उपमन्युतपः-निवारणप्रसङ्गः / Śiva restrains Upamanyu’s tapas (Śiva disguised as Indra)
अध्याय ३५ मध्ये संकटाने घाबरलेले देव वैकुंठात जाऊन हरि (विष्णू) यांना वृत्तांत सांगतात. विष्णू विचार करून मंदर पर्वतावर महेश्वरांकडे धाव घेतात व विनंती करतात—दूध मिळावे म्हणून ब्राह्मण बालक उपमन्यु तपोबलाने सर्व काही जाळीत आहे; हे थांबवावे. महेश्वर आश्वासन देतात की ते स्वतः त्याचे तप संयमित करतील आणि विष्णूंना स्वधामास परत जाण्यास सांगतात; यामुळे तप व त्याचे विश्वव्यापी परिणाम यांचे नियमन शिवाधीन आहे हे प्रस्थापित होते. मग शिव शक्र (इंद्र) रूप धारण करून श्वेत हत्तीवर आरूढ, देव-उपदेवांसह तपोवनाकडे जातात; छत्र-चामरांनी इंद्रवत् शोभणारे, मंदरावर चंद्रासारखे तेजस्वी वर्णिले आहेत. हा अध्याय नियंत्रित दैवी हस्तक्षेपाची भूमिका—छद्मवेषाने जाऊन तपशक्तीला सत्य, तत्त्व आणि योग्य भक्तीकडे वळविणे।
Shlokas
Verse 1
वायुरुवाच । अथ सर्वे प्रदीप्तांगा वैकुण्ठं प्रययुर्द्रुतम् । प्रणम्याहुश्च तत्सर्वं हरये देवसत्तमाः
वायू म्हणाला—तेव्हा दिव्य तेजाने देदीप्यमान देह असलेले सर्व देवश्रेष्ठ त्वरेने वैकुंठास गेले। प्रणाम करून त्यांनी हरि (विष्णू) यांना सर्व वृत्तांत सांगितला।
Verse 2
श्रुत्वा तेषां तदा वाक्यं भगवान्पुरुषोत्तमः । किमिदन्त्विति संचिन्त्य ज्ञात्वा तत्कारणं च सः
त्यांचे वचन त्या वेळी ऐकून भगवान् पुरुषोत्तम मनात विचार करू लागला—“हे काय आहे?” आणि त्याने त्यामागचे कारणही जाणले।
Verse 3
जगाम मन्दरं तूर्णं महेश्वरदिदृक्षया । दृष्ट्वा देवं प्रणम्यैवं प्रोवाच सुकृतांजलिः
महेश्वराचे दर्शन घ्यावे या इच्छेने तो त्वरेने मंदर पर्वताकडे गेला. देवाचे दर्शन होताच त्याने प्रणाम केला आणि हात जोडून बोलला।
Verse 4
विष्णुरुवाच । भगवन्ब्राह्मणः कश्चिदुपमन्युरिति श्रुतः । क्षीरार्थमदहत्सर्वं तपसा तन्निवारय
विष्णू म्हणाले—हे भगवन्! उपमन्यु नावाचा एक ब्राह्मण आहे असे ऐकिवात आहे; दूध मिळावे म्हणून त्याने तपशक्तीने सर्व काही जाळून टाकले आहे. कृपा करून ते (तपाग्नि) आवरा।
Verse 5
वायुरुवाच । इति श्रुत्वा वचो विष्णोः प्राह देवो महेश्वरः । शिशुं निवारयिष्यामि तत्त्वं गच्छ स्वमाश्रमम्
वायू म्हणाला—विष्णूचे वचन ऐकून देव महेश्वर म्हणाले—“मी त्या शिशूला आवरीन; हे तत्त्वज्ञा, तू आता आपल्या आश्रमास जा।”
Verse 6
तच्छ्रुत्वा शंभुवचनं स विष्णुर्देववल्लभः । जगामाश्वास्य तान्सर्वान्स्वलोकममरादिकान्
शंभूचे वचन ऐकून देवांचा लाडका विष्णूने सर्व अमरादींना धीर दिला आणि मग आपल्या लोकास प्रस्थान केले।
Verse 7
एतस्मिन्नंतरे देवः पिनाकी परमेश्वरः । शक्रस्य रूपमास्थाय गन्तुं चक्रे मतिं ततः
याच दरम्यान पिनाकधारी परमेश्वराने शक्र (इंद्र) याचे रूप धारण केले आणि मग जाण्याचा निश्चय केला।
Verse 8
अथ जगाम मुनेस्तु तपोवनं गजवरेण सितेन सदाशिवः । सह सुरासुरसिद्धमहोरगैरमरराजतनुं स्वयमास्थितः
