढतो.
Verse 40
योगेन तु परा भक्तिः प्रसादस्तदनंतरम् । प्रसादान्मुच्यते जंतुर्मुक्तः शिवसमो भवेत्
योगाने परा भक्ती उत्पन्न होते; त्यानंतर तत्क्षणी (शिवाचा) प्रसाद मिळतो। त्या प्रसादाने जीव मुक्त होतो आणि मुक्त झाल्यावर शिवसम होतो।
Verse 41
अनुग्रहप्रकारस्य क्रमो ऽयमविवक्षितः । यादृशी योग्यता पुंसस्तस्य तादृगनुग्रहः
येथे अनुग्रहाच्या प्रकारांचा कोणताही ठरावीक क्रम अभिप्रेत नाही। पुरुषाची जशी योग्यता, तसाच भगवान शिवाचा अनुग्रह त्याला प्राप्त होतो।
Verse 42
गर्भस्थो मुच्यते कश्चिज्जायमानस्तथापरः । बालो वा तरुणो वाथ वृद्धो वा मुच्यते परः
कोणी गर्भातच मुक्त होतो, तर कोणी जन्मक्षणीच. कोणी बालपणी, कोणी तारुण्यात, आणि कोणी वृद्धावस्थेत परम मोक्ष प्राप्त करतो.
Verse 43
तिर्यग्योनिगतः कश्चिन्मुच्यते नारको ऽपरः । अपरस्तु पदं प्राप्तो मुच्यते स्वपदक्षये
कोणी तिर्यक् (पशु) योनीत पडूनही मुक्त होतो, कोणी नरकगतीला जाऊनही सुटतो; आणि कोणी उच्च पद मिळवून, त्या पदाच्या पुण्याचा क्षय झाल्यावरच मुक्त होतो.
Verse 44
कश्चित्क्षीणपदो भूत्वा पुनरावर्त्य मुच्यते । कश्चिदध्वगतस्तस्मिन् स्थित्वास्थित्वा विमुच्यते
कोणी मार्गावर थकून परत फिरला तरी पुढे जाऊन मुक्त होतो. कोणी त्या पथात प्रवेश करून दृढपणे तिथे राहतो; राहता-चालता अखेरीस पूर्ण विमुक्ती प्राप्त करतो.
Verse 45
तस्मान्नैकप्रकारेण नराणां मुक्तिरिष्यते । ज्ञानभावानुरूपेण प्रसादेनैव निर्वृतिः
म्हणून मनुष्यांची मुक्ति एकाच प्रकारची मानली जात नाही. त्यांच्या ज्ञानभावाच्या अनुरूप, केवळ (शिवाच्या) प्रसादानेच खरी शांती व मुक्ती प्राप्त होते.
Verse 46
तस्मादस्य प्रसादार्थं वाङ्मनोदोषवर्जिताः । ध्यायंतश्शिवमेवैकं सदारतनयाग्नयः
म्हणून त्यांच्या प्रसादासाठी वाणी व मनाचे दोष टाळून, सदा एकमेव शिवाचेच ध्यान करावे—निरंतर भक्तिभावाने तत्पर राहावे.
Verse 47
तन्निष्ठास्तत्परास्सर्वे तद्युक्तास्तदुपाश्रयाः । सर्वक्रियाः प्रकुर्वाणास्तमेव मनसागताः
ते सर्वजण त्याच्यात निष्ठावंत, त्याच्याच परायण, त्याच्याशी युक्त आणि त्याच्याच आश्रयाला होते। सर्व कर्मे करीत असतानाही त्यांचे मन केवळ शिवातच स्थिर असे।
Verse 48
दीर्घसूत्रसमारब्धं दिव्यवर्षसहस्रकम् । सत्रांते मंत्रयोगेन वायुस्तत्र गमिष्यति
दीर्घ तयारीने आरंभलेला तो सत्रयज्ञ एक सहस्र दिव्य वर्षे चालेल। सत्राच्या शेवटी मंत्रयोगाच्या प्रभावाने वायु तेथे (त्या पवित्र स्थानी/सभेत) जाईल।
Verse 49
स एव भवतः श्रेयः सोपायं कथयिष्यति । ततो वाराणसी पुण्या पुरी परमशोभना
तोच तुमचे परम श्रेय आणि ते साधण्याचा उपाय सांगेल। त्यानंतर परम शोभायमान अशी पुण्यपुरी वाराणसीचे वर्णन येते।
Verse 50
गंतव्या यत्र विश्वेशो देव्या सह पिनाकधृक् । सदा विहरति श्रीमान् भक्तानुग्रहकारणात्
ज्या स्थानी देवीसह पिनाकधारी विश्वेश्वर विराजमान आहेत, तेथे जावे. तेथे श्रीमान् प्रभू भक्तांवर अनुग्रह करण्यासाठी सदा निवास व विहार करतात.
Verse 51
तत्राश्चर्यं महद्दृष्ट्वा मत्समीपं गमिष्यथ । ततो वः कथयिष्यामि मोक्षोपाय द्विजोत्तमाः
तेथे ते महान् आश्चर्य पाहून तुम्ही माझ्या जवळ याल. मग, हे द्विजोत्तमांनो, मी तुम्हाला मोक्षाचा उपाय सांगीन.
Verse 52
येनैकजन्मना मुक्तिर्युष्मत्करतले स्थिता । अनेकजन्मसंसारबंधनिर्मोक्षकारिणी
ज्या उपायाने एका जन्मातच मुक्ति तुमच्या करतालात असल्यासारखी होते; तोच अनेक जन्मांच्या संसारबंधनातून मोक्ष देणारा आहे.
