शैवधर्मप्रशंसा तथा पञ्चविधसाधनविभागः / Praise of Śaiva Dharma and the Fivefold Classification of Practice

Verse 1

ऋषय ऊचुः । किं तच्छ्रेष्टमनुष्ठानं मोक्षो येनपरोक्षितः । तत्तस्य साधनं चाद्य वक्तुमर्हसि मारुत

ऋषी म्हणाले: कोणते ते श्रेष्ठ अनुष्ठान ज्याने मोक्ष प्रत्यक्ष होतो? आणि त्याचे साधन काय? हे मारुत, आता कृपा करून सांगावे.

Verse 2

वायुरुवाच । शैवो हि परमो धर्मः श्रेष्ठानुष्ठानशब्दितः । यत्रापरोक्षो लक्ष्येत साक्षान्मोक्षप्रदः शिवः

वायू म्हणाला: शैवधर्म हाच परम धर्म, श्रेष्ठ अनुष्ठान म्हणून प्रसिद्ध; कारण त्यात शिव अपरोक्षपणे प्रत्यक्ष जाणवतो, आणि तोच साक्षात् शिव मोक्ष देतो.

Verse 3

स तु पञ्चविधो ज्ञेयः पञ्चभिः पर्वभिः क्रमात् । क्रियातपोजपध्यानज्ञानात्मभिरनुत्तरैः

ती साधना पाच प्रकारची जाणावी; क्रमाने पाच पायऱ्यांत उलगडते—उत्तम क्रिया, तप, जप, ध्यान आणि मुक्तिदायी ज्ञान.

Verse 4

तैरेव सोत्तरैस्सिद्धो धर्मस्तु परमो मतः । परोक्षमपरोक्षं च ज्ञानं यत्र च मोक्षदम्

त्या उपदेशांनी व त्यांच्या उच्चतर तात्पर्यासह परम धर्म सिद्ध होतो. तेथे परोक्ष (शास्त्रीय) व अपरोक्ष (साक्षात्) असे दोन्ही ज्ञान आहे—जे मोक्ष देणारे आहे.

Verse 5

परमो ऽपरमश्चोभौ धर्मौ हि श्रुतिचोदितौ । धर्मशब्दाभिधेयेर्थे प्रमाणं श्रुतिरेव नः

परम आणि अपर—हे दोन्ही धर्म श्रुतीनेच विधिपूर्वक सांगितले आहेत. ‘धर्म’ या शब्दाच्या अभिप्रेत अर्थाचे प्रमाण आमच्यासाठी केवळ श्रुतीच आहे.

Verse 6

परमो योगपर्यन्तो धर्मः श्रुतिशिरोगतः । धर्मस्त्वपरमस्तद्वदधः श्रुतिमुखोत्थितः

योगपर्यंत परम धर्म श्रुतीच्या शिरोभागी प्रतिष्ठित आहे। त्याचप्रमाणे त्याखालील गौण धर्म श्रुतीच्या मुखातून उत्पन्न झालेले मानले जातात।

Verse 7

अपश्वात्माधिकारत्वाद्यो धरमः परमो मतः । साधारणस्ततो ऽन्यस्तु सर्वेषामधिकारतः

जो धर्म ‘परम’ मानला आहे तो अपशु-स्वभाव, संयमी आत्म्याच्या अधिकारामुळे परम म्हणतात. परंतु त्याहून भिन्न असा ‘साधारण’ धर्म आहे, जो अधिकारतः सर्वांस लागू होतो.

Verse 8

स चायं परमो धर्मः परधर्मस्य साधनम् । धर्मशास्त्रादिभिस्सम्यक्सांग एवोपबृंहितः

आणि हाच परम धर्म उच्चतर धर्म (मोक्षधर्म) प्राप्तीचे साधन आहे. धर्मशास्त्र इत्यादी प्रमाणग्रंथांनी तो सर्व अंगांसह सम्यक् रीतीने पुष्ट व समर्थित आहे.

Verse 9

शैवो यः परमो धर्मः श्रेष्ठानुष्ठानशब्दितः । इतिहासपुराणाभ्यां कथंचिदुपबृंहितः

जो शैव परम धर्म ‘श्रेष्ठ अनुष्ठान’ म्हणून ओळखला जातो, तो इतिहास व पुराणांद्वारे काही प्रमाणात विस्तारला व समर्थित केला आहे.