मग सदाशिव शुभ्र श्रेष्ठ गजराजावर आरूढ होऊन मुनीच्या तपोवनात गेले। देव, असुर, सिद्ध व महोरगांसह त्यांनी स्वतः अमरराज (इंद्र) याचे तेजस्वी रूप धारण केले होते।
Verse 9
स वारणश्चारु तदा विभुं तं निवीज्य वालव्यजनेन दिव्यम् । दधार शच्या सहितं सुरेंद्रं करेण वामेन शितातपत्रम्
तेव्हा त्या रम्य ऐरावताने दिव्य चामराने सर्वव्यापी प्रभूला हळुवार वाऱ्याने झुलविले; आणि शचीसहित देवेंद्र इंद्रावर डाव्या हाताने शुभ्र छत्र धरले।
Verse 10
रराज भगवान्सोमः शक्ररूपी सदाशिवः । तेनातपत्रेण यथा चन्द्रबिंबेन मन्दरः
शक्ररूपाने प्रकटलेले सदाशिव—ते भगवान् सोम—तेजस्वी झाले. त्या राजछत्रामुळे ते असे शोभले, जसे मंदर पर्वत चंद्रबिंबाने उजळतो।
Verse 11
आस्थायैवं हि शक्रस्य स्वरूपं परमेश्वरः । जगामानुग्रहं कर्तुमुपमन्योस्तदाश्रमम्
अशा रीतीने शक्राचेच स्वरूप धारण करून परमेश्वर उपमन्यूच्या त्या आश्रमाकडे गेले, त्याच्यावर अनुग्रह करण्यासाठी।
Verse 12
तं दृष्ट्वा परमेशानं शक्ररूपधरं शिवम् । प्रणम्य शिरसा प्राह महामुनिवरः स्वयम्
शक्र (इंद्र) रूप धारण केलेल्या परमेशान शिवाला पाहून, महामुनिवरांनी मस्तक झुकवून प्रणाम केला आणि स्वतः बोलू लागले.
Verse 13
उपमन्युरुवाच । पावितश्चाश्रमस्सो ऽयं मम देवेश्वर स्वयम् । प्राप्तो यत्त्वं जगन्नाथ भगवन्देवसत्तम
उपमन्यु म्हणाले— हे देवेश्वर, आपण स्वतः येथे आलात म्हणून माझा हा आश्रम पावन झाला आहे. हे जगन्नाथ, हे भगवन्, देवांमध्ये श्रेष्ठ!
Verse 14
वायुरुवाच । एवमुक्त्वा स्थितं प्रेक्ष्य कृतांजलिपुटं द्विजम् । प्राह गंभीरया वाचा शक्ररूपधरो हरः
वायू म्हणाला—असे बोलून, हात जोडून उभ्या असलेल्या त्या द्विजाकडे पाहून, शक्र (इंद्र)रूप धारण केलेल्या हराने गंभीर वाणीने त्याला संबोधिले।
Verse 15
शक्र उवाच । तुष्टो ऽस्मि ते वरं ब्रूहि तपसानेन सुव्रत । ददामि चेप्सितान्सर्वान्धौम्याग्रज महामुने
शक्र म्हणाला—मी तुझ्यावर संतुष्ट आहे. हे सुव्रत, या तपामुळे तुला जो वर हवा तो सांग. हे महामुने, धौम्याचा अग्रज, तुझ्या सर्व इच्छित गोष्टी मी देईन।
Verse 16
वायुरुवाच । एवमुक्तस्तदा तेन शक्रेण मुनिपुंगवः । वारयामि शिवे भक्तिमित्युवाच कृताञ्जलिः
वायू म्हणाला—तेव्हा शक्राने असे म्हटल्यावर, मुनिपुंगवाने हात जोडून म्हटले—“मी (इतर इच्छा) आवरतो; माझी भक्ती शिवातच स्थिर आहे।”
Verse 17
तन्निशम्य हरिः १ प्राह मां न जानासि लेखपम् । त्रैलोक्याधिपतिं शक्रं सर्वदेवनमस्कृतम्
ते ऐकून हरि म्हणाला—“हे लेखका! तू मला ओळखत नाहीस काय? मी त्रैलोक्याधिपती शक्र आहे, सर्व देवांनी नमस्कृत।”
Verse 18
मद्भक्तो भव विप्रर्षे मामेवार्चय सर्वदा । ददामि सर्वं भद्रं ते त्यज रुद्रं च निर्गुणम्
“हे श्रेष्ठ विप्रर्षे! माझा भक्त हो; सदैव केवळ माझीच पूजा कर. मी तुला सर्व कल्याण देईन; निर्गुण रुद्राची कल्पना सोड.”
