दक्षयज्ञदर्शनम् — The Vision of Dakṣa’s Great Sacrifice (and the Onset of Vīrabhadra’s Terror)

Verse 1

वायुरुवाच । ततो विष्णुप्रधानानां सुराणाममितौजसाम् । ददर्श च महत्सत्रं चित्रध्वजपरिच्छदम्

वायू म्हणाले—त्यानंतर त्याने विष्णुप्रधान, अमाप तेजस्वी देवांना पाहिले; तसेच रंगीबेरंगी ध्वज व उत्सवी चिन्हांनी सजलेले महान सत्रयज्ञही पाहिले।

Verse 2

सुदर्भऋतुसंस्तीर्णं सुसमिद्धहुताशनम् । कांचनैर्यज्ञभांडैश्च भ्राजिष्णुभिरलंकृतम्

यज्ञभूमी उत्तम दर्भाने नीट पसरलेली होती आणि योग्य समिधांनी प्रज्वलित हवनाग्नी तेजस्वी जळत होती. सुवर्णमय यज्ञपात्रांच्या झळाळत्या शोभेने ती अलंकृत होऊन उजळून निघाली होती.

Verse 3

ऋषिभिर्यज्ञपटुभिर्यथावत्कर्मकर्तृभिः । विधिना वेददृष्टेन स्वनुष्ठितबहुक्रमम्

यज्ञात निपुण अशा ऋषींनी—विधीचे खरे कर्ते—वेदोक्त विधानानुसार, यथाक्रम व यथाविधी, अनेक अंगांसह त्या यज्ञाचे सम्यक् अनुष्ठान केले.

Verse 4

देवांगनासहस्राढ्यमप्सरोगणसेवितम् । वेणुवीणारवैर्जुष्टं वेदघोषैश्च बृंहितम्

तो परिसर सहस्र देवांगनांनी परिपूर्ण होता आणि अप्सरागणांनी सेवित होता. वेणू व वीणेच्या मधुर नादाने तो निनादत होता आणि वेदघोषांच्या प्रतिध्वनीने अधिकच महिमामय झाला होता.

Verse 5

दृष्ट्वा दक्षाध्वरे वीरो वीरभद्रः प्रतापवान् । सिंहनादं तदा चक्रे गंभीरो जलदो यथा

दक्षाच्या यज्ञाकडे पाहताच प्रतापवान वीर वीरभद्राने तेव्हा सिंहासारखा गर्जनानाद केला—तो मेघासारखा गंभीर व घुमणारा होता.

Verse 6

ततः किलकिलाशब्द आकाशं पूरयन्निव । गणेश्वरैः कृतो जज्ञे महान्न्यक्कृतसागरः

तेव्हा ‘किलकिला’ असा महान् कोलाहल जणू संपूर्ण आकाश भरून टाकीत उठला। तो गणेश्वरांनी केला होता आणि क्षुब्ध सागराप्रमाणे प्रचंड वेगाने उसळून आला।

Verse 7

तेन शब्देन महताः ग्रस्ता सर्वेदिवौकसः । दुद्रुवुः परितो भीताः स्रस्तवस्त्रविभूषणाः

त्या प्रचंड शब्दाने सर्व देवगण ग्रासले गेले। भयभीत होऊन ते सर्व दिशांनी पळाले; घाईत त्यांची वस्त्रे व भूषणे सैल होऊन सरकू लागली.

Verse 8

किंस्विद्भग्नो महामेरुः किंस्वित्संदीर्यते मही । किमिदं किमिदं वेति जजल्पुस्त्रिदशा भृशम्

“काय महामेरू तुटला आहे काय? काय पृथ्वी विदीर्ण होत आहे काय?”—असे म्हणत त्रिदश वारंवार अतिशय व्याकुळ होऊन बोलू लागले, “हे काय, हे काय?”

Verse 9

मृगेन्द्राणां यथा नादं गजेंद्रा गहने वने । श्रुत्वा तथाविधं केचित्तत्यजुर्जीवितं भयात्

जसे घनदाट वनात मृगेन्द्राचा गर्जना-नाद ऐकून गजेंद्र भयाने थरथरतात, तसेच तो भयानक शब्द ऐकून काहींनी भीतीने प्राणही सोडले.

Verse 10

पर्वताश्च व्यशीर्यंत चकम्पे च वसुंधरा । मरुतश्च व्यघूर्णंत चुक्षुभे मकरालयः

पर्वत तुटून-तुटून कोसळू लागले आणि वसुंधरा थरथर कापू लागली। वारे वावटळीसारखे घोंघावत फिरू लागले आणि मकरालय समुद्रही प्रचंड क्षुब्ध झाला.