Verse 10

शैवागमैस्तु संपन्नः सहांगोपांविस्तरः । तत्संस्काराधिकारैश्च सम्यगेवोपबृंहितः

तो शैव आगमांनी परिपूर्ण आहे, त्यांच्या अंग-उपांगांच्या सविस्तर विधानांसह. तसेच त्या परंपरेतील संस्कार व अधिकार-नियमांनी तो सम्यक् रीतीने परिष्कृत व पुष्ट केला आहे.

Verse 11

शैवागमो हि द्विविधः श्रौतो ऽश्रौतश्च संस्कृतः । श्रुतिसारमयः श्रौतस्स्वतंत्र इतरो मतः

शैव आगम द्विविध आहे—श्रौत (वैदिक) आणि अश्रौत. श्रौत परंपरा श्रुतीच्या साराने युक्त आहे; दुसरी परंपरा प्रमाण व विधीत स्वातंत्र्यवान मानली जाते।

Verse 12

स्वतंत्रो दशधा पूर्वं तथाष्टादशधा पुनः । कामिकादिसमाख्याभिस्सिद्धः सिद्धान्तसंज्ञितः

हा शैव उपदेश स्वप्रमाण आहे—पूर्वी दहा विभागांत आणि नंतर अठरा विभागांत मांडला गेला. कामिक इत्यादी नामांनी सिद्ध झाल्याने तो ‘सिद्धान्त’ म्हणून ओळखला जातो।

Verse 13

श्रुतिसारमयो यस्तु शतकोटिप्रविस्तरः । परं पाशुपतं यत्र व्रतं ज्ञानं च कथ्यते

जो श्रुतीच्या साराने युक्त असून शतकोटी विस्ताराचा आहे—त्यात परम पाशुपत व्रत आणि मोक्षदायी ज्ञान कथिले आहे।

Verse 14

युगावर्तेषु शिष्येत योगाचार्यस्वरूपिणा । तत्रतत्रावतीर्णेन शिवेनैव प्रवर्त्यते

युगांच्या संधिकाळी तो योगाचार्यस्वरूप धारण करून शिष्यांना शिक्षित करतो; ज्या ज्या ठिकाणी तो अवतीर्ण होतो, तेथे स्वयं शिवच साधना-धर्म प्रवर्तित व धारित करतो।

Verse 15

संक्षिप्यास्य प्रवक्तारश्चत्वारः परमर्षय । रुरुर्दधीचो ऽगस्त्यश्च उपमन्युर्महायशाः

संक्षेपाने, या उपदेशपरंपरेचे प्रवक्ते चार परमर्षी आहेत—रुरु, दधीचि, अगस्त्य आणि महायशस्वी उपमन्यु।

Verse 16

ते च पाशुपता ज्ञेयास्संहितानां प्रवर्तकाः । तत्संततीया गुरवः शतशो ऽथ सहस्रशः

त्यांना पाशुपत असे जाणावे—ते संहितांचे प्रवर्तक आहेत. त्यांच्या परंपरेतून शेकडो, किंबहुना हजारो गुरु उत्पन्न झाले.

Verse 17

तत्रोक्तः परमो धर्मश्चर्याद्यात्मा चतुर्विधः । तेषु पाशुपतो योगः शिवं प्रत्यक्षयेद्दृढम्

तेथे परम धर्म चर्या इत्यादीपासून आरंभ होणारा चतुर्विध सांगितला आहे. त्यांपैकी पाशुपत योग दृढपणे शिवाचे प्रत्यक्ष साक्षात्कार घडवितो.

Verse 18

तस्माच्छ्रेष्ठमनुष्ठानं योगः पाशुपतो मतः । तत्राप्युपायको युक्तो ब्रह्मणा स तु कथ्यते

म्हणून श्रेष्ठ अनुष्ठान पाशुपत योग असे मानले आहे. आणि त्यातही योग्य असा उपाय ब्रह्म्यानेच सांगितला आहे.

