अग्नीषोमात्मकविश्ववर्णनम् / The Universe as Agni–Soma (Fire and Nectar)
या अध्यायात ऋषी विचारतात—देवी/शक्तीला ‘आज्ञा’ कसे म्हणतात आणि विश्व अग्नी–सोम तसेच वाक्–अर्थस्वरूप कसे आहे. वायू सांगतात: अग्नी ही शक्तीची रौद्री, तीव्र, तेजस्वी वृत्ती; सोम हा शक्तीचा शाक्त, अमृतमय, शांतिदायक भाव. ते तेज आणि रस/अमृत ही सर्व प्राण्यांत व्याप्त सूक्ष्म तत्त्वे आहेत असे सांगून, तेज सूर्य/अग्नीसारखे क्रियाशील तर रस सोम्य जलासारखा पोषणकर्ता आहे; यांमुळेच चराचर जग धारण होते. यज्ञ-निसर्ग कारणमीमांसा देऊन—आहुतीतून धान्य, पावसातून वाढ—अग्नी–सोम चक्रावर जगाची स्थिरता अवलंबून आहे असे प्रतिपादन होते. शेवटी अग्नीची ऊर्ध्वगती व सोम/अमृताची अधोगती दाखवून, खाली कालाग्नी व वर शक्ती ही परस्परपूरक क्रिया आहेत असे निरूपण केले आहे।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । देवीं समादधानेन देवेनेदं किमीरितम् । अग्निषोमात्मकं विश्वं वागर्थात्मकमित्यपि
ऋषी म्हणाले—देवीची प्रतिष्ठा करताना देवाने नेमके काय सांगितले? की हे विश्व अग्नि‑सोमस्वरूप आहे आणि वाणी व अर्थस्वरूपही आहे?
Verse 2
आज्ञैकसारमैश्वर्यमाज्ञा त्वमिति चोदितम् । तदिदं श्रोतुमिच्छामो यथावदनुपूर्वशः
आपण सांगितले की ऐश्वर्याचा सार ‘आज्ञा’च आहे, आणि ‘तूच ती आज्ञा आहेस’ असेही म्हटले. म्हणून आम्हाला हे यथावद्, स्पष्टपणे व क्रमाने ऐकायचे आहे.
Verse 3
वायुरुवाच । अग्निरित्युच्यते रौद्री घोरा या तैजसी तनुः । सोमः शाक्तो ऽमृतमयः शक्तेः शान्तिकरी तनुः
वायू म्हणाले—जी रौद्री, घोर व तेजोमय तनू आहे तिला ‘अग्नी’ म्हणतात. आणि ‘सोम’ हा शाक्त, अमृतमय—शक्तीची शांती करणारा तनू आहे.
Verse 4
अमृतं यत्प्रतिष्ठा सा तेजो विद्या कला स्वयम् । भूतसूक्ष्मेषु सर्वेषु त एव रसतेजसी
जी प्रतिष्ठा तीच अमृतस्वरूप आहे; तीच स्वयं तेज, विद्या आणि दिव्य कला आहे। सर्व भूतांच्या सूक्ष्म अवस्थांत तीच रस व तेज—दोन्ही रूपांनी अंतःशक्ती म्हणून स्थित आहे।
Verse 5
द्विविधा तेजसो वृत्तिसूर्यात्मा चानलात्मिका । तथैव रसवृत्तिश्च सोमात्मा च जलात्मिका
तेजतत्त्वाची वृत्ती द्विविध आहे—एक सूर्यस्वरूप आणि दुसरी अनलस्वरूप। तसेच रसाची वृत्तीही द्विविध—एक सोमस्वरूप आणि दुसरी जलस्वरूप।
Verse 6
विद्युदादिमयन्तेजो मधुरादिमयो रसः । तेजोरसविभेदैस्तु धृतमेतच्चराचरम्
तेज विद्युत् इत्यादी रूपांनी युक्त आहे आणि रस मधुर इत्यादी भावांनी युक्त आहे। तेज व रस यांच्या भेदांमुळेच हे सर्व चराचर जग धारण झाले आहे।
Verse 7
अग्नेरमृतनिष्पत्तिरमृतेनाग्निरेधते । अत एव हि विक्रान्तमग्नीषोमं जगद्धितम्
अग्नीपासून अमृताची निष्पत्ती होते आणि त्याच अमृताने अग्नी पुष्ट होऊन वाढतो। म्हणून अग्नी व सोम यांचे संयुक्त तत्त्व ‘अग्नीषोम’ पराक्रमी व जगत्हितकारी आहे।
Verse 8
हविषे सस्यसम्पत्तिर्वृष्टिः सस्याभिवृद्धये । वृष्टेरेव हविस्तस्मादग्नीषोमधृतं जगत्
हविषामुळे धान्यसमृद्धी होते; धान्यवृद्धीसाठी वर्षा होते. आणि वर्षाही हविषातूनच उत्पन्न होते; म्हणून हे जग अग्नी व सोम यांनी धारण केलेले आहे.
Verse 9
अग्निरूर्ध्वं ज्वलत्येष यावत्सौम्यं परामृतम् । यावदग्न्यास्पदं सौम्यममृतं च स्रवत्यधः
ही अग्नी वरच्या दिशेने तेव्हापर्यंत जळते, जोवर सौम्य परम अमृत विद्यमान असते. आणि जोवर ते सौम्य अमृत—अग्नीच्या आसनावर स्थित—खाली झरत राहते.