Verse 11

अग्नयो नैव दीप्यंते न च दीप्यति भास्करः । ग्रहाश्च न प्रकाशंते नक्षत्राणि च तारकाः

अग्नी प्रज्वलित होत नाहीत, सूर्यही प्रकाश देत नाही. ग्रह चमकत नाहीत, नक्षत्रे व तारेही नाहीत—जणू सर्व तेज हरपले आहे.

Verse 12

एतस्मिन्नेव काले तु यज्ञवाटं तदुज्ज्वलम् । संप्राप भगवान्भद्रो भद्रैश्च सह भद्रया

त्याच वेळी त्या उज्ज्वल यज्ञवाटिकेत भगवान् भद्र आले—भद्रगणांसह आणि भद्रासहित.

Verse 13

तं दृष्ट्वा भीतभीतो ऽपि दक्षो दृढ इव स्थितः । क्रुद्धवद्वचनं प्राह को भवान् किमिहेच्छसि

त्याला पाहून भीतीने थरथरत असूनही दक्ष जणू दृढपणे उभा राहिला. रागाने बोलत तो म्हणाला—“तू कोण आहेस? इथे काय इच्छितोस?”

Verse 14

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दक्षस्य च दुरात्मनः । वीरभद्रो महातेजा मेघसंभीरनिस्स्वनः

त्या दुरात्मा दक्षाचे ते वचन ऐकून महातेजस्वी वीरभद्र घनघोर मेघगर्जनेसारखा गंभीर निनाद करून गर्जला।

Verse 15

स्मयन्निव तमालोक्य दक्षं देवाश्च ऋत्विजः । अर्थगर्भमसंभ्रान्तमवोचदुचितं वचः

दक्षाला पाहून देव व ऋत्विज जणू स्मित करत, न घाबरता, प्रसंगोचित व अर्थगर्भित वचन शांतपणे बोलले।

Verse 16

वीरभद्र उवाच । वयं ह्यनुचराः सर्वे शर्वस्यामिततेजसः । भागाभिलिप्सया प्राप्ता भागो नस्संप्रदीयताम्

वीरभद्र म्हणाला—आम्ही सर्व अमिततेजस्वी शर्व (भगवान शिव) यांचे अनुचर आहोत. आम्ही आमच्या योग्य भागाच्या इच्छेने आलो आहोत; म्हणून आमचा भाग विधिपूर्वक आम्हांस द्यावा।

Verse 17

अथ चेदध्वरे ऽस्माकं न भागः परिकल्पितः । कथ्यतां कारणं तत्र युध्यतां वा मयामरैः

जर या यज्ञात आमचा भाग ठरविला नसेल, तर तेथील कारण सांगावे; अन्यथा देवांनी माझ्याशी युद्ध करावे.

Verse 18

इत्युक्तास्ते गणेंद्रेण देवा दक्षपुरोगमाः । ऊचुर्मन्त्राः प्रमाणं नो न वयं प्रभवस्त्विति

गणेंद्राने असे म्हटल्यावर, दक्षाच्या नेतृत्वाखालील देव म्हणाले—“आमच्यासाठी मंत्रच प्रमाण आहेत; आम्ही स्वतः (त्यापलीकडे) समर्थ नाही.”

Verse 19

मन्त्रा ऊचुस्सुरा यूयं मोहोपहतचेतसः । येन प्रथमभागार्हं न यजध्वं महेश्वरम्

मंत्र म्हणाले—“हे देवांनो, तुमची मने मोहाने ग्रस्त आहेत; म्हणून प्रथम भागास योग्य महेश्वराचे तुम्ही यजन करत नाही.”

Verse 20

मंत्रोक्ता अपि ते देवाः सर्वे संमूढचेतसः । भद्राय न ददुर्भागं तत्प्रहाणमभीप्सवः

मंत्रांनी सांगितले तरी ते सर्व देव भ्रमितचित्तच राहिले; भद्राला भाग दिला नाही, कारण तिचा त्याग व बहिष्कार त्यांना अभिप्रेत होता.

Verse 21

यदा तथ्यं च पथ्यं च स्ववाक्यं तद्वृथा ऽभवत् । तदा ततो ययुर्मंदा ब्रह्मलोकं सनातनम्

जेव्हा त्यांचे स्वतःचे वचन—सत्य व हितकर असूनही—निष्फळ ठरले, तेव्हा ते थकलेले तेथून निघून सनातन ब्रह्मलोकास गेले।

Verse 22

अथोवाच गणाध्यक्षो देवान्विष्णुपुरोगमान् । मन्त्राः प्रमाणं न कृता युष्माभिर्बलगर्वितैः

तेव्हा शिवगणांचा अध्यक्ष विष्णु-प्रधान देवांना म्हणाला—“हे बलगर्वित देवहो! तुम्ही मंत्रांना प्रमाण मानले नाही, ना त्यांना आपल्या आचरणाचा खरा मापदंड केला।”