Verse 19

नामाष्टकमयो योगश्शिवेन परिकल्पितः । तेन योगेन सहसा शैवी प्रज्ञा प्रजायते

शिवांनी अष्टनाममय योग परिकल्पिला आहे। त्या योगाच्या साधनेने तत्क्षणी शैवी प्रज्ञा प्रकट होते।

Verse 20

प्रज्ञया परमं ज्ञानमचिराल्लभते स्थिरम् । प्रसीदति शिवस्तस्य यस्य ज्ञानं प्रतिष्ठितम्

प्रज्ञेने अचिरात परम व स्थिर ज्ञान प्राप्त होते. ज्याचे ज्ञान दृढ प्रतिष्ठित आहे, त्याच्यावर शिव प्रसन्न होतात.

Verse 21

प्रसादात्परमो योगो यः शिवं चापरोक्षयेत् । शिवापरोक्षात्संसारकारणेन वियुज्यते

प्रसादाने परम योग उत्पन्न होतो, ज्यामुळे शिवाचे अपरोक्ष साक्षात्कार होतो। शिवाच्या अपरोक्षतेने जीव संसाराच्या कारणापासून विलग होतो।

Verse 22

ततः स्यान्मुक्तसंसारो मुक्तः शिवसमो भवेत् । ब्रह्मप्रोक्त इत्युपायः स एव पृथगुच्यते

त्यानंतर तो संसारातून मुक्त होतो; मुक्त होऊन शिवसम होतो। ब्रह्म्याने सांगितलेला हाच उपाय येथे स्वतंत्र रीतीने वर्णिला आहे।

Verse 23

शिवो महेश्वरश्चैव रुद्रो विष्णुः पितामहः । संसारवैद्यः सर्वज्ञः परमात्मेति मुख्यतः

तो शिव, महेश्वर आणि रुद्र म्हणून ओळखला जातो; तोच विष्णु आणि पितामह (ब्रह्मा)ही आहे। तो संसाररोगाचा वैद्य, सर्वज्ञ आणि मुख्यतः परमात्मा आहे।

Verse 24

नामाष्टकमिदं मुख्यं शिवस्य प्रतिपादकम् । आद्यन्तु पञ्चकं ज्ञेयं शान्त्यतीताद्यनुक्रमात्

हे शिवाचे प्रतिपादन करणारे मुख्य नामाष्टक आहे. शान्तीपासून आरंभ करून अतीतपर्यंतच्या क्रमाने यातील आद्य व अंत्य पंचक जाणावे.

Verse 25

संज्ञा सदाशिवादीनां पञ्चोपाधिपरिग्रहात् । उपाधिविनिवृत्तौ तु यथास्वं विनिवर्तते

‘सदाशिव’ इत्यादी संज्ञा पाच उपाधींच्या ग्रहणामुळे उत्पन्न होतात; परंतु उपाधी निवृत्त झाल्यावर प्रत्येक आपापल्या स्वस्वरूपात परततो.

Verse 26

पदमेव हि तन्नित्यमनित्याः पदिनः स्मृताः । पदानां प्रतिकृत्तौ तु मुच्यन्ते पदिनो यतः

ते परम पदच नित्य आहे; पथिक (पदिन) अनित्य मानले गेले आहेत. पण ‘पदे’—मर्यादित अवस्था व आधार—यांचा छेद झाला की पथिक मुक्त होतात; कारण पदांपलीकडे गेल्यावरच त्या पदाची प्राप्ती होते।

Verse 27

परिवृत्त्यन्तरे भूयस्तत्पदप्राप्तिरुच्यते । आत्मान्तराभिधानं स्याद्यदाद्यं नाम पञ्चकम्

पुन्हा, मधल्या परिवर्तनानंतर त्या परम पदाची प्राप्ती सांगितली आहे. आणि अंतरात्म्याचे जे अभिधान, ते आद्य ‘पाच नावां’चे पञ्चक आहे।

Verse 28

अन्यत्तु त्रितयं नाम्नामुपादानादियोगतः । त्रिविधोपाधिवचनाच्छिव एवानुवर्तते

परंतु उरलेली तीन नावे उपादान-कारण इत्यादी संयोगामुळे उद्भवतात. आणि त्रिविध उपाधींनी वर्णन केले तरी, अंतःस्थ सत्य म्हणून केवळ शिवच सर्वत्र अनुवर्तत राहतो।

Verse 29

अनादिमलसंश्लेषः प्रागभावात्स्वभावतः । अत्यंतं परिशुद्धात्मेत्यतो ऽयं शिव उच्यते

स्वभावतःच त्यांच्यात अनादि मलाचा संयोग नाही; आरंभापासूनच दोषाचा अभाव आहे. त्यांचा आत्मस्वरूप अत्यंत शुद्ध असल्याने ते “शिव” म्हणविले जातात.

