रुद्राविर्भावकारणम् — Causes and Pattern of Rudra’s Manifestation (Pratikalpa)

Verse 1

वायुरुवाच । प्रतिकल्पं प्रवक्ष्यामि रुद्राविर्भावकारणम् । यतो विच्छिन्नसंताना ब्रह्मसृष्टिः प्रवर्तते

वायू म्हणाला—प्रत्येक कल्पात रुद्राच्या आविर्भावाचे कारण मी सांगतो; ज्यामुळे संतती तुटली तरी ब्रह्माची सृष्टीप्रक्रिया चालू राहते।

Verse 2

कल्पेकल्पे प्रजाः सृष्ट्वा ब्रह्मा ब्रह्मांडसंभवः । अवृद्धिहेतोर्भूतानां मुमोह भृशदुःखितः

प्रत्येक कल्पात ब्रह्मांडातून उत्पन्न ब्रह्मा प्रजांची सृष्टी करतो; पण भूतांची वाढ होण्याचे कारण न दिसल्याने तो अतिशय दुःखी होऊन मोहग्रस्त झाला।

Verse 3

तस्य दुःखप्रशांत्यर्थं प्रजानां च विवृद्धये । तत्तत्कल्पेषु कालात्मा रुद्रो रुद्रगणाधिपः

त्याचे दुःख शमविण्यास आणि प्रजांची वाढ व्हावी म्हणून, काळस्वरूप रुद्र—रुद्रगणांचा अधिपती—प्रत्येक कल्पात प्रकट होतो।

Verse 4

निर्दिष्टः पममेशेन महेशो नीललोहितः । पुत्रो भूत्वानुगृह्णाति ब्रह्माणं ब्रह्मणोनुजः

अशा रीतीने परमेश्वराच्या आदेशाने महेश नीललोहित रूप धारण करून, जणू पुत्र होऊन, ब्रह्म्याचा अनुज बनून ब्रह्म्याला कृपापूर्वक सहाय्य करतो।

Verse 5

स एव भगवानीशस्तेजोराशिरनामयः । अनादिनिधनोधाता भूतसंकोचको विभुः

तोच भगवान ईश आहे—दिव्य तेजाचा महापुंज, कोणत्याही क्लेशरहित। तो अनादि-अनंत धाता, सर्वव्यापी विभू असून सर्व भूतांना संकोच करून आपल्या मध्ये लीन करतो।

Verse 6

परमैश्वर्यसंयुक्तः परमेश्वरभावितः । तच्छक्त्याधिष्ठितश्शश्वत्तच्चिह्नैरपि चिह्नितः

तो परम ऐश्वर्याने युक्त व परमेश्वरभावाने भावित आहे. तो सदैव त्याच्या शक्तीने अधिष्ठित असून प्रभूच्या स्वतःच्या चिह्नांनीही चिह्नित आहे।

Verse 7

तन्नामनामा तद्रूपस्तत्कार्यकरणक्षमः । तत्तुल्यव्यवहारश्च तदाज्ञापरिपालकः

तो त्याच नावाचा, त्याच रूपाचा आणि त्या प्रभूची कार्ये करण्यास समर्थ आहे. त्याचा व्यवहारही त्याच्यासारखाच असून तो त्याची आज्ञा निष्ठेने पाळतो।

Verse 8

सहस्रादित्यसंकाशश्चन्द्रावयवभूषणः । भुजंगहारकेयूरवलयो मुंजमेखलः

तो सहस्र सूर्यांसारखा तेजस्वी होता, चंद्रतत्त्वमय भूषणांनी विभूषित. सर्पहार धारण करून, केयूर व वलये परिधान केलेली, आणि मुंजमेखलेने कटीबद्ध असा दिसत होता।

Verse 9

जलंधरविरिंचेन्द्रकपालशकलोज्ज्वलः । गङ्गातुंगतरंगार्धपिंगलाननमूर्धजः

ते जलंधर, विरिंची (ब्रह्मा) व इंद्र यांच्या कपाल-शकलांनी अलंकृत होऊन तेजस्वी दिसतात. गंगेच्या उंच उसळत्या तरंगांनी त्यांच्या शिर व जटा शोभून उठतात; त्यामुळे त्यांचे मुख पिंगल-सुवर्णवर्णी भासते.

