परस्य दुर्‍निर्णयः—षट्कुलीयमुनिविवादः तथा ब्रह्मदर्शनार्थं मेरुप्रयाणम् | The Dispute of the Six-Lineage Sages on the Supreme and Their Journey to Brahmā at Meru

Verse 1

सूत उवाच । पुरा कालेन महता कल्पेतीते पुनःपुनः । अस्मिन्नुपस्थिते कल्पे प्रवृत्ते सृष्ठिकर्मणि

सूत म्हणाले—प्राचीन काळी, महान काळ लोटून, अनेक कल्प पुन्हा पुन्हा संपल्यानंतर, या उपस्थित (नव्या) कल्पात सृष्टीकर्म प्रवृत्त झाले.

Verse 2

प्रतिष्ठितायां वार्तायां प्रबुद्धासु प्रजासु च । मुनीनां षट्कुलीयानां ब्रुवतामितरेतरम्

वार्ता यथाविधी प्रतिष्ठित झाली आणि प्रजा जागृतचित्त होऊन सावध झाली; तेव्हा सहा कुलांचे मुनी परस्परांशी संवाद करू लागले।

Verse 3

इदं परमिदं नेति विवादस्सुमहानभूत् । परस्य दुर्निरूपत्वान्न जातस्तत्र निश्चयः

“हेच परम” आणि “हे परम नाही” असा अतिमहान वाद झाला; परंतु परम (पति) दुर्निरूप असल्याने तेथे निश्चय होऊ शकला नाही।

Verse 4

ते ऽभिजग्मुर्विधातारं द्रष्टुं ब्रह्माणमव्ययम् । यत्रास्ते भगवान् ब्रह्मा स्तूयमानस्सुरासुरैः

मग ते विधाता, अव्यय ब्रह्मा यांचे दर्शन घेण्यासाठी तेथे गेले, जिथे भगवान् ब्रह्मा देव-दानवांच्या स्तुतीत आसनस्थ होते।

Verse 5

मेरुशृंगे शुभे रम्ये देवदानवसंकुले । सिद्धचारणसंवादे यक्षगंधर्वसेविते

ते शुभ व रम्य मेरुशिखरावर पोहोचले—जे देव-दानवांनी गजबजलेले होते; जिथे सिद्ध-चारण संवाद करीत आणि यक्ष-गंधर्व सेवा करीत होते।

Verse 6

विहंगसंघसंघुष्टे मणिविद्रुमभूषिते । निकुंजकंदरदरीगृहानिर्झरशोभिते

तेथे पक्ष्यसमूहांच्या किलबिलाटाने निनाद होत होता; मणी व प्रवाळांनी ते अलंकृत होते; आणि निकुंज, कंदरा, दऱ्या, एकांतगृहे व झरे यांच्या शोभेने ते उजळले होते।

Verse 7

तत्र ब्रह्मवनं नाम नानामृगसमाकुलम् । दशयोजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतम्

तेथे ‘ब्रह्मवन’ नावाचे वन होते, विविध मृगांनी गजबजलेले. ते दहा योजन रुंद आणि शंभर योजन लांब होते.

Verse 8

सुरसामलपानीयपूर्णरम्यसरोवरम् । मत्तभ्रमरसंछन्नरम्यपुष्पितपादपम्

तेथे स्वच्छ व सुगंधित पाण्याने भरलेले रम्य सरोवर होते. सभोवती फुलांनी डवरलेली सुंदर झाडे होती, मत्त भुंगे त्यांवर गुंजारव करीत दाटले होते.

Verse 9

तरुणादित्यसंकाशं तत्र चारु महत्पुरम् । दुर्धर्षबलदृप्तानां दैत्यदानवरक्षसाम्

तेथे तरुण सूर्याप्रमाणे तेजस्वी, अत्यंत विशाल व रमणीय असे महान नगर होते—अजेय बलाच्या मदाने उन्मत्त दैत्य, दानव व राक्षसांचे।

Verse 10

तप्तजांबूनदमयं प्रांशुप्राकारतोरणम् । निर्व्यूहवलभीकूटप्रतोलीशतमंडितम्

ते नगर तप्त जांबूनद सुवर्णमय होते; उंच प्राकार व तोरणांनी युक्त, बाहेर निघालेल्या गवाक्ष-वलभी, उंच कूट-शिखरे आणि शेकडो भव्य प्रवेशद्वारांनी अलंकृत।

