भद्रस्य देवसंघेषु विक्रमः (Bhadra’s Onslaught among the Deva Hosts)
या अध्यायात वायूने सांगितलेला युद्धप्रसंग येतो; विष्णू, इंद्र आदी प्रमुख देव भयग्रस्त होऊन पांगतात. आपल्या (पूर्वी निष्कलंक) अंगसामर्थ्यामुळेच देव पीडित झालेले पाहून आणि दंडनीय लोक अदंडित राहिले असे मानून, रुद्रक्रोधातून उत्पन्न झालेला गणनायक भद्र संतप्त होतो. शर्वाची शक्ती दाबू शकणारा त्रिशूल तो उचलतो; उर्ध्वदृष्टी, ज्वालामुख असा तो हत्तींत सिंहासारखा देवांवर झडप घालतो. त्याची चाल मत्त गजासारखी असून त्याचे उग्र कर्म जणू विशाल सरोवर अनेक रंगांनी मथून अराजक माजवते. व्याघ्रचर्म परिधान करून, उत्तम सुवर्णतारकाभूषणांनी शोभित भद्र देवसैन्यात उपकारी वनाग्नीप्रमाणे फिरतो; देवांना तो एक योद्धा हजारांसारखा भासतो. भद्रकालीही रणरोषवृद्धीने मदोन्मत्त होऊन क्रुद्ध होते व ज्वालामय त्रिशूलाने देवांना भेदते. अशा रीतीने भद्र हा रुद्रक्रोधाचा साक्षात उद्गार ठरून रुद्रगणांची दंडन-शोधन करणारी दिव्य इच्छा प्रकट करतो.
Shlokas
Verse 1
वायुरुवाच । ततस्त्रिदशमुख्यास्ते विष्णुशक्रपुरोगमाः । सर्वे भयपरित्रस्तादुद्रुवुर्भयविह्वलाः
वायू म्हणाला—त्यानंतर विष्णू व शक्र (इंद्र) यांच्या पुढाकाराने ते देवश्रेष्ठ सर्व भयाने अतिशय त्रस्त होऊन, भीतीने व्याकुळ होत पळून गेले।
Verse 2
निजैरदूषितैरंगैर्दृष्ट्वा देवानुपद्रुतान् । दंड्यानदंडितान्मत्वा चुकोप गणपुंगवः
देवांना त्रस्त झालेलं पाहून, स्वतःचे अकलुषित अवयव अक्षत ठेवून, शिवगणांतील श्रेष्ठ गणपुंगव क्रोधाने पेटला—दंड्य लोक अदंडित राहिले असे मानून।
Verse 3
ततस्त्रिशूलमादाय शर्वशक्तिनिबर्हणम् । ऊर्ध्वदृष्टिर्महाबाहुर्मुखाज्ज्वालाः समुत्सृजन्
मग शर्वशक्तीने शत्रुबळ नष्ट करणारे त्रिशूल हातात घेऊन, महाबाहु शिवाने दृष्टी वर स्थिर केली आणि मुखातून ज्वाळा प्रक्षेपित केल्या॥
Verse 4
अमरानपि दुद्राव द्विरदानिव केसरी । तानभिद्रवतस्तस्य गमनं सुमनोहरम्
जसा सिंह हत्तींच्या कळपावर झडप घालतो, तसा त्याने देवांनाही पळवून लावले. आणि त्यांच्या मागे धावताना त्याचे गमन अत्यंत मनोहर दिसत होते.
Verse 5
वाराणस्येव मत्तस्य जगाम प्रेक्षणीयताम् । ततस्तत्क्षोभयामास महत्सुरबलं बली
तो मत्त हत्तीप्रमाणे पाहण्यासारखा अद्भुत झाला. मग त्या बलवानाने देवांची महान सेना खळबळून सोडली.
