भद्रस्य दिव्यरथारोहणं शङ्खनादश्च — Bhadra’s Divine Chariot-Ascent and the Conch-Blast

Verse 1

तस्मिन्नवसरे व्योम्नि समाविरभवद्रथः । सहस्रसूर्यसंकाशश्चारुचीरवृषध्वजः

त्याच क्षणी आकाशात एक रथ प्रकट झाला—हजार सूर्यांसारखा तेजस्वी—वृषध्वजधारी आणि सुंदर वस्त्रांनी शोभलेला।

Verse 2

अश्वरत्नद्वयोदारो रथचक्रचतुष्टयः । सञ्चितानेकदिव्यास्त्रशस्त्ररत्नपरिष्कृतः

तो रथ दोन उत्तम रत्नसदृश अश्वांनी युक्त होता आणि चार चाकांनी सुसज्ज होता; त्यात संचित अनेक दिव्य अस्त्र-शस्त्रे होती व तो बहुमोल रत्नांनी अत्यंत अलंकृत होता।

Verse 3

तस्यापि रथवर्यस्य स्यात्स एव हि सारथिः । यथा च त्रैपुरे युद्धे पूर्वं शार्वरथे स्थितः

त्या श्रेष्ठ रथाचाही सारथी तोच एकमेव असावा—जसा त्रिपुरयुद्धात पूर्वी तो शार्व रथावर अधिष्ठित झाला होता।

Verse 4

स तं रथवरं ब्रह्मा शासनादेव शूलिनः । हरेस्समीपमानीय कृताञ्जलिरभाषत

तेव्हा ब्रह्म्याने शूलधारी प्रभू (शिव) यांच्या आज्ञेनेच तो श्रेष्ठ रथ हरि (विष्णू) यांच्या समीप आणला आणि हात जोडून त्यांना संबोधिले।

Verse 5

भगवन्भद्र भद्रांग भगवानिन्दुभूषणः । आज्ञापयति वीरस्त्वां रथमारोढुमव्ययः

हे भगवन्, हे भद्र! हे शुभांग वीर! चंद्रभूषण भगवान्—अव्यय प्रभू शिव—आपल्याला रथावर आरूढ होण्याची आज्ञा देत आहेत।

Verse 6

रेभ्याश्रमसमीपस्थस्त्र्यंबको ऽंबिकया सह । सम्पश्यते महाबाहो दुस्सहं ते पराक्रमम्

रेभ्या ऋषींच्या आश्रमाजवळ स्थित त्र्यंबक (शिव) अंबिका (पार्वती) सहित, हे महाबाहो, तुझा दुर्दम्य पराक्रम पाहत आहेत।

Verse 7

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा स वीरो गणकुञ्जरः । आरुरोह रथं दिव्यमनुगृह्य पितामहम्

ते शब्द ऐकून तो वीर गण—गणांमध्ये गजराजासारखा—पितामह (ब्रह्मा) यांची कृपा व आशीर्वाद घेऊन दिव्य रथावर आरूढ झाला।

Verse 8

तथा रथवरे तस्मिन्स्थिते ब्रह्मणि सारथौ । भद्रस्य ववृधे लक्ष्मी रुद्रस्येव पुरद्विषः

अशा रीतीने त्या श्रेष्ठ रथावर सारथी म्हणून ब्रह्मा उभे राहिले, तेव्हा भद्राची लक्ष्मी-श्री वाढली—जशी त्रिपुरद्वेषी रुद्राची महिमा वाढतच जाते।

Verse 9

ततः शंखवरं दीप्तं पूर्णचंद्रसमप्रभम् । प्रदध्मौ वदने कृत्वा भानुकंपो महाबलः

तेव्हा महाबलवान भानुकंपाने पूर्णचंद्रासारखी प्रभा असलेला तेजस्वी श्रेष्ठ शंख ओठांशी धरून बलपूर्वक फुंकला।

Verse 10

तस्य शंखस्य तं नादं भिन्नसारससन्निभम् । श्रुत्वा भयेन देवानां जज्वाल जठरानलः

त्या शंखाचा भिन्न सारसाच्या आर्त नादासारखा ध्वनी ऐकून देव भयाने थरथरले; त्यांच्या उदरातील अंतःअग्नी प्रज्वलित झाला।

Verse 11

यक्षविद्याधराहीन्द्रैः सिद्धैर्युद्धदिदृक्षुभिः । क्षणेन निबडीभूताः साकाशविवरा दिशाः