Verse 19
रुद्रेण निर्गुणेनापि किं ते कार्यं भविष्यति । देवपङ्क्तिबहिर्भूतो यः पिशाचत्वमागतः
निर्गुण रुद्राची उपासना करूनही तुला काय साध्य होईल, जेव्हा तू देवपंक्तीबाहेर पडून पिशाचत्वास प्राप्त झालास?
Verse 20
वायुरुवाच । तच्छ्रुत्वा प्राह स मुनिर्जपन्पञ्चाक्षरं मनुम् । मन्यमानो धर्मविघ्नं प्राह तं कर्तुमागतम्
वायू म्हणाला—ते ऐकून तो मुनी पंचाक्षर मंत्राचा जप करतच बोलला. धर्माला विघ्न घालण्यासाठी तो आला आहे असे मानून मुनिने त्याला संबोधले.
Verse 21
उपमन्युरुवाच । त्वयैवं कथितं सर्वं भवनिंदारतेन वै । प्रसंगादेव देवस्य निर्गुणत्वं महात्मनः
उपमन्यु म्हणाला—“हे भवानी-स्तुतीत रत असणाऱ्या! तू असे सर्व सांगितलेस. आणि प्रसंगवश त्या महात्मा देवाचे निर्गुणत्वही तू वर्णिले आहेस.”
Verse 22
त्वं न जानामि वै रुद्रं सर्वदेवेश्वरेश्वरम् । ब्रह्मविष्णुमहेशानां जनक प्रकृतेः परम्
हे रुद्रा! मी तुला यथार्थपणे जाणत नाही—तू सर्व देवांच्या ईश्वरांचाही ईश्वर आहेस; ब्रह्मा, विष्णू व महेश यांचा जनक, आणि प्रकृतीपलीकडील परात्पर आहेस।
Verse 23
सदसद्व्यक्तमव्यक्तं यमाहुर्ब्रह्मवादिनः । नित्यमेकमनेकं च वरं तस्माद्वृणोम्यहम्
ब्रह्मवादी ज्यांना सत्-असत् पलीकडचा, व्यक्त-अव्यक्त, नित्य, एक आणि अनेक असे म्हणतात—तोच परम मी श्रेष्ठ वर म्हणून निवडतो।
Verse 24
हेतुवादविनिर्मुक्तं सांख्ययोगार्थदम्परम् । उपासते यं तत्त्वज्ञा वरं तस्माद्वृणोम्यहम्
जो वाद-विवादाच्या तर्काग्रहापासून मुक्त आहेत आणि सांख्य व योग यांचे यथार्थ फल देतात—ज्यांची तत्त्वज्ञ उपासना करतात, त्या परमेश्वरालाच मी वर म्हणून निवडतो।
Verse 25
नास्ति शंभोः परं तत्त्वं सर्वकारणकारणात् । ब्रह्मविष्ण्वादिदेवानां स्रष्टुर्गुणपराद्विभोः
सर्व कारणांचा कारण असलेल्या सर्वशक्तिमान शंभूपेक्षा उच्च असे कोणतेही तत्त्व नाही. तोच गुणातीत विभू असून त्याच्यापासून ब्रह्मा, विष्णू इत्यादी देव उत्पन्न होतात।
Verse 26
बहुनात्र किमुक्तेन मयाद्यानुमितं महत् । भवांतरे कृतं पापं श्रुता निन्दा भवस्य चेत्
इथे अधिक काय सांगावे? मी हे महान सत्य जाणले आहे—जर कुणी भव (शिव) यांची निंदा फक्त ऐकली तरी ते पूर्वजन्मी केलेल्या पापाचे लक्षण आहे।
Verse 27
श्रुत्वा निंदां भवस्याथ तत्क्षणादेव सन्त्यजेत् । स्वदेहं तन्निहत्याशु शिवलोकं स गच्छति
भव (भगवान शिव) यांची निंदा ऐकताच त्या क्षणीच तो स्थान त्यागावे. आणि त्या प्रसंगी जर तो देहही त्यागील, तर तो शीघ्र शिवलोकास प्राप्त होतो.