Verse 10
अत एव हि कालाग्निरधस्ताच्छक्तिरूर्ध्वतः । यावदादहनं चोर्ध्वमधश्चाप्लावनं भवेत्
म्हणूनच कालाग्नी खाली आहे आणि (दिव्य) शक्ती वर आहे. जोवर वरच्या दिशेने दहन आणि खालच्या दिशेने आप्लावन/प्रवाह होत राहतो, तोवर ही व्यवस्था टिकून राहते.
Verse 11
आधारशक्त्यैव धृतः कालाग्निरयमूर्ध्वगः । तथैव निम्नगः सोमश्शिवशक्तिपदास्पदः
आधार-शक्तीनेच हा ऊर्ध्वगामी कालाग्नी धारण केला आहे. तसेच अधोगामी सोम हा शिव-शक्तीचा पद व आधार आहे, जिथे शिव-शक्तितत्त्व प्रतिष्ठित होते.
Verse 12
शिवश्चोर्ध्वमधश्शक्तिरूर्ध्वं शक्तिरधः शिवः । तदित्थं शिवशक्तिभ्यान्नाव्याप्तमिह किञ्चन
वर शिव आणि खाली शक्ती; तसेच वर शक्ती आणि खाली शिव. अशा रीतीने येथे (जगतात) शिव-शक्तीने व्यापलेले नसलेले काहीही नाही.
Verse 13
असकृच्चाग्निना दग्धं जगद्यद्भस्मसात्कृतम् । अग्नेर्वीर्यमिदं चाहुस्तद्वीर्यं भस्म यत्ततः
भस्म हेच अग्नीचे वीर्य आहे असे म्हणतात; कारण जगत वारंवार अग्नीने दग्ध होऊन भस्मसात होते, म्हणून जी भस्म उरते तीच अग्नीची शक्ती मानली जाते।
Verse 14
यश्चेत्थं भस्मसद्भावं ज्ञात्वा स्नाति च भस्मना । अग्निरित्यादिभिर्मन्त्रैर्बद्धः पाशात्प्रमुच्यते
जो असा भस्माचा सत्य भाव जाणून भस्माने स्नान करतो आणि “अग्नि…” इत्यादी मंत्रांनी अभिमंत्रित होऊन भस्म धारण करतो, तो पाशबंधनातून मुक्त होतो।
Verse 15
अग्नेर्वीर्यं तु यद्भस्म सोमेनाप्लावितम्पुनः । अयोगयुक्त्या प्रकृतेरधिकाराय कल्पते
अग्नीचे वीर्यरूप जे भस्म आहे, ते सोमाने पुन्हा ओलसर केले तरी, योगशिस्तीविना धारण केल्यास ते केवळ प्रकृतीच्या अधिकारक्षेत्रासाठीच योग्य ठरते; परम शैव ध्येयासाठी नाही।
Verse 16
योगयुक्त्या तु तद्भस्म प्लाव्यमानं समन्ततः । शाक्तेनामृतवर्षेण चाधिकारान्निवर्तयेत्
योगयुक्तीने ते पवित्र भस्म सर्वतोमुखी परिप्लावित होऊन, शक्तिरूप अमृतवर्षाव्दारे सांसारिक अधिकार व दावे यांपासून निवृत्त करावे।
Verse 17
अतो मृत्युंजयायेत्थममृतप्लावनं सदा । शिवशक्त्यमृतस्पर्शे लब्धं येन कुतो मृतिः
म्हणून मृत्युंजय होण्यासाठी हे सदा उपलब्ध ‘अमृत-प्लावन’ आहे; शिवशक्तीच्या अमृतस्पर्शाने ज्याला ते लाभते, त्याच्याजवळ मृत्यू कुठून येईल?
Verse 18
यो वेद दहनं गुह्यं प्लावनं च यथोदितम् । अग्नीषोमपदं हित्वा न स भूयो ऽभिजायते
जो शास्त्रानुसार गूढ ‘दहन’ आणि ‘प्लावन’ जाणतो, आणि अग्नी-सोमाशी बांधलेली अवस्था (कर्मकांडीय द्वैत) सोडतो, तो पुन्हा जन्म घेत नाही।
Verse 19
शिवाग्निना तनुं दग्ध्वा शक्तिसौम्या मृतेन यः । प्लावयेद्योगमार्गेण सो ऽमृतत्वाय कल्पते
जो शिवाग्नीने देहाभिमान दग्ध करून, मग योगमार्गाने शक्तिरूप सौम्य अमृताने त्यास प्लावित/परिपूर्ण करतो, तो अमृतत्व (मोक्ष) प्राप्तीस पात्र ठरतो।
Verse 20
हृदि कृत्वेममर्थं वै देवेन समुदाहृतम् । अग्नीषोमात्मकं विश्वं जगदित्यनुरूपतः
देवाने सांगितलेला हा अर्थ हृदयात दृढ करून, त्याच्या यथार्थ भावानुसार समजावे की संपूर्ण विश्व—हे चराचर जगत—अग्नी आणि सोमस्वरूप आहे।
Frequently Asked Questions
Rather than a narrative episode, the chapter is a doctrinal dialogue: the sages ask for clarification of a prior statement, and Vāyu delivers a metaphysical explanation of the cosmos as agni–soma and as vāk–artha.
Agni and soma are not merely Vedic deities but symbolic modalities of Śakti: agni is raudra tejas (transformative heat), soma is śākta amṛta (immortalizing, pacifying essence). Their interplay models both cosmology and inner spiritual energetics.
Agni manifests as upward-burning, solar/fire-like tejas; soma manifests as downward-flowing amṛta/rasa, watery nourishment. Together they sustain the carā–acarā (moving and unmoving) world through differentiated functions.