युद्ध पाहण्याच्या उत्कंठेने यक्ष, विद्याधर, नागेंद्र आणि सिद्ध क्षणातच जमले; आकाशातही जागा न उरता दिशा दाटून गेल्या।

Verse 12

ततः शार्ङ्गेण चापाङ्कात्स नारायणनीरदः । महता बाणवर्षेण तुतोद गणगोवृषम्

त्यानंतर मेघगर्जनेसारखा निनाद करणाऱ्या त्या नारायणाने शार्ङ्ग धनुष्य कानापर्यंत ओढून, महान बाणवृष्टीने शिवगणांच्या वृषभसदृश नायकाला भेदले।

Verse 13

तं दृष्ट्वा विष्णुमायांतं शतधा बाणवर्षिणम् । स चाददे धनुर्जैत्रं भद्रो बाणसहस्रमुक्

विष्णुमायेने प्रकट होऊन शतपटी बाणवृष्टी करणारा त्याला पाहून, भद्रानेही विजयदायी धनुष्य उचलले—जणू सहस्र बाणांचा मुख—आणि प्रत्युत्तरास सिद्ध झाला।

Verse 14

समादाय च तद्दिव्यं धनुस्समरभैरवम् । शनैर्विस्फारयामास मेरुं धनुरिवेश्वरः

ते दिव्य, रणभयकारी धनुष्य हातात घेऊन ईश्वराने ते हळूहळू ताणले; जणू मेरु पर्वतच धनुष्य झाला आहे असे भासले।

Verse 15

तस्य विस्फार्यमाणस्य धनुषो ऽभून्महास्वनः । तेन स्वनेन महता पृथिवीं समकंपयत्

ते धनुष्य ताणले जात असता महान् गर्जना झाली; त्या प्रचंड नादाने पृथ्वीही थरथर कापली।

Verse 16

ततः शरवरं घोरं दीप्तमाशीविषोपमम् । जग्राह गणपः श्रीमान्स्वयमुग्रपराक्रमः

मग श्रीमान् गणप—स्वतः उग्र पराक्रमी—याने भयानक बाणांचा संच उचलला; तो तेजस्वी होता आणि जणू विषारी सर्पासारखा दिप्त दिसत होता।

Verse 17

बाणोद्धारे भुजो ह्यस्य तूणीवदनसंगतः । प्रत्यदृश्यत वल्मीकं विवेक्षुरिव पन्नगः

बाण काढताना त्याचा भुजदंड तूणीराच्या मुखाशी येऊन असा दिसला, जणू वारुळातून फणा उचलून एखादा नाग वाट शोधीत आहे।

Verse 18

समुद्धृतः करे तस्य तत्क्षणं रुरुचे शरेः । महाभुजंगसंदष्टो यथा बालभुजङ्गमः

तो बाण त्याच्या हातात उचलताच तत्क्षणी चमकला—जणू महा-नागाने दंश केलेला लहान सर्प तडफडत उजळावा।

Verse 19

शरेण घनतीव्रेण भद्रो रुद्रपराक्रमः । विव्याध कुपितो गाढं ललाटे विष्णुमव्ययम्

तेव्हा रुद्रपराक्रमयुक्त भद्र क्रुद्ध होऊन घन व तीव्र बाणाने अव्यय विष्णूच्या ललाटावर घट्ट भेद करून घाव घातला।

Verse 20

ललाटे ऽभिहितो विष्णुः पूर्वमेवावमानितः । चुकोप गणपेंद्राय मृगेंद्रायेव गोवृषः

ललाटावर केवळ चिन्ह म्हणून पूर्वीच अवमानित झालेला विष्णु गणपतीवर क्रुद्ध झाला; जसा सिंहेंद्रावर महाबल वृषभ संतापतो तसा।

Verse 21

ततस्त्वशनिकल्पेन क्रूरास्येन महेषुणा । विव्याध गणराजस्य भुजे भुजगसन्निभे

मग त्या क्रूरमुखाने वज्रासारख्या महान बाणाने, सर्पसदृश भुजा असलेल्या गणराजाच्या भुजेला भेदले।

