अनुग्रह-स्वातन्त्र्य-प्रमाणविचारः | Inquiry into Pramāṇa, Divine Autonomy, and Grace
या अध्यायात वायू ऋषींच्या शंकेला नास्तिकता न मानता योग्य जिज्ञासा मानून प्रमाणाधारित स्पष्टीकरण देतात, ज्यामुळे सद्भावयुक्तांचा मोह दूर होतो. ते सांगतात की शिव परिपूर्ण आहेत; म्हणून त्यांना कोणतेही ‘कर्तव्य’ नाही, तरीही पशु–पाशयुक्त जग ‘अनुग्रहयोग्य’ म्हणतात. समाधान स्वभाव व स्वातंत्र्याने—शिवाची कृपा त्यांच्या स्वतःच्या स्वभावातून प्रकटते; ती पात्रावर अवलंबून नाही, बाह्य आज्ञेवरही नाही. प्रभूचे अनपेक्षत्व आणि अनुग्रहयोग्य जीवाची परतंत्र अवस्था असा भेद दाखवला आहे; अनुग्रहाविना भुक्ती व मुक्ती अशक्य. शंभूमध्ये अज्ञानाचा आधार नाही; अज्ञान बंधित दृष्टीत आहे, आणि कृपा म्हणजे शिवाच्या ज्ञान/आदेशाने अज्ञाननिवृत्ती. शेवटी निष्कल–सकल भाव सूचित होतो—शिव परमतः निष्कल असूनही देहधाऱ्यांच्या भक्ती-ज्ञानासाठी मूर्त्यात्म रूपाने ग्रहणीय होतात।
Shlokas
Verse 1
वायुरुवाच । स्थने संशयितं विप्रा भवद्भिर्हेतुचोदितैः । जिज्ञासा हि न नास्तिक्यं साधयेत्साधुबुद्धिषु
वायू म्हणाला—हे विप्रहो, युक्तिहेतूने प्रेरित होऊन तुम्ही योग्य ठिकाणी संशय केला आहे. सत्बुद्धीत जिज्ञासा नास्तिक्य निर्माण करीत नाही.
Verse 2
प्रमणमत्र वक्ष्यामि सताम्मोहनिवर्तकम् । असतां त्वन्यथाभावः प्रसादेन विना प्रभोः
येथे मी सत्पुरुषांचा मोह दूर करणारे यथार्थ प्रमाण सांगतो. परंतु असत् लोकांना प्रभूच्या प्रसादावाचून विपरीत व विकृत बोधच होतो.
Verse 3
शिवस्य परिपूर्णस्य परानुग्रहमन्तरा । न किंचिदपि कर्तव्यमिति साधु विनिश्चितम्
परिपूर्ण शिवासाठी परानुग्रह (परम कृपा) याव्यतिरिक्त काहीही कर्तव्य नाही—असा योग्य निर्णय झाला आहे।
Verse 4
स्वभाव एव पर्याप्तः परानुग्रहकर्मणि । अन्यथा निस्स्वभवेन न किमप्यनुगृह्यते
परानुग्रह करण्यासाठी स्वभावच पुरेसा आहे; अन्यथा ज्याच्यात तो स्वभाव नाही, तो खऱ्या अर्थाने कोणावरही कृपा करू शकत नाही।
Verse 5
परं सर्वमनुग्राह्यं पशुपाशात्मकं जगत् । परस्यानुग्रहार्थं तु पत्युराज्ञासमन्वयः
हे संपूर्ण जगत्—पशु (बद्ध जीव) व पाश (बंधन) स्वरूप—परम अनुग्रहास योग्य आहे; आणि त्या परम अनुग्रहासाठी पती (स्वामी-शिव) यांची आज्ञा-व्यवस्था कार्यरत आहे।
Verse 6
पतिराज्ञापकः सर्वमनुगृह्णाति सर्वदा । तदर्थमर्थस्वीकारे परतंत्रः कथं शिवः
पति-स्वामी जो सर्वांचा राज-आज्ञापक आहे, तो सर्वदा सर्वांवर अनुग्रह करतो. मग त्या हेतूसाठी द्रव्य-स्वीकारात शिव कसा परतंत्र असेल?
Verse 7
अनुग्राह्यनपेक्षो ऽस्ति न हि कश्चिदनुग्रहः । अतः स्वातन्त्र्यशब्दार्थाननपेक्षत्वलक्षणः
तो अनुग्रह घेणाऱ्यावरही अवलंबून नाही; कारण खरे तर अनुग्रह कोणावरही आश्रित नसतो. म्हणून ‘स्वातंत्र्य’ या शब्दाचा अर्थ पूर्ण अनपेक्षता असा आहे.
Verse 8
एतत्पुनरनुग्राह्यं परतंत्रं तदिष्यते । अनुग्रहादृते तस्य भुक्तिमुक्त्योरनन्वयात्
हा जीव पुन्हा अनुग्रहास पात्र व परतंत्र असा मानला जातो; कारण शिवकृपेविना त्याला भोग वा मुक्ती यांचा संबंधच नाही।
Verse 9
मूर्तात्मनो ऽप्यनुग्राह्या शिवाज्ञाननिवर्तनात् । अज्ञानाधिष्ठितं शम्भोर्न किंचिदिह विद्यते
देहधारी जीवही अनुग्रहास पात्र आहेत, कारण शिवज्ञान अज्ञान दूर करते; शंभूसाठी येथे काहीही अज्ञानाधिष्ठित नाही।
Verse 10
येनोपलभ्यते ऽस्माभिस्सकलेनापि निष्कलः । स मूर्त्यात्मा शिवः शैवमूर्तिरित्युपचर्यते
जो निष्कल परम तत्त्व आम्हांला सकल रूपातूनही अनुभवल्या जाते—तोच मूर्त्यात्मा शिव; भक्तिपरंपरेत त्याला ‘शैवमूर्ती’ असे म्हणतात।
Verse 11
न ह्यसौ निष्कलः साक्षाच्छिवः परमकारणम् । साकारेणानुभावेन केनाप्यनुपलक्षितः
तो शिव स्वभावतः निष्कल, निराकार असूनही परम कारण आहेत. परंतु त्यांच्या साकार, प्रकट शक्तीच्या अनुभावामुळे ते सर्वांनाच सहज ओळखले जात नाहीत.