Verse 28
आस्तां तावन्ममेच्छेयं क्षीरं प्रति सुराधम । निहत्य त्वां शिवास्त्रेण त्यजाम्येतं कलेवरम्
हे देवाधम! आत्तासाठी दुधाची माझी इच्छा बाजूला राहू दे. शिवास्त्राने तुला ठार करून मी हे कलेवर त्यागीन.
Verse 29
वायुरुवाच । एवमुक्त्वोपमन्युस्तं मर्तुं व्यवसितस्स्वयम् । क्षीरे वाञ्छामपि त्यक्त्वा निहन्तुं शक्रमुद्यतः
वायू म्हणाले—असे बोलून उपमन्यु स्वतःच मरण्याचा निश्चय करून बसला. दुधाची इच्छा देखील त्यागून तो शक्र (इंद्र) यास मारण्यास उद्यत झाला.
Verse 30
भस्मादाय तदा घोरमघोरास्त्राभिमंत्रितम् । विसृज्य शक्रमुद्दिश्य ननाद स मुनिस्तदा
तेव्हा मुनिने पवित्र भस्म घेऊन ते घोर ‘अघोरास्त्र’ मंत्राने अभिमंत्रित केले. शक्र (इंद्र) याच्याकडे उद्देशून ते विसर्जून त्या क्षणी गर्जना केली.
Verse 31
स्मृत्वा शंभुपदद्वंद्वं स्वदेहं दुग्धुमुद्यतः । आग्नेयीं धारणां बिभ्रदुपमन्युरवस्थितः
शंभूच्या चरणयुगलाचे स्मरण करून उपमन्यू स्वतःच्या देहातून दूध काढण्यास उद्यत झाला. तो आग्नेयी धारणेत स्थित, स्थिर व समाहित राहिला.
Verse 32
एवं व्यवसिते विप्रे भगवान्भगनेत्रहा । वारयामास सौम्येन धारणां तस्य योगिनः
हे विप्र! असा निश्चय झाल्यावर, भगनेत्रहारी भगवान् शिवांनी त्या योग्याची धारणा सौम्यपणे थांबविली।
Verse 33
तद्विसृष्टमघोरास्त्रं नंदीश्वरनियोगतः । जगृहे मध्यतः क्षिप्तं नन्दी शंकरवल्लभः
नंदीश्वराच्या आज्ञेने सोडलेले ते अघोरास्त्र, मध्यातून फेकले गेले असता, शंकरप्रिय नंदीने ते झेलून घेतले।
Verse 34
स्वं रूपमेव भगवानास्थाय परमेश्वरः । दर्शयामास शिप्राय बालेन्दुकृतशेखरम्
तेव्हा परमेश्वर भगवान्ांनी आपलेच दिव्य स्वरूप धारण करून शिप्रेला दर्शन दिले—मस्तकी कोवळ्या बालचंद्राचा शेखर धारण केलेला।
Verse 35
क्षीरार्णवसहस्रं च पीयूषार्णवमेव वा । दध्यादेरर्णवांश्चैव घृतोदार्णवमेव च
दुधाचे हजारो समुद्र असोत, किंवा अमृताचा समुद्रच असो; दही इत्यादींचेही समुद्र असोत, आणि तुपाचाही विशाल समुद्र असो।
Verse 36
फलार्णवं च बालस्य भक्ष्य भोज्यार्णवं तथा । अपूपानां गिरिं चैव दर्शयामास स प्रभुः
त्या प्रभूने बालकाला आनंद देण्यासाठी फळांचा समुद्र, भक्ष्य-भोज्य पदार्थांचा समुद्र, आणि अपूप (गोड पदार्थ) यांचा एक पर्वतही दाखविला।
Verse 37
एवं स ददृशे देवो देव्या सार्धं वृषोपरि । गणेश्वरैस्त्रिशूलाद्यैर्दिव्यास्त्रैरपि संवृतः