Verse 6
महासरोवरं यद्वन्मत्तो वारणयूथपः । विकुर्वन्बहुधावर्णान्नीलपांडुरलोहितान्
जसा विशाल सरोवरात मत्त हत्तींचा पुढारी क्रीडा करताना निळे, पांढुरके व लाल असे अनेक रंग उधळून देतो, तसा तो एक असूनही विविध रूपे प्रकट करीत होता.
Verse 7
विभ्रद्व्याघ्राजिनं वासो हेमप्रवरतारकम् । छिन्दन्भिन्दन्नुद १ लिन्दन्दारयन्प्रमथन्नपि
तो व्याघ्रचर्म वस्त्रासारखे परिधान करून उत्तम सुवर्णालंकारांनी शोभत होता. तो अडथळे छेदत, फोडत, ढकलत, फाडत आणि चिरडत पुढे सरकत राहिला.
Verse 8
व्यचरद्देवसंघेषु भद्रो ऽग्निरिव कक्षगः । तत्र तत्र महावेगाच्चरंतं शूलधारिणम्
भद्र देवसंघांत वनाग्नीप्रमाणे ज्वलंत फिरू लागला। महावेगाने तो शूलधारी इकडे-तिकडे धावून संचार करू लागला।
Verse 9
तमेकं त्रिदशाः सर्वे सहस्रमिव मेनिरे । भद्रकाली च संक्रुद्धा युद्धवृद्धमदोद्धता
सर्व त्रिदशांनी त्या एकालाच जणू सहस्रासमान मानले। आणि भद्रकालीही क्रुद्ध होऊन, युद्धाने वाढलेल्या मदाने उन्मत्त व उद्धट झाली।
Verse 10
मुक्तज्वालेन शूलेन निर्बिभेद रणे सुरान् । स तया रुरुचे भद्रो रुद्रकोपसमुद्भवः
ज्वालायुक्त शूल सोडून त्याने रणात देवांना भेदले। रुद्रकोपातून उत्पन्न तो भद्र त्या शूलानेच अधिक तेजस्वी झाला।
Verse 11
प्रभयेव युगांताग्निश्चलया धूमधूम्रया । भद्रकाली तदायुद्धे विद्रुतत्रिदशाबभौ
त्या युद्धात भद्रकाली युगांताग्नीप्रमाणे—चंचल, धुरकट धुरकट धुराने धूसर व काळवंडलेली—प्रकट झाली; आणि त्रिदश पळून गेले।
Verse 12
कल्पे शेषानलज्वालादग्धाविश्वजगद्यथा । तदा सवाजिनं सूर्यं रुद्रान्रुद्रगणाग्रणीः
कल्पांतकाळी शेषनागाच्या अनलज्वालांनी जसे सर्व विश्व दग्ध होते, तसेच तेव्हा रुद्रगणांचा अग्रणी (शिव) सूर्यालाही—त्याच्या अश्वांसह—रुद्रांच्या अधीन करतो।
Verse 13
भद्रो मूर्ध्नि जघानाशु वामपादेन लीलया । असिभिः पावकं भद्रः पट्टिशैस्तु यमं यमी
भद्राने लीलया डाव्या पायाने झटपट शत्रूच्या मस्तकावर प्रहार केला. भद्राने तलवारींनी पावक (अग्निदेव)ावर हल्ला केला आणि तीक्ष्ण पट्टिशांनी यमावर; तसेच यमीनेही त्यांचा सामना केला।
Verse 14
रुद्रान्दृढेन शूलेन मुद्गरैर्वरुणं दृढैः । परिघैर्निरृतिं वायुं टंकैष्टंकधरः स्वयम्
तेव्हा स्वयं टंकधारी प्रभूने दृढ त्रिशूळाने रुद्रांना पराभूत केले; कठोर मुद्गरांनी वरुणाला वश केले, लोखंडी परिघांनी निरृतीला रोखले आणि तीक्ष्ण कुऱ्हाडींनी वायूलाही आवरले।