Verse 12
प्रमाणगम्यतामात्रं तत्स्वभावोपपादकम् । न तावतात्रोपेक्षाधीरुपलक्षणमंतरा
प्रमाणांनी जाणण्याजोगेपण हेच वस्तूचा स्वभाव सिद्ध करते. पण येथे उपेक्षेची बुद्धी योग्य नाही—सम्यक् विवेक व लक्षणांशिवाय ओळख होत नाही.
Verse 13
आत्मोपमोल्वणं साक्षान्मूर्तिरेव हि काचन । शिवस्य मूर्तिर्मूर्त्यात्मा परस्तस्योपलक्षणम्
खरोखरच एक असे प्रत्यक्ष प्रकट रूप आहे जे आत्म्यासारखे उपमेय ठरते। शिवाची ती मूर्ती—जिचे स्वरूपच मूर्ती आहे—परात्पर शिवाची ओळख करून देणारे लक्षण आहे।
Verse 14
यथा काष्ठेष्वनारूढो न वह्निरुपलभ्यते । एवं शिवो ऽपि मूर्त्यात्मन्यनारूढ इति स्थितिः
जसे काष्ठात अग्नी असला तरी तो प्रकट न झाल्यास जाणवत नाही; तसेच शिवही, मूर्तिरूपात प्रकट न झाल्यास, ग्रहण होत नाही—हीच स्थिती सिद्ध आहे।
Verse 15
यथाग्निमानयेत्युक्ते ज्वलत्काष्ठादृते स्वयम् । नाग्निरानीयते तद्वत्पूज्यो मूर्त्यात्मना शिवः
जसे ‘अग्नी आणा’ म्हटल्यावर, जळत्या काष्ठावाचून अग्नी स्वतः वेगळा आणता येत नाही; तसेच शिव—खरे तर निर्गुण—भक्तीसाठी मूर्तिरूपाने पूज्य आहेत।
Verse 16
अत एव हि पूजादौ मूर्त्यात्मपरिकल्पनम् । मूर्त्यात्मनि कृतं साक्षाच्छिव एव कृतं यतः
म्हणूनच पूजेच्या आरंभी देवाला साकार व स्वात्मरूप मानून भाव करावा. मूर्तिरूप आत्म्यास जे अर्पण वा केले जाते, ते खरेतर साक्षात् शिवालाच केले जाते.
Verse 17
लिंगादावपि तत्कृत्यमर्चायां च विशेषतः । तत्तन्मूर्त्यात्मभावेन शिवो ऽस्माभिरुपास्यते
लिंग इत्यादींतही हेच कर्तव्य आहे; अर्चा-प्रतिमेत तर विशेषतः. त्या त्या मूर्तीला आत्मस्वरूप मानून आम्ही शिवाची उपासना करतो.
Verse 18
यथानुगृह्यते सो ऽपि मूर्त्यात्मा पारमेष्ठिना । तथा मूर्त्यात्मनिष्ठेन शिवेन पशवो वयम्
जसा परमेष्ठी ब्रह्मा त्या देहधारीवर अनुग्रह करतो, तसाच मूर्त्यात्मनिष्ठ शिव आम्हा पशुभावाने बद्ध जीवांवरही कृपा करतो।
Verse 19
लोकानुग्रहणायैव शिवेन परमेष्ठिना । सदाशिवादयस्सर्वे मूर्त्यात्मनो ऽप्यधिष्ठिताः
लोकांच्या अनुग्रहासाठी परमेष्ठी शिवच सदाशिव इत्यादी सर्व मूर्त्यात्म रूपांवर अधिष्ठान करतो; ते सर्व त्याच्याच नियमनाने शक्तिमान होतात।
Verse 20
आत्मनामेव भोगाय मोक्षाय च विशेषतः । तत्त्वातत्त्वस्वरूपेषु मूर्त्यात्मसु शिवान्वयः
भोगासाठी आणि विशेषतः मोक्षासाठी आत्माच प्रतिपाद्य आहे; तसेच तत्त्व व अतत्त्व या दोन्ही स्वरूपांत, मूर्त्यात्म रूपांतही सर्वत्र शिवाचा अन्वय व्याप्त आहे।
Verse 21
भोगः कर्मविपाकात्मा सुखदुःखात्मको मतः । न च कर्म शिवो ऽस्तीति तस्य भोगः किमात्मकः
भोग हा कर्मविपाकजन्य, सुख-दुःखरूप असा मानला जातो. पण शिव कर्मरहित आहेत; मग त्यांच्या बाबतीत ‘भोग’ कोणत्या स्वरूपाचा असू शकेल?
Verse 22
सर्वं शिवो ऽनुगृह्णाति न निगृह्णाति किंचन । निगृह्णतां तु ये दोषाश्शिवे तेषामसंभवात्
शिव सर्वांवर अनुग्रह करतात; ते कोणालाही दंड देत नाहीत. दंड करणाऱ्यांत जे दोष असतात, ते शिवांत अशक्य असल्याने त्यांच्यात ते दोष उद्भवत नाहीत.