अशा प्रकारे त्याने देवाधिदेवाला देवीसह वृषभावर विराजमान पाहिले; त्रिशूलादि दिव्य आयुध धारण केलेल्या गणेश्वरांनी तो वेढलेला होता।
Verse 38
दिवि दुंदुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिः पपात च । विष्णुब्रह्मेन्द्रप्रमुखैर्देवैश्छन्ना दिशो दश
आकाशात दिव्य दुंदुभी निनादल्या आणि पुष्पवृष्टी झाली। विष्णू-ब्रह्मा-इंद्रप्रमुख देवांनी दहा दिशा भरून झाकल्या।
Verse 39
अथोपमन्युरानन्दसमुद्रोर्मिभिरावृतः । पपात दण्डवद्भूमौ भक्तिनम्रेण चेतसा
मग आनंद-सागराच्या लाटांनी व्यापलेला उपमन्यु, भक्तिभावाने नम्र चित्त करून दंडवत् भूमीवर पडला।
Verse 40
एतस्मिन्समये तत्र सस्मितो भगवान्भवः । एह्येहीति तमाहूय मूर्ध्न्याघ्राय ददौ वरान्
त्याच वेळी तेथे भगवान् भव (शिव) मंद हास्याने म्हणाले—“ये, ये।” त्याला जवळ बोलावून स्नेहाने मस्तकाचा घ्राण करून वर दिले।
Verse 41
शिव उवाच । भक्ष्यभोज्यान्यथाकामं बान्धवैर्भुक्ष्व सर्वदा । सुखी भव सदा दुःखान्निर्मुक्ता भक्तिमान्मम
शिव म्हणाले—बंधूंजनांसह इच्छेप्रमाणे नेहमी भक्ष्य-भोज्यांचा उपभोग घे. सदैव सुखी राहा, दुःखमुक्त राहा आणि माझा भक्त राहा।
Verse 42
उपमन्यो महाभाग तवाम्बैषा हि पार्वती । मया पुत्रीकृतो ह्यद्य दत्तः क्षीरोदकार्णवः
हे महाभाग उपमन्यु, ही पार्वती निश्चयच तुझी माता आहे; आज मी तिला कन्यारूपाने स्वीकारले असून तिला क्षीरसागर प्रदान केला आहे।
Verse 43
मधुनश्चार्णवश्चैव दध्यन्नार्णव एव च । आज्यौदनार्णवश्चैव फलाद्यर्णव एव च
मधाचा एक सागर आहे, दही-भाताचा एक सागर आहे, तुप-भाताचा एक सागर आहे, तसेच फळे इत्यादींचाही एक सागर आहे।
Verse 44
अपूपगिरयश्चैव भक्ष्यभोज्यार्णवस्तथा । एते दत्ता मया ते हि त्वं गृह्णीष्व महामुने
गोडधोडांचे पर्वत आणि भक्ष्य-भोज्यांचे समुद्र—हे सर्व मी तुला दिले आहे; हे महामुने, ते स्वीकार.
Verse 45
पिता तव महादेवो माता वै जगदम्बिका । अमरत्वं मया दत्तं गाणपत्यं च शाश्वतम्
महादेव तुझे पिता आणि जगदंबिका ही माता. मी तुला अमरत्व आणि शाश्वत गाणपत्य-ऐश्वर्य प्रदान केले आहे.
Verse 46
वरान्वरय सुप्रीत्या मनो ऽभिलषितान्परान् । प्रसन्नो ऽहं प्रदास्यामि नात्र कार्या विचारणा
अतिशय प्रीतीने मनास अभिलषित श्रेष्ठ वर माग. मी प्रसन्न आहे; मी ते देईन—यात विचार करण्याचे कारण नाही.