Verse 22

सो ऽपि तस्य भुजे भूयः सूर्यायुतसमप्रभम् । विससर्ज शरं वेगाद्वीरभद्रो महाबलः

तेव्हा महाबली वीरभद्रानेही पुन्हा त्याच्या भुजेवर प्रचंड वेगाने एक बाण सोडला; तो दहा हजार सूर्यांसारख्या तेजाने प्रज्वलित होता।

Verse 23

स च विष्णुः पुनर्भद्रं भद्रो विष्णुं तथा पुनः । स च तं स च तं विप्राश्शरैस्तावनुजघ्नतुः

मग विष्णूंनी पुन्हा भद्रावर प्रहार केला आणि भद्रानेही पुन्हा विष्णूवर प्रहार केला। हे ब्राह्मणहो, दोघेही आलटून-पालटून बाणांच्या वर्षावाने एकमेकांवर वारंवार हल्ला करीत राहिले।

Verse 24

तयोः परस्परं वेगाच्छरानाशु विमुंचतोः । द्वयोस्समभवद्युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम्

ते दोघे परस्परांवर प्रचंड वेगाने झपाट्याने बाण सोडू लागले। तेव्हा त्या दोघांत घोर, कोलाहलमय व अंगावर शहारे आणणारे युद्ध माजले।

Verse 25

तद्दृष्ट्वा तुमुलं युद्धं तयोरेव परस्परम् । हाहाकारो महानासीदाकाशे खेचरेरितः

त्या दोघांचे परस्परांतील ते घोर व कोलाहलमय युद्ध पाहून, आकाशात संचार करणाऱ्या दिव्य जनांनी आकाशात मोठा हाहाकार केला।

Verse 26

ततस्त्वनलतुंडेन शरेणादित्यवर्चसा । विव्याध सुदृढं भद्रो विष्णोर्महति वक्षसि

त्यानंतर भद्राने अग्नितोंड असलेल्या, सूर्यतेजाने दीप्त अशा बाणाने विष्णूच्या विशाल वक्षस्थळात अतिशय दृढपणे भेद केला।

Verse 27

स तु तीव्रप्रपातेन शरेण दृढमाहतः । महतीं रुजमासाद्य निपपात विमोहितः

परंतु तो तीव्र वेगाने कोसळणाऱ्या बाणाने दृढपणे जखमी झाला। प्रचंड वेदना होऊन, मोहाने मूर्छित होऊन तो भूमीवर कोसळला।

Verse 28

पुनः क्षणादिवोत्थाय लब्धसंज्ञस्तदा हरिः । सर्वाण्यपि च दिव्यास्त्राण्यथैनं प्रत्यवासृजत्

तेव्हा हरि (विष्णु) क्षणात जणू पुन्हा उठून पूर्ण शुद्धीवर आला आणि त्याच्यावर सर्व दिव्य अस्त्रे सोडली।

Verse 29

स च विष्णुर्धनुर्मुक्तान्सर्वाञ्छर्वचमूपतिः । सहसा वारयामास घोरैः प्रतिशरैः शरान्

मग शर्वाच्या सेनेचा नायक विष्णूने धनुषातून सुटलेले सर्व बाण घोर प्रतिशरांनी क्षणार्धात रोखले।

Verse 30

तं बाणं बाणवर्येण भद्रो भद्राह्वयेण तु । अप्राप्तमेव भगवाञ्चिच्छेद शतधा पथि

तेव्हा भद्राने ‘भद्राह्व’ नावाच्या श्रेष्ठ बाणाने, भगवंताच्या अजेय सामर्थ्याने, तो बाण लक्ष्यापर्यंत पोहोचण्यापूर्वीच मार्गात शंभर तुकडे केला।

Verse 31

अथैकेनेषुणा शार्ङ्गं द्वाभ्यां पक्षौ गरुत्मतः । निमेषादेव चिच्छेद तदद्भुतमिवाभवत्

मग त्याने एका बाणाने शार्ङ्ग आणि दोन बाणांनी गरुडाचे पंख निमेषात छेदले; ते कृत्य जणू अद्भुतच भासले.