Verse 23

यस्मादस्मिन्मखे देवैरित्थं वयमसत्कृताः । तस्माद्वो जीवितैस्सार्धमपनेष्यामि गर्वितम्

या यज्ञात देवांनी आम्हाला अशा रीतीने अपमानित केले; म्हणून हे गर्वितांनो! मी तुमचे प्राणही हिरावून घेईन।

Verse 24

इत्युक्त्वा भगवान् क्रुद्धो व्यदहन्नेत्रवह्निना । यक्षवाटं महाकूटं यथातिस्रः पुरो हरः

असे बोलून भगवान क्रोधाने प्रज्वलित झाले आणि नेत्राग्नीने यक्षवाट व महाकूट पर्वत जाळून टाकला—जसा पूर्वी हराने त्रिपुराचा नाश केला होता।

Verse 25

ततो गणेश्वरास्सर्वे पर्वतोदग्रविग्रहाः । यूपानुत्पाट्य होत्ःणां कंठेष्वाबध्य रज्जुभिः

मग पर्वतासारख्या प्रचंड देहाचे सर्व गणेश्वरांनी यज्ञस्तंभ उपटून काढले आणि होतृ-पुरोहितांच्या गळ्यात दोर बांधून त्यांना धरून नेले।

Verse 26

यज्ञपात्राणि चित्राणि भित्त्वा संचूर्ण्य वारिणि । गृहीत्वा चैव यज्ञांगं गंगास्रोतसि चिक्षिपुः

त्यांनी यज्ञाची नानाविध अलंकृत पात्रे फोडून पाण्यात चुरडून टाकली; आणि यज्ञाची अंगे-उपकरणेही घेऊन गंगास्रोतामध्ये फेकून दिली.

Verse 27

तत्र दिव्यान्नपानानां राशयः पर्वतोपमाः । क्षीरनद्यो ऽमृतस्रावाः सुस्निग्धदधिकर्दमाः

तेथे दिव्य अन्न-पानांचे राशी पर्वतासारखे होते. क्षीरनद्या वाहत होत्या, अमृतधारा झरत होती, आणि अतिशय स्निग्ध दही तटांवर चिखलासारखे पसरले होते.

Verse 28

उच्चावचानि मांसानि भक्ष्याणि सुरभीणि च । रसवन्ति च पानानि लेह्यचोष्याणि तानि वै

तेथे नानाविध मांस, सुगंधित भक्ष्य, आणि रसाळ पेये होती; तसेच चाटण्यास व चोखण्यास योग्य पदार्थही निश्चयच होते.

Verse 29

वीरास्तद्भुजते वक्त्रैर्विलुंपंति क्षिपंति च । वज्रैश्चक्रैर्महाशूलैश्शक्तिभिः पाशपट्टिशैः

ते वीर योद्धे त्यांना तोंडानेच पकडून भक्षण करतात, फाडून तुकडे करून दूर फेकतात. वज्र, चक्र, महाशूल, शक्ति, पाश व पट्टिश यांनी ते प्रहार करतात.

Verse 30

मुसलैरसिभिष्टंकैर्भिधिपालैः परश्वधैः । उद्धतांस्त्रिदशान्सर्वांल्लोकपालपुरस्सरान्

मुसळ, तलवार, टंका, भिंदिपाल व परश्वध यांनी त्यांनी लोकपालांच्या पुढाकाराने अभिमान-क्रोधाने उठलेल्या सर्व उन्मत्त देवांना पाडून टाकले.

Verse 31

बिभिदुर्बलिनो वीरा वीरभद्रांगसंभवाः । छिंधि भिंधि क्षिप क्षिप्रं मार्यतां दार्यतामिति

तेव्हा वीरभद्राच्या अंगांपासून उत्पन्न झालेले ते बलवान वीर धावून गेले व घाव घालू लागले, ओरडत—“छेद! भेद! पटकन फेक! मारून टाका! फाडून टाका!”

Verse 32

हरस्व प्रहरस्वेति पाटयोत्पाटयेति च । संरंभप्रभवाः क्रूराश्शब्दाः श्रवणशंकवः

“धर! प्रहार कर!” आणि “फाड! उपट!” असे आवेशातून उठलेले क्रूर शब्द कानांना जणू खिळ्यासारखे टोचू लागले.

Verse 33

यत्रतत्र गणेशानां जज्ञिरे समरोचिताः । विवृत्तनयनाः केचिद्दष्टदंष्ट्रोष्ठतालवः

येथे तेथे युद्धासाठी सज्ज असलेल्या गणेशांचे समूह प्रकट झाले. काहींचे डोळे फिरत होते, तर काहींचे दात, ओठ आणि टाळू क्रोधाने विकृत झाले होते.