Verse 23
ये पुनर्निग्रहाः केचिद्ब्रह्मादिषु निदर्शिताः । ते ऽपि लोकहितायैव कृताः श्रीकण्ठमूर्तिना
ब्रह्मा इत्यादी देवांवरही जे काही निग्रह (संयम/दंड) दाखविले गेले, तेही श्रीकंठमूर्ती शिवांनी केवळ लोकहितासाठीच केले।
Verse 24
ब्रह्माण्डस्याधिपत्यं हि श्रीकण्ठस्य न संशयः । श्रीकण्ठाख्यां शिवो मूर्तिं क्रीडतीमधितिष्ठति
समग्र ब्रह्मांडाचे अधिपत्य श्रीकंठाचेच आहे, यात संशय नाही. शिव ‘श्रीकंठ’ नावाच्या आपल्या मूर्तीत अधिष्ठित राहून, दिव्य लीलासह जगाचे पालन व शासन करतात।
Verse 25
सदोषा एव देवाद्या निगृहीता यथोदितम् । ततस्तेपि विपाप्मानः प्रजाश्चापि गतज्वराः
जसे सांगितले, देवता इत्यादीही दोषयुक्तच होते, म्हणून त्यांचा निग्रह झाला. त्यानंतर तेही पापरहित झाले आणि प्रजाही ज्वरासारख्या संतापातून मुक्त झाल्या।
Verse 26
निग्रहो ऽपि स्वरूपेण विदुषां न जुगुप्सितः । अत एव हि दण्ड्येषु दण्डो राज्ञां प्रशस्यते
निग्रह व सुधार हा स्वभावतः विद्वानांना निंद्य वाटत नाही. म्हणून दंड्यांवर राजांचा दंड प्रशंसनीय मानला जातो.
Verse 27
यत्सिद्धिरीश्वरत्वेन कार्यवर्गस्य कृत्स्नशः । न स चेदीशतां कुर्याज्जगतः कथमीश्वरः
जर ‘ईश्वर’ होण्याची सिद्धी म्हणजे संपूर्ण कार्यवर्गावर पूर्ण अधिपत्य असेल, तर तो जगावर ईशता न करील तर त्याला ईश्वर कसे म्हणावे?
Verse 28
ईशेच्छा च विधातृत्वं विधेराज्ञापनं परम् । आज्ञावश्यमिदं कुर्यान्न कुर्यादिति शासनम्
ईश्वराची इच्छा ही विधातृत्वशक्ती होते; आणि विधाता ब्रह्म्यासाठी त्याची आज्ञा परम आहे. त्या आज्ञेच्या अधीन ‘हे कर’ किंवा ‘हे करू नको’ असे शासन असते.
Verse 29
तच्छासनानुवर्तित्वं साधुभावस्य लक्षणम् । विपरीतसमाधोः स्यान्न सर्वं तत्तु दृश्यते
त्या शासनाचे अनुसरण करणे हे साधुभावाचे लक्षण आहे. पण ज्याची समाधी विपरीत (भ्रांत) आहे, त्याच्यात ते सर्वथा दिसून येत नाही.
Verse 30
साधु संरक्षणीयं चेद्विनिवर्त्यमसाधु यत् । निवर्तते च सामादेरंते दण्डो हि साधनम्
सज्जनांच्या संरक्षणासाठी जे असाधु आहे ते आवरले पाहिजे. साम इत्यादी उपायांनी ते न थांबल्यास, शेवटी दंड हाच प्रभावी साधन आहे.
Verse 31
हितार्थलक्षणं चेदं दण्डान्तमनुशासनम् । अतो यद्विपरीतं तदहितं संप्रचक्षते
हे अनुशासन—आवश्यकतेनुसार दंडपर्यंत जाणारे—खऱ्या हिताचे लक्षण आहे. म्हणून याच्या विरुद्ध जे आहे ते अहितकारक म्हणतात.
Verse 32
हिते सदा निषण्णानामीश्वरस्य निदर्शनम् । स कथं दुष्यते सद्भिरसतामेव निग्रहात्
हितात सदैव स्थित असणाऱ्यांसाठी हे ईश्वराचे स्पष्ट लक्षण आहे. केवळ असत् लोकांचा निग्रह करीत असल्याने तो सज्जनांच्या दृष्टीने कसा दूषित होईल?
Verse 33
अयुक्तकारिणो लोके गर्हणीयाविवेकिता । यदुद्वेजयते लोकन्तदयुक्तं प्रचक्षते
जगात जे अयुक्त आचरण करतात ते अविवेकी म्हणून निंद्य ठरतात. जे लोकांना उद्विग्न व अस्वस्थ करते, तेच ‘अयुक्त’ असे म्हणतात.
Verse 34
सर्वो ऽपि निग्रहो लोके न च विद्वेषपूर्वकः । न हि द्वेष्टि पिता पुत्रं यो निगृह्याति शिक्षयेत्
या जगात कोणताही निग्रह किंवा सुधार द्वेषातून होत नाही. पिता पुत्राचा द्वेष करत नाही; तो केवळ शिक्षेसाठीच त्याला आवरतो.
Verse 35
माध्यस्थेनापि निग्राह्यान्यो निगृह्णाति मार्गतः । तस्याप्यवश्यं यत्किंचिन्नैर्घृण्यमनुवर्तते
माध्यस्थ व्यक्तीही, निग्रहयोग्याला योग्य मार्गाने आवरतो तेव्हा, त्याच्याही बाबतीत काही ना काही कठोरता किंवा निर्दयतेचा अंश अपरिहार्यपणे येतो.
Verse 36
अन्यथा न हिनस्त्येव सदोषानप्यसौ परान् । हिनस्ति चायमप्यज्ञान्परं माध्यस्थ्यमाचरन्
अन्यथा तो तो कोणालाही—दोषी असला तरी—कधीही इजा केली नसती. पण अति-तटस्थतेचा आग्रह धरून तो निरपराध व अज्ञ लोकांनाही दुखावतो.