Verse 53
एतन्मनोमयं चक्रं मया सृष्टं विसृज्यते । यत्रास्य शीर्यते नेमिः स देशस्तपसश्शुभः
हे मनोमय चक्र मी निर्माण केलेले आहे; ते आता सोडून प्रवर्तित करीत आहे. जिथे याची नेमि झिजून तुटेल, तो देश तपासाठी शुभ आहे.
Verse 54
इत्युक्त्वा सूर्यसंकाशं चक्रं दृष्ट्वा मनोमयम् । प्रणिपत्य महादेवं विससर्ज पितामहः
असे बोलून पितामहाने सूर्यप्रभ मनोमय चक्र पाहिले; मग महादेवाला प्रणाम करून ते पुढे सोडले.
Verse 55
ते ऽपि हृष्टतरा विप्राः प्रणम्य जगतां प्रभुम् । प्रययुस्तस्य चक्रस्य यत्र नेमिरशीर्यत
ते विप्र ऋषीही अधिकच हर्षित होऊन जगत्प्रभूला प्रणाम करून, जिथे त्या दिव्य चक्राची नेमि तुटली होती तिकडे निघून गेले.
Verse 56
चक्रं तदपि संक्षिप्तं श्लक्ष्णं चारुशिलातले । विमलस्वादुपानीये निजपात वने क्वचित्
ते चक्रही संक्षिप्त होऊन कुठल्यातरी वनात पडले—निर्मळ व मधुर पाणी असलेल्या ठिकाणी, गुळगुळीत व सुंदर शिळेच्या पाटावर.
Verse 57
तद्वनं तेन विख्यातं नैमिषं मुनिपूजितम् । अनेकयक्षगंधर्वविद्याधरसमाकुलम्
त्या कारणाने ते वन ‘नैमिष’ म्हणून विख्यात झाले, मुनिजनांनी पूजिलेले; आणि अनेक यक्ष, गंधर्व व विद्याधरांनी गजबजलेले आहे.
Verse 58
अष्टादश समुद्रस्य द्वीपानश्नन्पुरूरवाः । विलासवशमुर्वश्या यातो दैवेन चोदितः
दैवप्रेरणेने पुरूरवा समुद्रातील अठरा द्वीपांत भटकत राहिला; उर्वशीच्या क्रीडा-विलासाच्या मोहजाळात अडकून तो विवश झाला।
Verse 59
अक्रमेण हरन्मोहाद्यज्ञवाटं हिरण्मयम् । मुनिभिर्यत्र संक्रुद्धैः कुशवज्रैर्निपातितः
मोहवश होऊन व अक्रमे त्याने सुवर्णमय यज्ञवाट उचलून नेला; पण तेथे क्रुद्ध मुनींनी कुशरूपी वज्रांनी प्रहार करून त्याला पाडले।
Verse 60
विश्वं सिसृक्षमाणा वै यत्र विश्वसृजः पुरा । सत्रमारेभिरे दिव्यं ब्रह्मज्ञा गार्हपत्यगाः
जिथे प्राचीनकाळी विश्वाची सृष्टी करावयाची इच्छा धरून विश्वस्रष्टे प्रजापतींनी दिव्य सत्रयज्ञ आरंभिला; ब्रह्मज्ञ ऋषी गार्हपत्य अग्नीत प्रतिष्ठित होऊन सृष्टीकार्याकरिता तो प्रवर्तवू लागले।
Verse 61
ऋषिभिर्यत्र विद्वद्भिः शब्दार्थन्यायकोविदैः । शक्तिप्रज्ञाक्रियायोगैर्विधिरासीदनुष्ठितः
तेथे विद्वान ऋषींनी—शब्दार्थाचे यथार्थ ज्ञान व न्याय-तर्कात निपुण—शक्ती, प्रज्ञा आणि क्रियायोग यांच्या साहाय्याने विधीपूर्वक अनुष्ठान केले।
Verse 62
यत्र वेदविदो नित्यं वेदवादबहिष्कृतान् । वादजल्पबलैर्घ्नंति वचोभिरतिवादिनः
जिथे वेदज्ञ ऋषिजन नित्य वेदमार्गातून बहिष्कृत झालेल्यांना वाद-विवाद व जळजळीत शब्दांच्या बळावर परास्त करतात; तिथे अति-विवादी लोक वाणीनेच हरतात।
Verse 63
स्फटिकमयमहीभृत्पादजाभ्यश्शिलाभ्यः प्रसरदमृतकल्पस्स्वच्छपानीयरम्यम् । अतिरसफलवृक्षप्रायमव्यालसत्त्वं तपस उचितमासीन्नैमिषं तन्मुनीनाम्
पर्वतांच्या पायथ्याशी उत्पन्न झालेल्या स्फटिकमय शिलांतून अमृतासारखे निर्मळ जल वाहत असे—स्वच्छ, मधुर व पिण्यास रम्य। तेथे अतिरस फळांनी लगडलेली वृक्षसंपदा विपुल होती आणि सर्प व हिंसक सत्त्वांचा अभाव होता. असे नैमिषवन त्या मुनिंच्या तपासाठी अत्यंत योग्य होते।
Frequently Asked Questions
Rather than a discrete narrative episode, the chapter is primarily a doctrinal declaration by Brahmā: Śiva’s supremacy and Brahmā’s own attainment of the Prajāpati office through Śiva’s grace and imparted knowledge.
It signals Śiva’s ultimate reality as ineffable and non-objectifiable; the text uses Upaniṣadic-style negation to mark the Lord as beyond conceptual reach while still being the ground of bliss.
Śiva is highlighted as Sarveśvara (all-sovereign), Maheśvara (great Lord), Rudra (the one without a second), and the heart-indwelling, imperceptible sustainer who nonetheless pervades and governs the cosmos.