Verse 32

ततो योगबलाद्विष्णुर्देहाद्देवान्सुदारुणान् । शंखचक्रगदाहस्तान् विससर्ज सहस्रशः

त्यानंतर आपल्या योगबलाने विष्णूंनी स्वतःच्या देहातून सहस्रशः अत्यंत भयानक देवस्वरूपे प्रकट केली; त्यांच्या हातांत शंख, चक्र व गदा होती।

Verse 33

सर्वांस्तान्क्षणमात्रेण त्रैपुरानिव शंकरः । निर्ददाह महाबाहुर्नेत्रसृष्टेन वह्निना

मग महाबाहु शंकरांनी क्षणमात्रात त्या सर्वांना—जसे कधी त्रिपुरांना भस्म केले—नेत्रातून उत्पन्न झालेल्या अग्नीने जाळून टाकले।

Verse 34

ततः क्रुद्धतरो विष्णुश्चक्रमुद्यम्य सत्वरः । तस्मिन्वीरो समुत्स्रष्टुं तदानीमुद्यतो ऽभवत्

त्यानंतर अधिकच क्रुद्ध झालेल्या विष्णूंनी त्वरेने चक्र उचलले; त्याच क्षणी तो वीर ते त्याच्यावर फेकण्यास सज्ज झाला।

Verse 35

तं दृष्ट्वा चक्रमुद्यम्य पुरतः समुपस्थितम् । स्मयन्निव गणेशानो व्यष्टंभयदयत्नतः

समोर चक्र उचलून उभा असलेला त्याला पाहून गणांचा ईश्वर गणेश जणू स्मितहास्य करीत, कोणताही प्रयत्न न करता त्याला रोखून धरून ठेवला।

Verse 36

स्तंभितांगस्तु तच्चक्रं घोरमप्रतिमं क्वचित् । इच्छन्नपि समुत्स्रष्टुं न विष्णुरभवत्क्षमः

परंतु विष्णूचे अंग स्तंभित झाले; ते घोर, अप्रतिम चक्र कुठेही सोडता येईना. टाकण्याची इच्छा असूनही, शिवाच्या परम अधिसत्तेने बांधला गेल्याने विष्णू समर्थ झाला नाही।

Verse 37

श्वसन्निवैकमुद्धृत्य बाहुं चक्रसमन्वितम् । अतिष्ठदलसो भूत्वा पाषाण इव निश्चलः

तो जणू कष्टाने श्वास घेत, चक्रयुक्त एक बाहू उचलून, मग आळशीपणे जड होऊन दगडासारखा निश्चल उभा राहिला।

Verse 38

विशरीरो यथाजीवो विशृङ्गो वा यथा वृषः । विदंष्ट्रश्च यथा सिंहस्तथा विष्णुरवस्थितः

जसा देहाविना जीव शक्तिहीन होतो, जसा शिंगाविना वृषभ निष्फळ, आणि जसा दाढाविना सिंह दुर्बल—तसा शिववियोगी विष्णूही निष्प्रभ ठरतो।

Verse 39

तं दृष्ट्वा दुर्दशापन्नं विष्णुमिंद्रादयः सुराः । समुन्नद्धा गणेन्द्रेण मृगेंद्रेणेव गोवृषाः

विष्णूला त्या दुर्दशेत पडलेला पाहून इंद्रादी देव उग्र होऊन खवळले—जसे गणनायकाने चिथावलेले वृषभ, किंवा मृगराज सिंहामुळे अस्वस्थ झालेले पशू।

Verse 40

प्रगृहीतायुधा यौद्धुंक्रुद्धाः समुपतस्थिरे । तान्दृष्ट्वा समरे भद्रःक्षुद्रानिव हरिर्मृगान्

हातात शस्त्रे घेऊन, क्रोधाने पेटून आणि युद्धास उत्सुक होऊन ते त्याच्यावर चालून आले. रणात त्यांना पाहून तो वीर त्यांना तुच्छ शत्रू मानू लागला—जसा सिंह क्षुद्र हरिणांना मानतो।

Verse 41

साक्षाद्रुद्रतनुर्वीरो वरवीरगणावृतः । अट्टहासेन घोरेण व्यष्टं भयदनिंदितः

तो वीर साक्षात् रुद्रतनूच होता आणि श्रेष्ठ वीरगणांनी वेढलेला उभा होता. हे निर्दोषा, त्याच्या घोर अट्टहासाने भयालाही चुरडून टाकले.

Verse 42

तथा शतमखस्यापि सवज्रो दक्षिणः करः । सिसृक्षोरेव उद्वज्रश्चित्रीकृत इवाभवत्

तसेच शतमख (इंद्र) याचा वज्रधारी उजवा हातही—जणू वज्र फेकण्यास उद्यत असताना—चित्रासारखा स्थिर व निश्चल झाला, जणू काही रोखला गेला होता.