Verse 37
तस्माद्दुःखात्मिकां हिंसां कुर्वाणो यः सनिर्घृणः । इति निर्बंधयंत्येके नियमो नेति चापरे
म्हणून जो निर्दयपणे दुःखरूप हिंसा करतो, काही जण ठाम म्हणतात—तो कर्मबंधनात नक्कीच बांधला जातो; हा नियम आहे. पण इतर म्हणतात—“हा नियम नाही.”
Verse 38
निदानज्ञस्य भिषजो रुग्णो हिंसां प्रयुंजतः । न किंचिदपि नैर्घृण्यं घृणैवात्र प्रयोजिका
रोगाचे निदान जाणणारा वैद्य जेव्हा रुग्णावर वेदनादायक उपचार करतो, तेव्हा त्यात किंचितही निर्दयता नसते; येथे प्रेरक कारण केवळ करुणाच असते.
Verse 39
घृणापि न गुणायैव हिंस्रेषु प्रतियोगिषु । तादृशेषु घृणी भ्रान्त्या घृणान्तरितनिर्घृणः
हिंसक विरोधकांवरची करुणाही गुण ठरत नाही. अशांवर भ्रमाने दया करणारा, चुकीच्या करुणेने विवेक झाकला गेल्याने, अंतःकरणी निर्दयच होतो.
Verse 40
उपेक्षापीह दोषाह रक्ष्येषु प्रतियोगिषु । शक्तौ सत्यामुपेक्षातो रक्ष्यस्सद्यो विपद्यते
येथेही, ज्यांचे रक्षण करणे आवश्यक आहे आणि जे त्यांचे विरोधक आहेत—त्यांच्याबाबत उपेक्षा हा दोष आहे. सामर्थ्य असूनही दुर्लक्ष केल्यास रक्षित व्यक्ती तत्काळ नष्ट होते.
Verse 41
सर्पस्यास्यगतम्पश्यन्यस्तु रक्ष्यमुपेक्षते । दोषाभासान्समुत्प्रेक्ष्य फलतः सो ऽपि निर्घृणः
समोर सर्प दिसत असतानाही जो रक्षणीयाचे रक्षण दुर्लक्षतो आणि केवळ ‘दोषाभास’ मानून टाळतो, तो परिणामतः निर्दयच ठरतो।
Verse 42
तस्माद्घृणा गुणायैव सर्वथेति न संमतम् । संमतं प्राप्तकामित्वं सर्वं त्वन्यदसम्मतम्
म्हणून घृणा/करुणा ही सर्वथा गुणच आहे असे मान्य नाही. मान्य आहे ‘प्राप्तकामित्व’—योग्य उद्दिष्टाची सिद्धी; उरलेले सर्व अमान्य आहे।
Verse 43
अग्नावपि समाविष्टं ताम्रं खलु सकालिकम् । इति नाग्निरसौ दुष्येत्ताम्रसंसर्गकारणात्
अग्नीत टाकलेले तांबेही खरेच काळिमा धरते; पण तांब्याच्या संसर्गाने ती अग्नी दूषित होत नाही. तसेच जगत्संसर्गानेही परमेश्वर पति कधीही मलिन होत नाहीत।
Verse 44
नाग्नेरशुचिसंसर्गादशुचित्वमपेक्षते । अशुचेस्त्वग्निसंयोगाच्छुचित्वमपि जायते
अशुचीच्या संसर्गाने अग्नी अशुचित्व धारण करत नाही; अशुची वस्तूच अशुची मानली जाते. पण अशुची पदार्थाचा अग्निसंयोग झाला की शुचिताही उत्पन्न होते—तो शुद्ध होतो।
Verse 45
एवं शोध्यात्मसंसर्गान्न ह्यशुद्धः शिवो भवेत् । शिवसंसर्गतस्त्वेष शोध्यात्मैव हि शुध्यति
अशा रीतीने शुद्ध करावयाच्या आत्म्याच्या संसर्गाने शिव कधीही अशुद्ध होत नाहीत. उलट शिवसंसर्गाने तीच शुद्ध्यात्मा निश्चयाने शुद्ध होते.
Verse 46
अयस्यग्नौ समाविष्टे दाहो ऽग्नेरेव नायसः । मूर्तात्मन्येवमैश्वर्यमीश्वरस्यैव नात्मनाम्
लोखंड अग्नीत टाकल्यावर दाह अग्नीचाच असतो, लोखंडाचा नव्हे. त्याचप्रमाणे देहधारी आत्म्यांत प्रभूचे सामर्थ्य प्रकट झाले तरी ते ऐश्वर्य खरे तर केवळ ईश्वराचेच; जीवांचे नाही.
Verse 47
न हि काष्ठं ज्वलत्यूर्ध्वमग्निरेव ज्वलत्यसौ । काष्ठस्यांगारता नाग्नेरेवमत्रापि योज्यताम्
खरे तर लाकूड जळत नाही; अग्नीच प्रज्वलित होतो. लाकडाचे निखारा होणे हे अग्नीचे परिवर्तन नाही. हीच युक्ती येथेही लावावी.
Verse 48
अत एव जगत्यस्मिन्काष्ठपाषाणमृत्स्वपि । शिवावेशवशादेव शिवत्वमुपचर्यते
म्हणूनच या जगात लाकूड, दगड आणि माती इत्यादींतही—शिवाच्या आवेशयुक्त अधिष्ठानामुळे—‘शिवत्व’ मानले जाते.
Verse 49
मैत्र्यादयो गुणा गौणास्तस्मात्ते भिन्नवृत्तयः । तैर्गुणैरुपरक्तानां दोषाय च गुणाय च
मैत्री इत्यादी गुण गौण आहेत; म्हणून त्यांची वृत्ती निरनिराळी असते. त्या गुणांनी रंगलेल्या चित्तांना तेच गुण कधी दोष, कधी गुण ठरतात.