Verse 30

अथवाशेषकल्याणगुणैकधन ईश्वरः । शिव इत्युच्यते सद्भिश्शिवतत्त्वार्थवादिभिः

किंवा, जो ईश्वर सर्व कल्याणगुणांचा एकमेव निधी आहे, त्याला सत्पुरुष—शिवतत्त्वाचा यथार्थ अर्थ सांगणारे—“शिव” असे म्हणतात.

Verse 31

त्रयोविंशतितत्त्वेभ्यः प्रकृतिर्हि परा मता । प्रकृतेस्तु परं प्राहुः पुरुषं पञ्चविंशकम्

तेवीस तत्त्वांपलीकडे प्रकृतीच परा मानली आहे. आणि प्रकृतीपलीकडे पंचविसावे तत्त्व ‘पुरुष’ असे सांगितले आहे.

Verse 32

यं वेदादौ स्वरं प्राहुर्वाच्यवाचकभावतः । वेदैकवेद्ययाथात्म्याद्वेदान्ते च प्रतिष्ठितः

ज्याला वेदाच्या आरंभी वाच्य-वाचकभावाने ‘ॐ’ हा स्वर म्हणतात, ज्याचे यथार्थ स्वरूप केवळ वेदानेच जाणावे, तोच वेदान्तातही अंतिम तात्पर्यरूपाने प्रतिष्ठित आहे.

Verse 33

तस्य प्रकृतिलीनस्य यः परस्स महेश्वरः । तदधीनप्रवृत्तित्वात्प्रकृतेः पुरुषस्य च

जो त्या तत्त्वापेक्षाही पर आहे जे प्रकृतीत लीन होते, तोच महेश्वर आहे; कारण प्रकृती व पुरुष—दोघांचीही प्रवृत्ती त्याच्याच अधीन आहे.

Verse 34

अथवा त्रिगुणं तत्त्वमुपेयमिदमव्ययम् । मायान्तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्

किंवा हे अव्यय, उपेय तत्त्व त्रिगुणात्मक आहे असे जाणावे; मायेला प्रकृती समजावे आणि मायाधिपतीला महेश्वर जाणावे.

Verse 35

मायाविक्षोभको ऽनंतो महेश्वरसमन्वयात् । कालात्मा परमात्मादिः स्थूलः सूक्ष्मः प्रकीर्तितः

महेश्वराच्या समन्वयाने अनंतच मायेला विक्षोभित करणारा ठरतो. तोच काळाचा आत्मा, परमात्मा इत्यादी, तसेच स्थूल व सूक्ष्म—दोन्ही रूपांनी कीर्तित आहे.

Verse 36

रुद्दुःखं दुःखहेतुर्वा तद्रावयति नः प्रभुः । रुद्र इत्युच्यते सद्भिः शिवः परमकारणम्

दुःख स्वतः असो वा दुःखाचे कारण असो, आपला प्रभू त्याला रडवून दूर घालवितो. म्हणून सत्पुरुष त्यांना “रुद्र” म्हणतात; तोच शिव परम कारण आहे.

Verse 37

तत्त्वादिभूतपर्यन्तं शरीरादिष्वतन्द्रितः । व्याप्याधितिष्ठति शिवस्ततो रुद्र इतस्ततः

तत्त्वांपासून स्थूल भूतांपर्यंत, तसेच शरीरादी सर्व रूपांत, शिव—अक्लांत—सर्वत्र व्यापून अधिष्ठित राहतो. म्हणून तो एका भावाने “शिव” आणि दुसऱ्या भावाने “रुद्र” म्हणविला जातो.