Verse 43

अन्येषामपि सर्वेषां सरक्ता अपि बाहवः । अलसानामिवारंभास्तादृशाः प्रतियांत्युत

इतर सर्वांच्या बाहूही रक्ताने माखलेल्या असूनसुद्धा, आळशी माणसाच्या अर्धवट आरंभासारख्या तशाच दुर्बल होऊन पुन्हा पुन्हा परत येत होत्या।

Verse 44

एवं भगवता तेन व्याहताशेषवैभवात् । अमराः समरे तस्य पुरतः स्थातुमक्षमाः

अशा रीतीने त्या भगवंताने त्यांचे सर्व वैभव उद्ध्वस्त केले; त्यामुळे त्या रणात अमरगण त्याच्या समोर उभे राहू शकले नाहीत।

Verse 45

स्तब्धैरवयवैरेव दुद्रुवुर्भयविह्वलाः । स्थितिं च चक्रिरे युद्धे वीरतेजोभयाकुलाः

अवयव स्तब्ध झाल्याने ते भयाने व्याकुळ होऊन इकडे-तिकडे पळाले; तरीही त्याच युद्धात त्यांनी मांडणीही केली—वीरतेज आणि भय यांत अंतःकरणी द्विधा झालेले।

Verse 46

विद्रुतांस्त्रिदशान्वीरान्वीरभद्रो महाभुजः । विव्याध निशितैर्बाणैर्मघो वर्षैरिवाचलान्

मग महाबाहु वीरभद्राने पळणाऱ्या त्या वीर देवांना तीक्ष्ण बाणांनी भेदले—जसा मघवा इंद्र पर्वतांवर मुसळधार वर्षाव करतो।

Verse 47

बहवस्तस्य वीरस्य बाहवः परिघोपमाः । शस्त्रैश्चकाशिरे दीप्तैः साग्निज्वाला इवोरगाः

त्या वीराच्या अनेक भुजा परिघासारख्या प्रबळ होत्या; आणि त्याची दीप्त शस्त्रे अशी झळकत होती—जणू अग्निज्वाळांनी वेढलेले सर्प।

Verse 48

अस्त्रशस्त्राण्यनेकानिसवीरो विसृजन्बभौ । विसृजन्सर्वभूतानि यथादौ विश्वसंभवः

तो वीर असंख्य अस्त्र-शस्त्रे सोडीत तेजस्वी भासला। ती सोडताना तो सृष्टीच्या आदौ विश्वसंभवाप्रमाणे सर्व भूतांना प्रकट करीत आहे असे वाटले।

Verse 49

यथा रश्मिभिरादित्यः प्रच्छादयति मेदिनीम् । तथा वीरः क्षणादेव शरैः प्राच्छादयद्दिशः

जसा आदित्य आपल्या किरणांनी पृथ्वी आच्छादित करतो, तसा त्या वीराने क्षणातच बाणांनी सर्व दिशा झाकून टाकल्या।

Verse 50

खमंडले गणेन्द्रस्य शराः कनकभूषिताः । उत्पतंतस्तडिद्रूपैरुपमानपदं ययुः

आकाशमंडलात गणेंद्राचे सुवर्णभूषित बाण उडत उडत विजेसारखे रूप धारण करून उपमेचे योग्य दृश्य झाले।

Verse 51

महांतस्ते सुरगणान्मंडूकानिवडुंडुभाः । प्राणैर्वियोजयामासुः पपुश्च रुधिरासवम्

ते महाबली डुण्डुभ देवगणांना जणू बेडकांसारखे तुच्छ मानून ठेचून पाडीत, त्यांच्या प्राणांपासून वेगळे करीत; आणि त्यांनी मदिरारसासारखा रक्तरसही प्राशन केला.

Verse 52

निकृत्तबाहवः केचित्केचिल्लूनवराननाः । पार्श्वे विदारिताः केचिन्निपेतुरमरा भुवि

काही देवांचे बाहू छाटले गेले, काहींचे श्रेष्ठ मुख विद्रूप झाले, तर काहींचे पार्श्व फाडले गेले; अशा रीतीने अमरही रणक्रोधात आहत होऊन भूमीवर कोसळले.