Verse 50
यत्तु गौणमगौणं च तत्सर्वमनुगृह्णतः । न गुणाय न दोषाय शिवस्य गुणवृत्तयः
जे काही गौण वा अगौण म्हणून सांगितले जाते, ते सर्व तो कृपेने स्वीकारतो. तरीही शिवाच्या गुणरूप वृत्ती त्याला न पुण्य न दोष; तो सदा निर्लेप आहे.
Verse 51
न चानुग्रहशब्दार्थं गौणमाहुर्विपश्चितः । संसारमोचनं किं तु शैवमाज्ञामयं हितम्
विपश्चित ‘अनुग्रह’ या शब्दाचा अर्थ गौण मानत नाहीत. तो तर शिवाची कल्याणकारी आज्ञा आहे—हितकारी व मुक्तिदायी—जी संसारातून सोडवते.
Verse 52
हितं तदाज्ञाकरणं यद्धितं तदनुग्रहः । सर्वं हिते नियुञ्जावः सर्वानुग्रहकारकः
त्याची आज्ञा पाळणे हेच खरे हित आहे; आणि जे हित आहे तेच प्रत्यक्ष त्याचा अनुग्रह आहे. म्हणून आपण सर्व काही परमहितासाठी नियोजित करू, कारण तोच सर्वांवर अनुग्रह करणारा आहे.
Verse 53
यस्तूपकारशब्दार्थस्तमप्याहुरनुग्रहम् । तस्यापि हितरूपत्वाच्छिवः सर्वोपकारकः
‘उपकार’ या शब्दाचा जो अर्थ आहे, त्यालाही ‘अनुग्रह’ असे म्हणतात. आणि तोही हितरूप असल्यामुळे, कल्याणस्वभाव शिवच सर्वांचा सार्वत्रिक उपकारकर्ता आहे.
Verse 54
हिते सदा नियुक्तं तु सर्वं चिदचिदात्मकम् । स्वभावप्रतिबन्धं तत्समं न लभते हितम्
चेतन-अचेतन असे सर्व काही सदैव हितासाठीच प्रवृत्त असते; पण स्वतःच्या स्वभावाच्या प्रतिबंधामुळे त्याला आपल्या योग्य, सम्यक हिताची प्राप्ती होत नाही.
Verse 55
यथा विकासयत्येव रविः पद्मानि भानुभिः । समं न विकसन्त्येव स्वस्वभावानुरोधतः
जसा सूर्य आपल्या किरणांनी कमळे फुलवितो, तरीही ती सर्व समान रीतीने फुलत नाहीत—प्रत्येकाच्या स्वभावानुसार; तसेच जीवांत जागृती व अनुग्रहाचे फळ त्यांच्या-त्यांच्या योग्यतेप्रमाणे प्रकट होते।
Verse 56
स्वभावो ऽपि हि भावानां भाविनो ऽर्थस्य कारणम् । न हि स्वभावो नश्यन्तमर्थं कर्तृषु साधयेत्
भावांचा स्वभावही होणाऱ्या फलाचा एक कारण ठरतो; पण जे नश्वर व अस्थिर आहे, ते केवळ ‘स्वभाव’ आणि कर्तृत्वामुळे खरेच सिद्ध होते असे मानता येत नाही।
Verse 57
सुवर्णमेव नांगारं द्रावयत्यग्निसंगमः । एवं पक्वमलानेव मोचयेन्न शिवपरान्
अग्नीच्या संगतीने केवळ सुवर्ण वितळते, नांगार नाही. तसेच प्रभू फक्त ज्यांचे मल पक्व झाले आहेत अशा शिवपर भक्तांनाच मुक्त करतात.
Verse 58
यद्यथा भवितुं योग्यं तत्तथा न भवेत्स्वयम् । विना भावनया कर्ता स्वतन्त्रस्सन्ततो भवेत्
जे जसे होण्यास योग्य असते, ते तसे आपोआप होत नाही. भावनेविना कर्ता सतत स्वतंत्र राहत नाही; त्याचे कर्तृत्व डळमळते.
Verse 59
स्वभावविमलो यद्वत्सर्वानुग्राहकश्शिवः । स्वभावमलिनास्तद्वदात्मनो जीवसंज्ञिताः
शिव स्वभावतः निर्मळ व सर्वांना अनुग्रह देणारे आहेत. तसेच ‘जीव’ म्हणविले जाणारे आत्मे स्वभावतः मलिन आहेत; म्हणून त्यांना त्यांच्या मोचक कृपेची गरज आहे.
Verse 60
अन्यथा संसरन्त्येते नियमान्न शिवः कथम् । कर्ममायानुबन्धोस्य संसारः कथ्यते बुधैः
अन्यथा, शिव परम-नियंता नसता तर हे प्राणी संसारात कसे भटकले असते? ज्ञानी म्हणतात—कर्म व मायेच्या संबंधातून उत्पन्न झालेले बंधन हेच संसार होय।
Verse 61
अनुबन्धो ऽयमस्यैव न शिवस्येति हेतुमान् । स हेतुरात्मनामेव निजो नागन्तुको मलः
हा अनुबंध (बंधन) केवळ जीवात्म्याचाच आहे, शिवाचा नाही—असे विवेकी सांगतात. बंधनाचे कारण आत्म्याचा स्वतःचा मल आहे; तो स्वाभाविक आहे, बाहेरून आलेला नाही।
Verse 62
आगन्तुकत्वे कस्यापि भाव्यं केनापि हेतुना । यो ऽयं हेतुरसावेकस्त्वविचित्रस्वभावतः
जर कोणतीही गोष्ट आगंतुक (बाहेरून आलेली) म्हणावी, तर तिचे कारण कोणत्या तरी हेतुने सांगावेच लागते. पण तो हेतु एकच असून स्वभावतः अविचित्र आहे; तो एकटाच अशी आगंतुकता स्पष्ट करू शकत नाही.