Verse 38

जगतः पितृभूतानां शिवो मूर्त्यात्मनामपि । पितृभावेन सर्वेषां पितामह उदीरितः

जगाचा पिता शिव आहे—मूर्तिमान जीवांचाही तोच पिता. सर्वांप्रती पितृभाव असल्यामुळे त्याला ‘पितामह’ असेही म्हटले जाते.

Verse 39

निदानज्ञो यथा वैद्यो रोगस्य विनिवर्तकः । उपायैर्भेषजैस्तद्वल्लयभोगाधिकारतः

जसा कारण जाणणारा वैद्य योग्य उपाय व औषधांनी रोग दूर करतो, तसा लय व भोग यांची पात्रता पाहून योग्य साधनांनी बंधन निवर्तविले जाते.

Verse 40

संसारस्येश्वरो नित्यं समूलस्य निवर्तकः । संसारवैद्य इत्युक्तः सर्वतत्त्वार्थवेदिभिः

तो नित्य संसाराचा ईश्वर असून मुळासकट संसार निवर्तविणारा आहे. म्हणून सर्व तत्त्वार्थ जाणणारे त्याला “संसारवैद्य” असे म्हणतात.

Verse 41

दशार्थज्ञानसिद्ध्यर्थमिन्द्रियेष्वेषु सत्स्वपि । त्रिकालभाविनो भावान्स्थूलान्सूक्ष्मानशेषतः

ही इंद्रिये असली तरीही उपस्थित असली, तरी दश तत्त्वांचे सिद्ध ज्ञान मिळविण्यासाठी भूत‑वर्तमान‑भविष्य या त्रिकाळातील स्थूल व सूक्ष्म भाव सर्वथा, अवशेष न ठेवता, सम्यक जाणावेत।

Verse 42

अणवो नैव जानन्ति माययैव मलावृताः । असत्स्वपि च सर्वेषु सर्वार्थज्ञानहेतुषु

अणु म्हणजे बद्ध जीव मायेने मलाने आच्छादित असल्यामुळे यथार्थ जाणत नाहीत; आणि सर्वार्थज्ञानाचे हेतु मानलेले सर्व साधन उपस्थित असले तरीही ते सत्य जाणू शकत नाहीत।

Verse 43

यद्यथावस्थितं वस्तु तत्तथैव सदाशिवः । अयत्नेनैव जानाति तस्मात्सर्वज्ञ उच्यते

वस्तू जशी यथास्थित आहे, तशीच सदाशिव अयत्नाने जाणतात; म्हणूनच त्यांना ‘सर्वज्ञ’ असे म्हणतात।

Verse 44

सर्वात्मा परमैरेभिर्गुणैर्नित्यसमन्वयात् । स्वस्मात्परात्मविरहात्परमात्मा शिवः स्वयम्

परम गुणांशी नित्य समन्वय असल्यामुळे, सर्वांचा अंतरात्मा असल्यामुळे, आणि परात्म्याचा स्वतःच्या स्वरूपापासून कधीही विरह नसल्यामुळे—शिव स्वतःच परमात्मा आहेत।

Verse 45

नामाष्टकमिदं चैव लब्ध्वाचार्यप्रसादतः । निवृत्त्यादिकलाग्रन्थिं शिवाद्यैः पञ्चनामभिः

आचार्यकृपेने हे नामाष्टक प्राप्त करून, ‘शिव’पासून आरंभ होणाऱ्या पाच नामांनी निवृत्ती इत्यादी कलांची ग्रंथी (गाठ) छेदावी।

Verse 46

यथास्वं क्रमशश्छित्वा शोधयित्वा यथागुणम् । गुणितैरेव सोद्धातैरनिरुद्धैरथापि वा

आपापल्या प्रमाणानुसार क्रमाने छेद करून, योग्य गुणानुसार शुद्धी करून, नंतर योग्य गुणक व सम्यक् भाजकांनी—नियत असोत वा आवश्यकतेनुसार अनियत—सार काढावा.

Verse 47

हृत्कण्ठतालुभ्रूमध्यब्रह्मरन्ध्रसमन्विताम् । छित्त्वा पर्यष्टकाकारं स्वात्मानं च सुषुम्णया

हृदय, कंठ, तालू, भ्रूमध्य व ब्रह्मरंध्र येथे चेतना एकत्र करून, मग अष्टावरण भेदून, सुषुम्णेद्वारे स्वात्मतत्त्व वर नेावे.