Verse 53

विशिखोन्मथितैर्गात्रैर्बहुभिश्छिन्नसन्धिभिः । विवृत्तनयनाः केचिन्निपेतुर्भूतले मृताः

काटेरी बाणांनी विदीर्ण व मथित झालेले अवयव, आणि अनेक सांधे छिन्न झालेले—असे काही देव डोळे उलटून मृतावस्थेत भूमीवर कोसळले.

Verse 54

भूमौ केचित्प्रविविशुः पर्वतानां गुहाः परे । अपरे जग्मुराकाशं परे च विविशुर्जलम्

काही भूमीत शिरले, काही पर्वतांच्या गुहांत गेले. काही आकाशात निघून गेले, आणि काही जलात प्रविष्ट झाले.

Verse 55

तथा संछिन्नसर्वांगैस्स वीरस्त्रिदशैर्बभौ । परिग्रस्तप्रजावर्गो भगवानिव भैरवः

अशा रीतीने छिन्न-भिन्न अवयव असलेल्या त्रिदश वीरांमध्ये तो वीर तेजस्वी झाला— जणू स्वयं भगवान भैरव; आणि प्रजावर्ग भय-विस्मयाने ग्रासून जखडल्यासारखा उभा राहिला।

Verse 56

दग्धत्रिपुरसंव्यूहस्त्रिपुरारिर्यथाभवत् । एवं देवबलं सर्वं दीनं बीभत्सदर्शनम्

जसा त्रिपुरारिने त्रिपुराचा सर्व व्यूह भस्म केला, तसाच देवांचा सर्व बल अत्यंत दीन झाला— त्याचे दर्शन भयानक व करुण होते।

Verse 57

गणेश्वरसमुत्पन्नं कृपणं वपुराददे । तदा त्रिदशवीराणामसृक्सलिलवाहिनी

तेव्हा गणेश्वरापासून उत्पन्न झालेले एक करुण, दीन रूप प्रकट झाले; आणि त्याच क्षणी त्रिदश वीरांमध्ये रक्ताची धारा पाण्याप्रमाणे वाहू लागली।

Verse 58

प्रावर्तत नदी घोरा प्राणिनां भयशंसिनी । रुधिरेण परिक्लिन्ना यज्ञभूमिस्तदा बभौ

तेव्हा एक घोर नदी प्रवाहित झाली, जी सर्व प्राण्यांना भयाची सूचना देणारी होती। त्या वेळी यज्ञभूमी रक्ताने भिजून पूर्ण लथपथ दिसू लागली।

Verse 59

रक्तार्द्रवसना श्यामा हतशुंभेव कैशिकी । तस्मिन्महति संवृत्ते समरे भृशदारुणे

कैशिकी श्यामवर्णाची होती, तिचे वस्त्र रक्ताने ओले होते; ती जणू शुंभाचा वध करूनच उभी आहे असे भासले. त्या महान्, पूर्णपणे पेटलेल्या आणि अत्यंत दारुण समरात ती प्रचंड शक्तिरूपाने स्थित होती.

Verse 60

भयेनेव परित्रस्ता प्रचचाल वसुन्धरा । महोर्मिकलिलावर्तश्चुक्षुभे च महोदधिः

जणू भयाने ग्रासल्याप्रमाणे वसुंधरा थरथरली व डोलू लागली; तसेच महोदधीही प्रचंड लाटा व भोवऱ्यांनी व्याकुळ होऊन खवळून उठला।

Verse 61

पेतुश्चोल्का महोत्पाताः शाखाश्च मुमुचुर्द्रुमाः । अप्रसन्ना दिशः सर्वाः पवनश्चाशिवो ववौ

अग्निमय उल्का पडल्या, भयंकर उत्पात झाले; वृक्षांनी फांद्या गाळल्या. सर्व दिशा अप्रसन्न भासल्या आणि अशिव वारा वाहू लागला।

Verse 62

अहो विधिविपर्यासस्त्वश्वमेधोयमध्वरः । यजमानस्स्वयं दक्षौ ब्रह्मपुत्रप्रजापतिः

अहो, विधीचा किती विपर्यास—हा अश्वमेध अध्वर! कारण येथे यजमान स्वतः दक्ष, ब्रह्मपुत्र प्रजापती आहे।

Verse 63

धर्मादयस्सदस्याश्च रक्षिता गरुडध्वजः । भागांश्च प्रतिगृह्णंति साक्षादिंद्रादयः सुराः