Verse 47
वायुरुवाच । एवमुक्त्वा महादेवः कराभ्यामुपगृह्यतम् । मूर्ध्न्याघ्राय सुतस्ते ऽयमिति देव्यै न्यवेदयत्
वायू म्हणाला—असे बोलून महादेवांनी त्याला दोन्ही हातांनी उचलले, प्रेमाने त्याच्या मस्तकाचा सुवास घेतला आणि देवीला निवेदन केले—“हा तुझा पुत्र आहे.”
Verse 48
देवी च गुहवत्प्रीत्या मूर्ध्नि तस्य कराम्बुजम् । विन्यस्य प्रददौ तस्मै कुमारपदमव्ययम्
आणि देवीने गुह (स्कंद) प्रमाणे प्रेमाने आपला कमलहस्त त्याच्या मस्तकी ठेवून त्याला ‘कुमार’ हे अविनाशी पद प्रदान केले.
Verse 49
क्षीराब्धिरपि साकारः क्षीरं स्वादु करे दधत् । उपस्थाय ददौ पिण्डीभूतं क्षीरमनश्वरम्
तेव्हा क्षीरसागरही साकार होऊन, हातात गोड दूध धरून पुढे आला आणि पिंडीभूत, अविनाशी क्षीर अर्पण केले.
Verse 50
योगैश्वर्यं सदा तुष्टिं ब्रह्मविद्यामनश्वराम् । समृद्धिं परमान्तस्मै ददौ संतुष्टमानसः
पूर्ण संतुष्ट मनाने त्याने त्याला योगैश्वर्य, नित्य तृप्ती, अविनाशी ब्रह्मविद्या आणि परम समृद्धी प्रदान केली.
Verse 51
अथ शंभुः प्रसन्नात्मा दृष्ट्वा तस्य तपोमहः । पुनर्ददौ वरं दिव्यं मुनये ह्युपमन्यवे
नंतर प्रसन्नात्मा शंभूंनी त्या मुनीच्या तपाचे माहात्म्य पाहून, उपमन्यु मुनीला पुन्हा एक दिव्य वर दिला.
Verse 52
व्रतं पाशुपतं ज्ञानं व्रतयोगं च तत्त्वतः । ददौ तस्मै प्रवक्तृत्वपाटवं सुचिरं परम्
त्यांनी त्याला पाशुपत-व्रत, मोक्षदायक ज्ञान आणि तत्त्वतः व्रत-योग प्रदान केला; तसेच उपदेश व व्याख्यानात दीर्घकाळ टिकणारी परम प्रावीण्यताही दिली।
Verse 53
सो ऽपि लब्ध्वा वरान्दिव्यान्कुमारत्वं च सर्वदा । तस्माच्छिवाच्च तस्याश्च शिवाया मुदितो ऽभवत्
तोही दिव्य वर—सदैव टिकणारे कुमारत्वही—प्राप्त करून, त्या शिवाच्या आणि त्या शिवा (देवी)च्या कृपेने आनंदित झाला।
Verse 54
ततः प्रसन्नचेतस्कः सुप्रणम्य कृतांजलिः । ययाचे स वरं विप्रो देवदेवान्महेश्वरात्
मग प्रसन्नचित्त होऊन त्या ब्राह्मणाने उत्तम प्रकारे प्रणाम केला आणि हात जोडून देवदेव महेश्वराकडे एक वर मागितला।
Verse 55
उपमन्युरुवाच । प्रसीद देवदेवेश प्रसीद परमेश्वर । स्वभक्तिन्देहि परमान्दिव्यामव्यभिचारिणीम्
उपमन्यु म्हणाला: हे देवदेवेश, प्रसन्न व्हा; हे परमेश्वर, प्रसन्न व्हा। मला तुमचीच भक्ति द्या—परम, दिव्य आणि अव्यभिचारिणी।
Verse 56
श्रद्धान्देहि महादेव द्वसम्बन्धिषु मे सदा । स्वदास्यं परमं स्नेहं सान्निध्यं चैव सर्वदा
हे महादेव! तुमच्याशी संबंधित—तुमचे भक्त व पावन संग—यांच्याविषयी माझी श्रद्धा सदैव अढळ राहो, असा वर द्या. मला तुमचे दास्य, परम स्नेह आणि सर्वदा तुमचे नित्य सान्निध्य प्रदान करा।
Verse 57
एवमुक्त्वा प्रसन्नात्माहर्षगद्गदया गिरा । सतुष्टाव महादेवमुपमन्युर्द्विजोत्तमः
असे बोलून, द्विजोत्तम उपमन्यु प्रसन्नचित्त झाला; आनंदाने गद्गद वाणीने त्याने महादेवाची स्तुती केली.