Verse 48

द्वादशांतःस्थितस्येन्दोर्नीत्वोपरि शिवौजसि । संहृत्यं वदनं पश्चाद्यथासंस्करणं लयात्

द्वादशांतात स्थित चंद्रधारा वर शिवतेजात नेऊन, नंतर वदन म्हणजे बहिर्मुख प्रवाह संहृत करावा; मग लयाने, विधिपूर्वक अंतःसंस्कार-शुद्धीच्या क्रमाने त्यात विलीन व्हावे.

Verse 49

शाक्तेनामृतवर्षेण संसिक्तायां तनौ पुनः । अवतार्य स्वमात्मानममृतात्माकृतिं हृदि

शक्तिजन्य अमृतवर्षावृष्टीने देह पुन्हा सिंचित झाल्यावर, त्याने आपलेच आत्मस्वरूप अवतरवून हृदयात अमृतात्म्याची मूर्ती प्रतिष्ठित केली।

Verse 50

द्वादशांतःस्थितस्येन्दोः परस्ताच्छ्वेतपंकजे । समासीनं महादेवं शंकरम्भक्तवत्सलम्

द्वादशांतस्थ चंद्राच्या पलीकडे, श्वेत कमळावर विराजमान महादेव शंकर—भक्तवत्सल—यांचे त्याने दर्शन घेतले।

Verse 51

अर्धनारीश्वरं देवं निर्मलं मधुराकृतिम् । शुद्धस्फटिकसंकाशं प्रसन्नं शीतलद्युतिम्

त्याने देव अर्धनारीश्वरांचे दर्शन घेतले—निर्मळ, मधुर स्वरूपाचे; शुद्ध स्फटिकासारखे तेजस्वी, प्रसन्न मुखाचे आणि शीतल कांतियुक्त।

Verse 52

ध्यात्वा हि मानसे देवं स्वस्थचित्तो ऽथ मानवः । शिवनामाष्टकेनैव भावपुष्पैस्समर्चयेत्

मनात प्रथम देवाचे ध्यान करून, मग स्वस्थ व स्थिर चित्त असलेला मनुष्य शिवनामाष्टकानेच भावरूपी पुष्प अर्पून सम्यक् पूजन करावे।

Verse 53

अभ्यर्चनान्ते तु पुनः प्राणानायम्य मानवः । सम्यक्चित्तं समाधाय शार्वं नामाष्टकं जपेत्

पूजनाच्या शेवटी भक्ताने पुन्हा प्राणायाम करून, चित्त नीट एकाग्र व समाधिस्थ करून, शार्व नामाष्टक—भगवान् शर्व (शिव) यांची आठ नावे—जपावीत।

Verse 54

नाभौ चाष्टाहुतीर्हुत्वा पूर्णाहुत्या नमस्ततः । अष्टपुष्पप्रदानेन कृत्वाभ्यर्चनमंतिमम्

नाभिरूप अंतर्वेदीत आठ आहुती अर्पून, मग पूर्णाहुतीसह नमस्कार करून, आठ पुष्प अर्पून अंतिम अभ्यर्चना पूर्ण करावी—अशी शिवपूजा सिद्ध होते।

Verse 55

निवेदयेत्स्वमात्मानं चुलुकोदकवर्त्मना । एवं कृत्वा चिरादेव ज्ञानं पाशुपतं शुभम्

चुलूकभर पाणी अर्पण करण्याच्या मार्गाने स्वतःचा आत्मा निवेदन (समर्पण) करावा। असे केल्यास कालांतराने निश्चयाने शुभ पाशुपत-ज्ञान प्राप्त होते।

Verse 56

लभते तत्प्रतिष्ठां च वृत्तं चानुत्तमं तथा । योगं च परमं लब्ध्वा मुच्यते नात्र संशयः

तो त्या सत्यात प्रतिष्ठा प्राप्त करतो आणि तसेच अनुपम आचरणही मिळवतो. परम योग प्राप्त झाल्यावर तो मुक्त होतो—यात संशय नाही.