Verse 15
निर्बिभेद रणे वीरो लीलयैव गणेश्वरः । सर्वान्देवगणान्सद्यो मुनीञ्छंभोर्विरोधिनः
रणांगणात वीर गणेश्वराने केवळ लीलामात्राने त्यांना विदीर्ण केले; शंभूविरोधी सर्व देवगण व मुनींना त्याने तत्क्षणी वश केले।
Verse 16
ततो देवः सरस्वत्या नासिकाग्रं सुशोभनम् । चिच्छेद करजाग्रेण देवमातुस्तथैव च
मग देवाने नखाच्या धारदार अग्राने सरस्वतीचे सुशोभित नासिकाग्र छेदले; तसेच देवमातेचेही तद्वत केले।
Verse 17
चिच्छेद च कुठारेण बाहुदंडं विभावसोः । अग्रतो द्व्यंगुलां जिह्वां मातुर्देव्या लुलाव च
कुठाराने त्याने विभावसु (अग्नी)चा बाहुदंड छेदला; आणि सर्वांसमोर मातृदेवीच्या जिभेतील दोन अंगुळे इतका भाग कापून टाकला।
Verse 18
स्वाहादेव्यास्तथा देवो दक्षिणं नासिकापुटम् । चकर्त करजाग्रेण वामं च स्तनचूचुकम्
त्यानंतर प्रभूने त्याच प्रकारे स्वाहादेवीचे उजवे नासिकापुट नखाग्राने कापून टाकले आणि डाव्या स्तनाचा चूचुकही छिन्न केला।
Verse 19
भगस्य विपुले नेत्रे शतपत्रसमप्रभे । प्रसह्योत्पाटयामास भद्रः परमवेगवान्
त्यानंतर परमवेगवान भद्राने बलपूर्वक भगाचे शतपत्र कमळासारखे तेजस्वी, विशाल असे दोन्ही नेत्र उपटून टाकले।
Verse 20
पूष्णो दशनरेखां च दीप्तां मुक्तावलीमिव । जघान धनुषः कोट्या स तेनास्पष्टवागभूत्
त्याने धनुष्याच्या टोकाने पूष्णाच्या दातांची तेजस्वी रांग—मोत्यांच्या माळेसारखी—प्रहारून फोडली; त्या आघाताने पूष्णाची वाणी अस्पष्ट झाली।
Verse 21
ततश्चंद्रमसं देवः पादांगुष्ठेन लीलया । क्षणं कृमिवदाक्रम्य घर्षयामास भूतले
मग देवाधिदेवाने लीलया पायाच्या अंगठ्याने चंद्रम्यास क्षणभर कृमीसारखा तुडवून भूमितलावर घासून काढला।
Verse 22
शिरश्चिच्छेद दक्षस्य भद्रः परमकोपतः । क्रोशंत्यामेव वैरिण्यां भद्रकाल्यै ददौ च तत्
परम कोपाने जळत भद्राने दक्षाचे शिर छेदले; आणि वैरिणी किंचाळत असतानाच ते शिर भद्रकालीस अर्पण केले।
Verse 23
तत्प्रहृष्टा समादाय शिरस्तालफलोपमम् । सा देवी कंडुकक्रीडां चकार समरांगणे
ते पाहून देवी अत्यंत हर्षित झाली. शिराएवढ्या ताडफळासारखे ते उचलून तिने रणांगणात कंदुकक्रीडा, म्हणजे चेंडूचा खेळ सुरू केला.
Verse 24
ततो दक्षस्य यज्ञस्त्री कुशीला भर्तृभिर्यथा । पादाभ्यां चैव हस्ताभ्यां हन्यते स्म गणेश्वरैः
मग दक्षाची यज्ञवेदी गणेश्वरांनी पायांनी लाथा मारून व हातांनी मारून तुडवली—जशी कुशीला (उच्छृंखल) स्त्री पतींकडून ताडली जाते.