धर्म इत्यादी सभासद गरुडध्वज भगवान (विष्णू) यांनी रक्षित होते; आणि इंद्र इत्यादी देव प्रत्यक्ष आपापले हविर्भाग स्वीकारत होते।

Verse 64

तथापि यजमानस्य यज्ञस्य च सहर्त्विजः । सद्य एव शिरश्छेदस्साधु संपद्यते फलम्

तथापि यजमानासाठी आणि यज्ञासाठी—ऋत्विजांसह—योग्य फल त्वरितच सिद्ध झाले: तत्क्षणी शिरच्छेद।

Verse 65

तस्मान्नावेदनिर्दिष्टं न चेश्वरबहिष्कृतम् । नासत्परिगृहीतं च कर्म कुर्यात्कदाचन

म्हणून जे कर्म शास्त्राने सांगितलेले नाही, जे ईश्वराने निषिद्ध केलेले आहे, आणि जे असत्-अधर्म्यांनी स्वीकारलेले आहे—असे कर्म कधीही करू नये।

Verse 66

कृत्वापि सुमहत्पुण्यमिष्ट्वा यज्ञशतैरपि । न तत्फलमवाप्नोति भक्तिहीनो महेश्वरे

अतिशय महान पुण्यकर्म करूनही आणि शेकडो यज्ञ केले तरी, जो महेश्वरभक्तिहीन आहे तो त्या कर्मांचे खरे फळ प्राप्त करत नाही.

Verse 67

कृत्वापि सुमहत्पापं भक्त्या यजति यश्शिवम् । मुच्यते पातकैः सर्वैर्नात्र कार्या विचारणा

अतिशय मोठे पाप केले तरी जो भक्तिभावाने शिवाची उपासना करतो, तो सर्व पातकांतून मुक्त होतो—यात विचार करण्यास काहीच नाही.

Verse 68

बहुनात्र किमुक्तेन वृथा दानं वृथा तपः । वृथा यज्ञो वृथा होमः शिवनिन्दारतस्य तु

इथे अधिक काय सांगावे? जो शिवनिंदेत रत आहे, त्याच्यासाठी दान व्यर्थ, तप व्यर्थ; यज्ञ व्यर्थ आणि होमही व्यर्थ आहे.

Verse 69

ततः सनारायणकास्सरुद्राः सलोकपालास्समरे सुरौघाः । गणेंद्रचापच्युतबाणविद्धाः प्रदुद्रुवुर्गाढरुजाभिभूताः

मग त्या संग्रामात नारायणासह, रुद्रांसह व लोकपालांसह देवसमूह—गणेंद्राच्या धनुषातून सुटलेल्या बाणांनी विद्ध होऊन—तीव्र वेदनेने व्याकुळ होऊन पळून गेले.

Verse 70

चेलुः क्वचित्केचन शीर्णकेशाः सेदुः क्वचित्केचन दीर्घगात्राः । पेतुः क्वचित्केचन भिन्नवक्त्रा नेशुः क्वचित्केचन देववीराः

कुठे काही विस्कटलेल्या केसांनी इकडे-तिकडे फिरत होते; कुठे काही दीर्घ देहवाले बसून पडले. कुठे काही विकृत मुखांनी कोसळले; आणि कुठे काही देववीर मोठ्याने आक्रोश करू लागले।

Verse 71

केचिच्च तत्र त्रिदशा विपन्ना विस्रस्तवस्त्राभरणास्त्रशस्त्राः । निपेतुरुद्भासितदीनमुद्रा मदं च दर्पं च बलं च हित्वा

तेथे काही त्रिदश पूर्णपणे पराभूत झाले; त्यांची वस्त्रे, अलंकार, अस्त्र-शस्त्रे सैल होऊन गळून पडली. दीन मुद्रा प्रकट करत ते जमिनीवर कोसळले, मद, दर्प आणि बळाचा अभिमान सोडून।

Verse 72

सस्मुत्पथप्रस्थितमप्रधृष्यो विक्षिप्य दक्षाध्वरमक्षतास्त्रैः । बभौ गणेशस्स गणेश्वराणां मध्ये स्थितः सिंह इवर्षभाणाम्

अजेय व अप्रधृष्य अशा त्या गणेशाने अचूक अस्त्रांनी दक्षाचा यज्ञ उध्वस्त करून विखुरला. मग तो गणेश गणेश्वरांच्या मध्ये, वृषभांच्या मध्यातील सिंहाप्रमाणे तेजस्वी भासला.