Verse 11

महार्हमणिचित्राभिर्लेलिहानमिवांबरम् । महाभवनकोटीभिरनेकाभिरलंकृतम्

अमूल्य रत्नांच्या विविध कांतिने आकाश जणू लहरत-नाचत होते; असंख्य महाभवनांच्या कोटींनी ते नगर अलंकृत झाले होते।

Verse 12

तस्मिन्निवसति ब्रह्मा सभ्यैः सार्धं प्रजापतिः । तत्र गत्वा महात्मानं साक्षाल्लोकपितामहम्

त्या ठिकाणी प्रजापती ब्रह्मा सभ्यजनांसह निवास करीत होते. तेथे जाऊन त्यांनी महात्मा—साक्षात लोकपितामह—यांच्या सन्निधीला गाठले।

Verse 13

दद्दशुर्मुनयो देवा देवर्षिगणसेवितम् । शुद्धचामीकरप्रख्यं सर्वाभरणभूषितम्

मुनी व देवांनी त्या दिव्य स्वरूपाचे दर्शन घेतले, ज्याची देवर्षिगण सेवा करीत होते; तो शुद्ध सुवर्णासारखा तेजस्वी व सर्व आभूषणांनी विभूषित होता।

Verse 14

प्रसन्नवदनं सौम्यं पद्मपत्रायतेक्षणम् । दिव्यकांतिसमायुक्तं दिव्यगंधानुलेपनम्

ते प्रसन्नवदन, सौम्य, कमलपर्णासारख्या नेत्रांचे; दिव्य कांतियुक्त व दिव्य सुगंधांनी अनुलिप्त होते।

Verse 15

दिव्यशुक्लांबरधरं दिव्यमालाविभूषितम् । सुरासुरेन्द्रयोगींद्रवंद्यमानपदांबुजम्

ते दिव्य शुभ्र वस्त्रे परिधान करून दिव्य माळेने विभूषित होते; ज्यांच्या चरणकमलांना देवेंद्र, असुरेंद्र व योगींद्रही वंदन करीत.

Verse 16

सर्वलक्षणयुक्तांग्या लब्धचामरहस्तया । भ्राजमानं सरस्वत्या प्रभयेव दिवाकरम्

सर्व शुभलक्षणयुक्त अंगांनी युक्त, हातात चामर धारण केलेल्या सरस्वती सूर्यप्रभेसारखी तेजस्वी होऊन शोभून दिसली।

Verse 17

तं दृष्ट्वा मुनयस्सर्वे प्रसन्नवदनेक्षणाः । शिरस्यंजलिमाधाय तुष्टुवुस्सुरपुंगवम्

त्यांना पाहताच सर्व मुनी प्रसन्न मुख व आनंदित नेत्रांनी युक्त झाले. त्यांनी शिरावर अंजली धरून देवांतील श्रेष्ठ त्या प्रभूची स्तुती केली.

Verse 18

मुनय ऊचुः । नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं सर्गस्थित्यंतहेतवे । पुरुषाय पुराणाय ब्रह्मणे परमात्मने

मुनी म्हणाले—आपल्याला नमस्कार, हे त्रिमूर्तिस्वरूप! सृष्टी-स्थिती-अंत यांचे कारण! आदिपुरुष, पुरातन, ब्रह्मस्वरूप, परमात्मा—आपल्याला नमस्कार।

Verse 19

नमः प्रधानदेहाय प्रधानक्षोभकारिणे । त्रयोविंशतिभेदेन विकृतायाविकारिणे

ज्यांचे देहस्वरूप प्रधान आहे व जे प्रधानास क्षोभ देऊन प्रकट करतात, त्या प्रभूस नमस्कार. जे तेवीस भेदांनी विकृतिरूपे प्रकट होऊनही स्वतः अविकार राहतात, त्यांना प्रणाम.

Verse 20

नमो ब्रह्माण्डदेहाय ब्रह्मांडोदरवर्तिने । तत्र संसिद्धकार्याय संसिद्धकरणाय च

ज्यांचे देह ब्रह्मांडरूप आहे व जे ब्रह्मांडाच्या उदरात वास करतात, त्या प्रभूस नमस्कार. त्याच्यातच जे पूर्ण सिद्ध कार्य आणि सिद्ध साधन आहेत, त्यांनाही प्रणाम.