Verse 25
अरिष्टनेमिने सोमं धर्मं चैव प्रजापतिम् । बहुपुत्रं चांगिरसं कृशाश्वं कश्यपं तथा
अरिष्टनेमिसाठी सोम, धर्म आणि प्रजापती; तसेच अंगिरसवंशी बहुपुत्र, आणि कृशाश्व व कश्यप—अशी नेमणूक/घोषणा झाली.
Verse 26
गले प्रगृह्य बलिनो गणपाः सिंहविक्रमाः । भर्त्सयंतो भृशं वाग्भिर्निर्जघ्नुर्मूर्ध्नि मुष्टिभिः
सिंहासारख्या पराक्रमाचे बलवान गणपांनी त्याचा गळा पकडला. कठोर शब्दांनी धारेवर धरत त्यांनी मुठीने त्याच्या मस्तकावर घाव घातले.
Verse 27
धर्षिता भूतवेतालैर्दारास्सुतपरिग्रहाः । यथा कलियुगे जारैर्बलेन कुलयोषितः
भूत-वेताळांनी पत्नी, पुत्र आणि गृहपरिग्रह (कुटुंब-संपत्ती) यांना छळले—जसे कलियुगात जार लोक बळाने कुलस्त्रियांना अपमानित करतात.
Verse 28
तच्च विध्वस्तकलशं भग्नयूपं गतोत्सवम् । प्रदीपितमहाशालं प्रभिन्नद्वारतोरणम्
आणि ते स्थान असे दिसले—कलश उद्ध्वस्त, यूप (यज्ञस्तंभ) भग्न, उत्सव मावळलेला; महाशाला धगधगत, आणि द्वार व तोरणे फाटलेली।
Verse 29
उत्पाटितसुरानीकं हन्यमानं तपोधनम् । प्रशान्तब्रह्मनिर्घोषं प्रक्षीणजनसंचयम्
देवांची सेना उधळून गेली; तपोधनही आघाताने नष्ट होत होता. ब्रह्मनिर्घोष शांत झाला आणि जनसंचय अत्यंत क्षीण झाला.
Verse 30
क्रन्दमानातुरस्त्रीकं हताशेषपरिच्छदम् । शून्यारण्यनिभं जज्ञे यज्ञवाटं तदार्दितम्
तेव्हा यज्ञवाटिका उद्ध्वस्त दिसली—आर्त स्त्रियांच्या क्रंदनाने भरलेली, उरलेली सर्व सामग्री हरपलेली, आणि शून्य अरण्यासारखी.
Verse 31
शूलवेगप्ररुग्णाश्च भिन्नबाहूरुवक्षसः । विनिकृत्तोत्तमांगाश्च पेतुरुर्व्यां सुरोत्तमाः
शूलाच्या वेगाने आघात होऊन देवश्रेष्ठ भूमीवर कोसळले—काहींचे बाहू, ऊरू व वक्ष विदीर्ण झाले, तर काहींची शिरे छिन्न झाली.
Verse 32
हतेषु तेषु देवेषु पतितेषुः सहस्रशः । प्रविवेश गणेशानः क्षणादाहवनीयकम्
ते देव मारले जाऊन सहस्रोंनी पडले असता, गणेशान क्षणात आहवनीय अग्नीत प्रविष्ट झाले.