Verse 34

आश्रमस्थान्समाकृष्य मारयन्ति तपोधनात् । स्रुवानपहरन्तश्च क्षिपन्तोग्निं जलेषु च

ते तपस्वींना त्यांच्या आश्रमातून ओढून मारत आहेत. ते यज्ञाची पात्रे चोरत आहेत आणि पवित्र अग्नी पाण्यात फेकत आहेत।

Verse 35

कलशानपि भिन्दंतश्छिंदंतो मणिवेदिकाः । गायंतश्च नदन्तश्च हसन्तश्च मुहुर्मुहुः

ते कलश फोडत आहेत आणि रत्नजडित वेदी नष्ट करत आहेत; ते वारंवार गात आहेत, गर्जना करत आहेत आणि हसत आहेत.

Verse 36

रक्तासवं पिबन्तश्च ननृतुर्गणपुंगवाः । निर्मथ्य सेंद्रानमरान् गणेन्द्रान्वृषेन्द्रनागेन्द्रमृगेन्द्रसाराः

रक्तवर्ण आसव पित शिवगणांचे अग्रणी नाचू लागले. इंद्रासह अमरांनाही मथून-हलवून, ते गणेंद्र वृषभ, गज व मृगेंद्रासारखे प्रबळ व वेगवान् होऊन संचारू लागले।

Verse 37

चक्रुर्बहून्यप्रतिमभावाः सहर्षरोमाणि विचेष्टितानि । नन्दंति केचित्प्रहरन्ति केचिद्धावन्ति केचित्प्रलपन्ति केचित्

अप्रतिम भावांनी भारावून, हर्षाने रोमांचित होऊन त्यांनी अनेक स्वयंस्फूर्त चाळे केले—कोणी आनंदला, कोणी प्रहार करू लागला, कोणी धावला, आणि कोणी प्रलाप करू लागला।

Verse 38

नृत्यन्ति केचिद्विहसन्ति केचिद्वल्गन्ति केचित्प्रमथा बलेन । केचिज्जिघृक्षंति घनान्स तोयान्केचिद्ग्रहीतुं रविमुत्पतंति

काही प्रमथ नाचतात, काही मोठ्याने हसतात, काही बलाने उड्या मारतात. काही मेघ व त्यांचे जल पकडू पाहतात, तर काही जणू सूर्याला धरावे म्हणून आकाशात झेपावतात.

Verse 39

केचित्प्रसर्तुं पवनेन सार्धमिच्छंति भीमाः प्रमथा वियत्स्थाः । आक्षिप्य केचिच्च वरायुधानि महा भुजंगानिव वैनतेयाः

आकाशात स्थित काही भयंकर प्रमथ वाऱ्यासह वेगाने धावून जावे अशी इच्छा करीत होते. तर काही उत्तम आयुधे उचलून, गरुड जसा महा सर्पांवर झडप घालतो तशी झेप घेत इकडे-तिकडे धावत होते.

Verse 40

भ्रमंति देवानपि विद्रवंतः खमंडले पर्वतकूटकल्पाः । उत्पाट्य चोत्पाट्यगृहाणि केचित्सजालवातायनवेदिकानि

ते फिरत-फिरत देवांनाही पळवून लावत, आकाशमंडलात पर्वतशिखरांसारखे संचार करीत होते. आणि काही जण जाळीदार खिडक्या व उंच वेदिकांसह घरे उपटून उपटून दूर फेकत होते.

Verse 41

विक्षिप्य विक्षिप्य जलस्य मध्ये कालांबुदाभाः प्रमथा निनेदुः । उद्वर्तितद्वारकपाटकुड्यं विध्वस्तशालावलभीगवाक्षम्

पाण्याच्या मध्यात ते वारंवार फेकून देत, काळ्या मेघांसारखे प्रमथ गर्जले. दारे, किवाडे व भिंती उलथून-उखडून गेल्या; सभामंडप, छप्परकडा व गवाक्षे तुटून उद्ध्वस्त झाली.

Verse 42

अहो बताभज्यत यज्ञवाटमनाथवद्वाक्यमिवायथार्थम् । हा नाथ तातेति पितुः सुतेति भ्रतर्ममाम्बेति च मातुलेति

अहो! यज्ञवाट मोडून पडला; आणि वचनही अनाथाच्या बोलासारखे निष्फळ ठरले. “हा नाथ!”, “हा तात!”, “पितुः सुत!”, “भ्रातः!”, “मम अम्बे!”, “मातुल!”—अशी ते व्याकुळ होऊन हाक मारू लागले.

Verse 43

उत्पाट्यमानेषु गृहेषु नार्यो ह्यानाथशब्दान्बहुशः प्रचक्रुः

घरे उखडली जात असता स्त्रिया पुन्हा पुन्हा ‘आम्ही अनाथ, रक्षकविहीन!’ अशी करुण हाक देऊ लागल्या।