Verse 63
आत्मतायाः समत्वे ऽपि बद्धा मुक्ताः परे यतः । बद्धेष्वेव पुनः केचिल्लयभोगाधिकारतः
आत्मस्वरूप समान असले तरी बंधन व मुक्तीचा भेद आहे, कारण परमेश्वर शिवच तसे विधान करतात. आणि बंधित जीवांतही अधिकारानुसार काहींना लय (शिवात विलीन होणे) व काहींना भोगाची पात्रता असते.
Verse 64
ज्ञानैश्वर्यादिवैषम्यं भजन्ते सोत्तराधराः । केचिन्मूर्त्यात्मतां यान्ति केचिदासन्नगोचराः
उच्च-नीच श्रेणीतील सत्त्वे ज्ञान, ऐश्वर्य इत्यादींमध्ये विषमता भोगतात. काही मूर्त (सगुण) अवस्थेला पोहोचतात, तर काही केवळ निकट व सूक्ष्म बोधासच गोचर होतात.
Verse 65
मूर्त्यात्मसु शिवाः केचिदध्वनां मूर्धसु स्थिताः । मध्ये महेश्वरा रुद्रास्त्वर्वाचीनपदे स्थिताः
मूर्ती-आत्म तत्त्वांमध्ये काही ‘शिव’ म्हणून ओळखले जातात, जे अध्वांच्या शिखरावर स्थित असतात. मध्यभागी ‘महेश्वर’ असतात, आणि ‘रुद्र’ खालच्या पदांमध्ये स्थित असतात.
Verse 66
आसन्ने ऽपि च मायायाः परस्मात्कारणात्त्रयम् । तत्राप्यात्मा स्थितो ऽधस्तादन्तरात्मा च मध्यतः
माया जवळ असली तरी परम कारणापासून त्रय उत्पन्न होते. त्यातही जीवात्मा खाली स्थित असतो आणि अंतरात्मा (अंतर्व्यापी ईश्वर) मध्यभागी प्रतिष्ठित होऊन अंतःकरणातून प्रकाश व नियमन करतो.
Verse 67
परस्तात्परमात्मेति ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । वर्तन्ते वसवः केचित्परमात्मपदाश्रयाः
सर्वातीत परमात्मपदात स्थित राहून ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश्वर आपापल्या कार्यांत प्रवृत्त असतात. तसेच काही वसूही परमात्मपदाचा आश्रय घेऊन कार्य करतात.
Verse 68
अन्तरात्मपदे केचित्केचिदात्मपदे तथा । शान्त्यतीतपदे शैवाः शान्ते माहेश्वरे ततः
काही शैव अंतरात्मपदात, तर काही आत्मपदात स्थित असतात. काही जण शांतीच्या पलीकडील पदात राहतात; आणि त्यानंतर शांत माहेश्वर पदात.
Verse 69
विद्यायान्तु यथा रौद्राः प्रतिष्ठायां तु वैष्णवाः । निवृत्तौ च तथात्मानो ब्रह्मा ब्रह्मांगयोनयः
विद्येच्या क्षेत्रात रौद्र तत्त्वे प्रधान असतात; प्रतिष्ठेच्या क्षेत्रात वैष्णव शक्ती. निवृत्तीच्या मार्गात आत्मज्ञ स्थित राहतात; आणि सृष्टीतत्त्वात ब्रह्मा—ब्रह्माच्या अंगांपासून उत्पन्न झालेले.
Verse 70
देवयोन्यष्टकं मुख्यं मानुष्यमथ मध्यमम् । पक्ष्यादयो ऽधमाः पञ्चयोनयस्ताश्चतुर्दश
चौदा योन्यांमध्ये आठ देवयोनी श्रेष्ठ; मनुष्ययोनी मध्यम; आणि पक्षी इत्यादी पाच योनी अधम मानल्या जातात।
Verse 71
उत्तराधरभावो ऽपि ज्ञेयस्संसारिणो मलः । यथामभावो मुक्तस्य पूर्वं पश्चात्तु पक्वता
उच्च-नीचपणाची भावना हीही संसारिण्या जीवाची मल (अशुद्धी) जाणावी. मुक्तासाठी जणू ती नसते; आधी अपक्वता, नंतर परिपक्वता येते।
Verse 72
मलो ऽप्यामश्च पक्वश्च भवेत्संसारकारणम् । आमे त्वधरता पुंसां पक्वे तूत्तरता क्रमात्
मल (अशुद्धी) कच्चा असो वा पक्का—तो संसारबंधनाचे कारण ठरतो. कच्चा मल मनुष्याला अधोगतीकडे नेतो, आणि पक्का मल क्रमाने उन्नतीकडे नेतो।
Verse 73
त्रिमलास्त्वधमा ज्ञेया यथोत्तरमधिष्ठिताः । त्रिमलानधितिष्ठंति द्विमलैकमलाः क्रमात्
त्रिमलांनी बद्ध झालेले जीव हे अधम समजावेत, कारण मलाधिष्ठान जितके वाढते तितकी अधीनता वाढते. क्रमाने द्विमल व एकमल जीव त्रिमल-स्थितीच्या अधीन राहत नाहीत आणि तिच्या पलीकडे उन्नत होतात.
Verse 74
इत्थमौपाधिको भेदो विश्वस्य परिकल्पितः । एकद्वित्रिमलान्सर्वाञ्छिव एको ऽधितिष्ठति
अशा रीतीने उपाधींमुळे विश्वाचा भेद कल्पिला आहे. तरी एक, दोन किंवा तीन मलांनी बद्ध सर्वांवर एकमेव शिवच अधिष्ठाता आहे.