Verse 33
प्रविष्टमथ तं दृष्ट्वा भद्रं कालाग्निसंनिभम् । दुद्राव मरणाद्भीतो यज्ञो मृगवपुर्धरः
तेव्हा कालाग्नीप्रमाणे ज्वलंत भद्र आत प्रवेशला असे पाहून, मरणभयाने थरथर कापणारा मृगदेहधारी यज्ञ पळून गेला।
Verse 34
स विस्फार्य महच्चापं दृढज्याघोषणभीषणम् । भद्रस्तमभिदुद्राव विक्षिपन्नेव सायकान्
त्याने महाधनुष्य ओढून पूर्ण ताणले; घट्ट प्रत्यंचेचा गडगडाट भयावह होता. तेव्हा भद्र त्याच्यावर धावून गेला, जणू बाणांची वृष्टी उधळीत आहे।
Verse 35
आकर्णपूर्णमाकृष्टं धनुरम्बुदसंनिभम् । नादयामास च ज्यां द्यां खं च भूमिं च सर्वशः
त्याने मेघश्याम धनुष्य कानापर्यंत ओढून पूर्ण ताणले आणि प्रत्यंचा अशी झणझणीत केली की तिचा नाद स्वर्ग, आकाश व पृथ्वी—सर्व दिशांना घुमला।
Verse 36
तमुपश्रित्य सन्नादं हतो ऽस्मीत्येव विह्वलम् । शरणार्धेन वक्रेण स वीरो ऽध्वरपूरुषम्
त्या प्रचंड नादाचा आधार घेत, ‘मी मारला गेलो’ असे समजून व्याकुळ झालेला तो वीर, वाकडे धरलेल्या अर्धढालीसह अध्वरपुरुषा (यज्ञपुरुषा)कडे गेला।
Verse 37
महाभयस्खलत्पादं वेपन्तं विगतत्विषम् । मृगरूपेण धावन्तं विशिरस्कं तदाकरोत्
महाभयाने त्याचे पाय घसरत होते, देह थरथरत होता, तेज मावळले होते; तो मृगरूपाने धावत होता—तेव्हाच त्या क्षणी (शिवशक्तीने) त्याला शिरहीन केले।
Verse 38
तमीदृशमवज्ञातं दृष्ट्वा वै सूर्यसंभवम् । विष्णुः परमसंक्रुद्धो युद्धायाभवदुद्यतः
सूर्यपुत्राचा असा अपमान झालेला पाहून विष्णू अत्यंत क्रुद्ध झाले आणि युद्धासाठी सज्ज झाले।
Verse 39
तमुवाह महावेगात्स्कन्धेन नतसंधिना । सर्वेषां वयसां राजा गरुडः पन्नगाशनः
मग सर्व पक्ष्यांचा राजा, सर्पभक्षक गरुड, महावेगाने त्याला उचलून घेऊन गेला—विनयाने सांधे वाकवून खांद्यावर धारण करून।
Verse 40
देवाश्च हतशिष्टा ये देवराजपुरोगमाः । प्रचक्रुस्तस्य साहाय्यं प्राणांस्त्यक्तुमिवोद्यताः
देवराज इंद्राच्या पुढे असलेले जे उरलेले देव होते, ते त्याच्या साहाय्यास धावले—जणू प्राणही अर्पण करण्यास उद्यत झाले।
Verse 41
विष्णुना सहितान्देवान्मृगेन्द्रः क्रोष्टुकानिव । दृष्ट्वा जहास भूतेन्द्रो मृगेन्द्र इव विव्यथः
विष्णूसह देवांना पाहून—जसा सिंह कोल्ह्यांच्या टोळीला पाहतो—भूतेन्द्र शिव हसले; आणि तो ‘मृगेन्द्र’ शत्रू, जणू अधिक महान सिंहासमोर सिंहही थरथरावा तसा विव्हळला।
Frequently Asked Questions
A combat sequence where Bhadra—arising from Rudra’s anger—charges and wounds the deva hosts with a flame-emitting triśūla, causing Viṣṇu, Indra, and other devas to flee in fear; Bhadrakālī is also depicted as battle-enraged.
It signals the disproportionate potency of Rudra-śakti: a single gaṇa-embodiment of Śiva’s wrath functions as overwhelming, many-fold power, underscoring Śiva’s supremacy over collective deva authority.
Bhadra as Rudra’s wrath-incarnation, Bhadrakālī as a fierce battle-power, and the triśūla as the principal weapon-symbol of punitive cosmic governance.