Verse 21

नमोस्तु सर्वलोकाय सर्वलोकविधायिने । सर्वात्मदेहसंयोग वियोगविधिहेतवे

जे सर्व लोकस्वरूप आहेत व सर्व लोकांची व्यवस्था करणारे आहेत, त्यांना नमस्कार. सर्व जीवांच्या देहाचा अंतरात्म्याशी संयोग-वियोग घडविणाऱ्या विधीचे कारण असणाऱ्यास प्रणाम.

Verse 22

त्वयैव निखिलं सृष्टं संहृतं पालितं जगत् । तथापि मायया नाथ न विद्मस्त्वां पितामह

तुझ्यामुळेच हे अखिल जगत् सृष्ट, पालित व संहृत होते। तरीही, हे नाथ, तुझ्या मायेमुळे आम्ही तुला यथार्थ जाणत नाही, हे पितामह।

Verse 23

सूत उवाच । एवं ब्रह्मा महाभागैर्महर्षिभिरभिष्टुतः । प्राह गंभीरया वाचा मुनीन् प्रह्लादयन्निव

सूत म्हणाले—अशा रीतीने महाभाग महर्षींनी स्तुती केल्यावर ब्रह्मा गंभीर वाणीने मुनींना म्हणाले, जणू त्यांना आनंदित व धीर देत होते।

Verse 24

ब्रह्मोवाच । ऋषयो हे महाभागा महासत्त्वा महौजसः । किमर्थं सहितास्सर्वे यूयमत्र समागताः

ब्रह्मा म्हणाले—हे महाभाग ऋषींनो, महासत्त्व व महौजस्वी हो! तुम्ही सर्वजण एकत्र येऊन येथे कोणत्या कारणाने जमला आहात?

Verse 25

तमेवंवादिनं देवं ब्रह्माणं ब्रह्मवित्तमाः । वाग्भिर्विनयगर्भाभिस्सर्वे प्रांजलयो ऽब्रुवन्

देव ब्रह्मा असे बोलताच, ब्रह्मतत्त्वाचे श्रेष्ठ जाणकार ते सर्व, हात जोडून, विनययुक्त वचने बोलू लागले.

Verse 26

मुनय ऊचुः । भगवन्नंधकारेण महता वयमावृताः । खिन्ना विवदमानाश्च न पश्यामो ऽत्र यत्परम्

मुनी म्हणाले—हे भगवन्! आम्ही महान अंधकाराने आच्छादित आहोत; खिन्न होऊन वादविवादात गुंतलो आहोत, आणि येथे परम तत्त्व दिसत नाही.

Verse 27

त्वं हि सर्वजगद्धाता सर्वकारणकारणम् । त्वया ह्यविदितं नाथ नेह किंचन विद्यते

आपणच सर्व जगताचे धाता-पालक, आणि सर्व कारणांचेही कारण आहात. हे नाथ शिव, येथे असे काहीही नाही जे आपल्याला अज्ञात आहे.

Verse 28

कः पुमान् सर्वसत्त्वेभ्यः पुराणः पुरुषः परः । विशुद्धः परिपूर्णश्च शाश्वतः परमेश्वरः

तो कोण परम पुरुष आहे—जो सर्व सत्त्वांपेक्षा अधिक पुरातन, परात्पर, परम विशुद्ध, परिपूर्ण, शाश्वत आणि परमेश्वर आहे?

Verse 29

केनैव चित्रकृत्येन प्रथमं सृज्यते जगत् । तत्त्वं वद महाप्राज्ञ स्वसंदेहापनुत्तये

हे जगत प्रथम कोणत्या अद्भुत कृत्याने सृजिले जाते? हे महाप्राज्ञ, माझा संदेह दूर व्हावा म्हणून ते तत्त्व सांगा.

Verse 30

एवं पृष्टस्तदा ब्रह्मा विस्मयस्मेरवीक्षणः । देवानां दानवानां च मुनीनामपि सन्निधौ

अशा प्रकारे विचारले असता ब्रह्मा विस्मयाने उजळलेल्या व मंदस्मित दृष्टिने देव, दानव आणि मुनी यांच्या सन्निधीत (उत्तर देण्यास) उद्यत झाला।

Verse 31

उत्थाय सुचिरं ध्यात्वा रुद्र इत्युद्धरन् गिरिम् । आनंदक्लिन्नसर्वांगः कृतांजलिरभाषत

उठून दीर्घकाळ ध्यान करून, ‘रुद्र’ असे उच्चारत त्याने पर्वत उचलला। आनंदाने त्याचे सर्वांग भिजून गेले; मग हात जोडून तो बोलला।