Verse 75
अशिवात्मकमप्येतच्छिवेनाधिष्ठितं यथा । अरुद्रात्मकमित्येवं रुद्रैर्जगदधिष्ठितम्
हे जगत् स्वतः शिवस्वरूप नसले तरी शिवानेच ते व्याप्त व अधिष्ठित आहे. तसेच ‘हे रुद्रस्वरूप नाही’ असे म्हटले तरी, हे विश्व रुद्रांनी अधिष्ठित व धारित आहे.
Verse 76
अण्डान्ता हि महाभूमिश्शतरुद्राद्यधिष्ठिता । मायान्तमन्तरिक्षं तु ह्यमरेशादिभिः क्रमात्
ब्रह्मांडाच्या अंतर्गत महापृथ्वीवर शतरुद्र आदि रुद्र अधिष्ठाते आहेत. आणि माया-पर्यंतचे अंतरिक्ष क्रमाने इंद्र आदि देवाधिपतींनी अधीन केलेले आहे.
Verse 77
अंगुष्ठमात्रपर्यन्तैस्समंतात्संततं ततम् । महामायावसाना द्यौर्वाय्वाद्यैर्भुवनाधिपैः
ते सर्व दिशांनी अखंड पसरले होते, पण अंगठ्याएवढ्या प्रमाणापर्यंतच. महामायेच्या सीमेपलीकडे द्युलोक असून तेथे वायू आदि भुवनाधिपती अधिष्ठाते आहेत.
Verse 78
अनाश्रितान्तैरध्वान्तर्वर्तिभिस्समधिष्ठिताः । ते हि साक्षाद्दिविषदस्त्वन्तरिक्षसदस्तथा
ते अशा अधिष्ठात्यांनी अधिष्ठित आहेत जे लोकमार्गांत विचरतात व कोणत्याही एका सीमेला किंवा स्थिर स्थानाला आश्रित नाहीत. ते प्रत्यक्ष स्वर्गवासी देव आहेत, तसेच अंतरिक्षवासीही आहेत.
Verse 79
पृथिवीपद इत्येवं देवा देवव्रतैः स्तुता । एवन्त्रिभिर्मलैरामैः पक्वैरेव पृथक्पृथक्
अशा रीतीने देवव्रतपरायण देवांनी तिला ‘पृथिवीपद’ असे म्हणून स्तुती केली. त्याचप्रमाणे तीन मल—कच्चे व पक्के—यांनी प्रत्येक जीव वेगवेगळ्या रीतीने बांधला जातो.
Verse 80
निदानभूतैस्संसाररोगः पुंसां प्रवर्तते । अस्य रोगस्य भैषज्यं ज्ञानमेव न चापरम्
निदानरूप कारणांमुळे मनुष्यात संसाररोग उत्पन्न होतो. या रोगाचे औषध केवळ ज्ञानच आहे; दुसरा उपाय नाही.
Verse 81
भिषगाज्ञापकः शम्भुश्शिवः परमकारणम् । अदुःखेना ऽपि शक्तो ऽसौ पशून्मोचयितुं शिवः
शंभू—परमकारण शिव—हे वैद्यही आहेत आणि आज्ञा देणारेही. जीवाने दुःख न भोगताही तो कल्याणमय प्रभू बंधनग्रस्त पशूंना (जीवांना) मुक्त करू शकतो.
Verse 82
कथं दुःखं करोतीति नात्र कार्या विचारणा । दुःखमेव हि सर्वो ऽपि संसार इति निश्चितम्
हे कसे दुःख निर्माण करते—याचा येथे विचार करण्याची गरज नाही. कारण संपूर्ण संसारचक्र हे निश्चयाने दुःखमयच आहे.
Verse 83
कथं दुःखमदुःखं स्यात्स्वभावो ह्यविपर्ययः । न हि रोगी ह्यरोगी स्याद्भिषग्भैषज्यकारणात्
जे खरेच दुःख आहे ते अदुःख कसे होईल? स्वभावाचा उलटफेर होत नाही. केवळ वैद्य आणि औषध कारणरूपाने आहेत म्हणून रोगी आपोआप निरोग होत नाही.
Verse 84
रोगार्तं तु भिषग्रोगाद्भैषजैस्सुखमुद्धरेत् । एवं स्वभावमलिनान्स्वभावाद्दुःखिनः पशून्
जसा वैद्य औषधांनी रोगपीडिताला दुःखातून उचलून सुख देतो, तसा प्रभू कृपेने स्वभावाने मलिन व त्या स्वभावामुळे दुःखी असलेल्या बंध जीवांना क्लेशातून तारतो।
Verse 85
स्वाज्ञौषधविधानेन दुःखान्मोचयते शिवः । न भिषक्कारणं रोगे शिवः संसारकारणम्
स्वतःच्या आज्ञा-रूपी औषधविधानाने शिव दुःखातून मुक्त करतो। वैद्य रोगाचे कारण नसतो; परंतु शिवच संसाराचे कारण आहेत—म्हणून त्याचे निवर्तनही तेच करतात।
Verse 86
इत्येतदपि वैषम्यं न दोषायास्य कल्पते । दुःखे स्वभावसंसिद्धे कथन्तत्कारणं शिवः
अशा रीतीने दिसणारे हे वैषम्यही त्यांच्यासाठी दोष ठरत नाही. जेव्हा दुःख जीवाच्या स्वभावातूनच सिद्ध होते, तेव्हा त्याचे कारण शिव कसे असतील?