Verse 58
उपमन्युरुवाच । देवदेव महादेव शरणागतवत्सल । प्रसीद करुणासिंधो साम्ब शंकर सर्वदा
उपमन्यु म्हणाला—हे देवाधिदेव महादेव! शरणागतवत्सल! प्रसन्न व्हा. हे करुणासिंधो, हे साम्ब शंकर! सदैव कृपा करावी.
Verse 59
वायुरुवाच । एवमुक्तो महादेवः सर्वेषां च वरप्रदः । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मोपमन्युं मुनिसत्तमम्
वायू म्हणाला—अशा प्रकारे संबोधित झाल्यावर, सर्वांना वर देणारे महादेव प्रसन्नचित्ताने मुनिश्रेष्ठ उपमन्युला उत्तर देऊ लागले.
Verse 60
शिव उवाच । वत्सोपमन्यो तुष्टो ऽस्मि सर्वं दत्तं मया हि ते । दृढभक्तो ऽसि विप्रर्षे मया विज्ञासितो ह्यसि
शिव म्हणाले—वत्स उपमन्यु! मी तुझ्यावर संतुष्ट आहे; मी तुला सर्व काही दिले आहे. हे विप्रर्षे! तू दृढ भक्त आहेस, आणि तू माझ्याकडून खऱ्या अर्थाने ओळखला गेला आहेस.
Verse 61
अजरश्चामरश्चैव भव त्वन्दुःखवर्जितः । यशस्वी तेजसा युक्तो दिव्यज्ञानसमन्वितः
तू अजर व अमर हो, दुःखरहित हो. यशस्वी हो, आध्यात्मिक तेजाने युक्त व दिव्य ज्ञानाने संपन्न हो.
Verse 62
अक्षया बान्धवाश्चैव कुलं गोत्रं च ते सदा । भविष्यति द्विजश्रेष्ठ मयि भक्तिश्च शाश्वती
हे द्विजश्रेष्ठ! तुझे बंधुजन, कुल व गोत्र सदैव अक्षय राहील; आणि माझ्यावरील तुझी भक्तीही शाश्वत होईल.
Verse 63
सान्निध्यं चाश्रमे नित्यं करिष्यामि द्विजोत्तम । उपकंठं मम त्वं वै सानन्दं विहरिष्यसि
हे द्विजोत्तम! या आश्रमात मी नित्य माझे सान्निध्य ठेवीन; आणि तू माझ्या सान्निध्यात, माझ्या जवळ राहून येथे आनंदाने विहार करशील.
Verse 64
एवमुक्त्वा स भगवान्सूर्यकोटिसमप्रभः । ईशानस्स वरान्दत्त्वा तत्रैवान्तर्दधे हरः
असे बोलून सूर्यकोटीसमान तेजस्वी भगवान् ईशानस्वरूप हर यांनी वर देऊन तेथेच अंतर्धान पावले।
Verse 65
उपमन्युः प्रसन्नात्मा प्राप्य तस्माद्वराद्वरान् । जगाम जननीस्थानं सुखं प्रापाधिकं च सः
उपमन्यु प्रसन्नचित्त होऊन त्यांच्याकडून श्रेष्ठ वर प्राप्त करून मातृस्थानास गेला; आणि त्याने पूर्वीपेक्षा अधिक सुख मिळविले।
Frequently Asked Questions
The gods report a crisis to Viṣṇu; Viṣṇu petitions Śiva at Mandara to stop the brahmin child Upamanyu whose tapas is burning the world; Śiva then goes to the tapovana disguised as Indra.
The narrative encodes the doctrine that tapas without proper tattva and devotional orientation can become cosmically disruptive; Śiva, as the inner governor (niyantṛ), redirects power into liberative knowledge and right devotion.
Śiva is highlighted as Pinākī/Sadāśiva while intentionally assuming Śakra’s form—an explicit case of divine līlā where form is used to instruct, test, and restore dharma.