Verse 87
स्वाभाविको मलः पुंसां स हि संसारयत्यमून् । संसारकारणं यत्तु मलं मायाद्यचेतनम्
जीवांचा स्वाभाविक ‘मल’च त्यांना संसारात फिरवितो. तोच मल—माया इत्यादीपासून आरंभ होणारा, जडस्वरूप—संसाराचे कारण आहे।
Verse 88
तत्स्वयं न प्रवर्तेत शिवसान्निध्यमन्तरा । यथा मणिरयस्कांतस्सान्निध्यादुपकारकः
ते (साधन-शक्ती) शिवसन्निधीशिवाय आपोआप प्रवृत्त होत नाही; जसे अयस्कांत-मणी (चुंबक)ही सान्निध्यानेच उपकारक ठरतो।
Verse 89
अयसश्चलतस्तद्वच्छिवो ऽप्यस्येति सूरयः । न निवर्तयितुं शक्यं सान्निध्यं सदकारणम्
सूरि म्हणतात—“जसा लोखंड (चुंबकाकडे ओढला जाऊन) चालतो, तसा हा जीवही शिवाकडे चालतो.” सत्य कारणाने प्राप्त झालेले शिवसन्निध्य रोखता किंवा परतवता येत नाही।
Verse 90
अधिष्ठाता ततो नित्यमज्ञातो जगतश्शिवः । न शिवेन विना किंचित्प्रवृत्तमिह विद्यते
म्हणून जगाचा नित्य अधिष्ठाता, अदृश्य अंतर्यामी भगवान् शिवच आहे. या जगात शिवावाचून काहीही चालत नाही, काहीही प्रवृत्त होत नाही.
Verse 91
तत्प्रेरितमिदं सर्वं तथापि न स मुह्यति । शक्तिराज्ञात्मिका तस्य नियन्त्री विश्वतोमुखी
हे सर्व त्याच्या प्रेरणेनेच चालते, तरीही तो मोहात पडत नाही। त्याची शक्ति—आज्ञास्वरूप—सर्वदिशामुखी होऊन विश्वाची नियंत्री आहे।
Verse 92
तया ततमिदं शश्वत्तथापि स न दुष्यति । अनिदं प्रथमं सर्वमीशितव्यं स ईश्वरः
त्याच्या शक्तीने हे सर्व विश्व सदैव व्यापलेले आहे, तरीही तो त्यात लिप्त होत नाही। तो कोणाचाही उत्पाद नाही—आदि आहे; हे सर्व त्याच्या अधीन आहे; तोच ईश्वर।
Verse 93
ईशनाच्च तदीयाज्ञा तथापि स न दुष्यति । यो ऽन्यथा मन्यते मोहात्स विनष्यति दुर्मतिः
हे ईशानकडून दिलेले आणि त्याचीच आज्ञा असल्याने यात दोष नाही। परंतु जो मोहाने यास अन्यथा मानतो, तो दुर्मती नष्ट होतो।
Verse 94
तच्छक्तिवैभवादेव तथापि स न दुष्यति । एतस्मिन्नंतरे व्योम्नः श्रुताः वागरीरिणी
त्या दिव्य शक्तीच्या वैभवमात्रानेही तो तरीही मलिन होत नाही. इतक्यात आकाशातून एक अशरीरी वाणी ऐकू आली.
Verse 95
सत्यमोममृतं सौम्यमित्याविरभवत्स्फुटम् । ततो हृष्टतराः सर्वे विनष्टाशेषसंशयाः
स्पष्टपणे अशी वाणी प्रकट झाली—“सत्य—ॐ—अमृत—सौम्य, मंगलमय।” तेव्हा सर्वजण अतिशय हर्षित झाले; उरलेले सर्व संशय नष्ट झाले.
Verse 96
मुनयो विस्मयाविष्टाः प्रेणेमुः पवनं प्रभुम् । तथा विगतसन्देहान्कृत्वापि पवनो मुनीन्
मुनी विस्मयाने भारावून प्रभु पवनास (वायूस) प्रणाम करू लागले; आणि पवनानेही त्यांचे संदेह दूर करून मुनींचा सन्मान केला।
Verse 97
नैते प्रतिष्ठितज्ञाना इति मत्वैवमब्रवीत् । वायुरुवाच्व । परोक्षमपरोक्षं च द्विविधं ज्ञानमिष्यते
“हे स्थिर ज्ञानात प्रतिष्ठित नाहीत” असे मानून तो म्हणाला. वायू म्हणाला—ज्ञान दोन प्रकारचे मानले जाते: परोक्ष आणि अपरोक्ष।
Verse 98
परोक्षमस्थिरं प्राहुरपरोक्षं तु सुस्थिरम् । हेतूपदेशगम्यं यत्तत्परोक्षं प्रचक्षते
परोक्ष ज्ञान अस्थिर आहे असे ते म्हणतात, आणि अपरोक्ष ज्ञान सुदृढ. जे तर्क व उपदेशाने प्राप्त होते, त्यास ‘परोक्ष’ म्हणतात।
Verse 99
अपरोक्षं पुनः श्रेष्ठादनुष्ठानाद्भविष्यति । नापरोक्षादृते मोक्ष इति कृत्वा विनिश्चयम्
श्रेष्ठ अनुष्ठानातून पुन्हा अपरोक्ष ज्ञान प्रकट होते. अपरोक्ष अनुभूतीशिवाय मोक्ष नाही, असा दृढ निश्चय करून त्या निश्चयात स्थिर राहावे.
Verse 100
श्रेष्ठानुष्ठानसिद्ध्यर्थं प्रयतध्वमतन्द्रिताः
श्रेष्ठ अनुष्ठान सिद्धीसाठी अखंड प्रयत्न करा; सावध रहा आणि प्रमाद टाळा.
Frequently Asked Questions
This chapter is primarily doctrinal rather than event-driven; it centers on a philosophical resolution of the sages’ doubt about how Śiva’s grace operates despite His completeness and autonomy.
Anugraha is treated as the decisive condition for bhukti and mukti in the bound state: without grace, the dependent (anugrāhya) cannot attain enjoyment or liberation, because grace functions as the removal of ajñāna.
The niṣkala–sakala relation is emphasized: though Śiva is ultimately niṣkala, He is pragmatically approached as mūrtyātmā (Śaiva mūrti) through which the transcendent is apprehended by embodied beings.