Verse 10

भग्नदंष्ट्रांकुराक्रान्तप्रान्तकान्तधराधरः । सव्यश्रवणपार्श्वांतमंडलीकृतकुण्डलः

त्यांचा मनोहर, पर्वतासारखा कंठ तुटलेल्या दातांच्या अग्रभागांच्या दाबाने कडांवर चिन्हांकित झाला होता. आणि डाव्या कानाजवळ त्यांचे कुंडल वळण घेऊन गोलाकार कुंडलीसारखे झाले होते.

Verse 11

महावृषभनिर्याणो महाजलदनिःस्वनः । महानलसमप्रख्यो महाबलपराक्रमः

ते महावृषभ (नंदी) वर आरूढ होऊन अग्रसर होतात; त्यांचा नाद महान मेघगर्जनेसारखा घुमतो. ते प्रचंड अग्निसम तेजस्वी आहेत आणि त्यांचे बल-पराक्रम अपरिमित आहे.

Verse 12

एवं घोरमहारूपो ब्रह्मपुत्रीं महेश्वरः । विज्ञानं ब्रह्मणे दत्त्वा सर्गे सहकरोति च

अशा प्रकारे घोर-महारूप महेश्वरांनी (प्रथम) ब्रह्मपुत्रीला प्रकट केले. नंतर ब्रह्माला सत्य आध्यात्मिक विज्ञान देऊन, सृष्टीकार्यांत त्यांच्याशी सहकार्यही करतात.

Verse 13

तस्माद्रुद्रप्रसादेन प्रतिकल्पं प्रजापतेः । प्रवाहरूपतो नित्या प्रजासृष्टिः प्रवर्तते

म्हणून रुद्राच्या प्रसादाने प्रत्येक कल्पात प्रजापतीकडून प्रजासृष्टी प्रवर्तते; आणि ती सृष्टी प्रवाहरूपाने, अखंड धारेप्रमाणे, नित्य चालू राहते.

Verse 14

कदाचित्प्रार्थितः स्रष्टुं ब्रह्मणा नीललोहितः । स्वात्मना सदृशान् सर्वान् ससर्ज मनसा विभुः

एकदा सृष्टी करण्यासाठी ब्रह्म्याने विनंती केली असता सर्वव्यापी नीललोहित प्रभूंनी केवळ मनःसंकल्पाने आपल्या स्वरूपासारखे सर्व जीव निर्माण केले।

Verse 15

कपर्दिनो निरातंकान्नीलग्रीवांस्त्रिलोचनान् । जरामरणनिर्मुक्तान् दीप्तशूलवरायुधान्

त्यांनी जटाधारी, निर्भय, नीलकंठ व त्रिनेत्र—जरा-मरणमुक्त—दीप्त त्रिशूल व अन्य श्रेष्ठ आयुध धारण करणाऱ्यांना पाहिले।

Verse 16

तैस्तु संच्छादितं सर्वं चतुर्दशविधं जगत् । तान्दृष्टा विविधान्रुद्रान् रुद्रमाह पितामहः

त्यांनी चौदा लोकांचा समस्त जगत् पूर्णपणे आच्छादित व व्यापून टाकला. त्या विविध रूपांच्या रुद्रांना पाहून पितामह ब्रह्म्याने रुद्र (शिव) यांना संबोधिले।

Verse 17

नमस्ते देवदेवेश मास्राक्षीरीदृशीः प्रजाः । अन्याः सृज त्वं भद्रं ते प्रजा मृत्युसमन्विताः

हे देवदेवेश, आपणांस नमस्कार. अशी प्रजा निर्माण करू नका. आपण इतर प्रजा सृजा—आपले कल्याण असो—ज्या मृत्युसहित, म्हणजे नश्वर असतील।

Verse 18

इत्युक्तः प्रहसन्प्राह ब्रह्माणं परमेश्वरः । नास्ति मे तादृशस्सर्गस्सृज त्वमशुभाः प्रजाः

असे ऐकून परमेश्वर शिव हसत ब्रह्म्याला म्हणाले—“अशी सृष्टी माझी नाही. तूच अशुभ स्वभावाच्या प्रजांची निर्मिती कर.”

Verse 19

ये त्विमे मनसा सृष्टा महात्मानो महाबलाः । चरिष्यंति मया सार्धं सर्व एव हि याज्ञिकाः

हे महात्मे व महाबलवान, जे मी मनाने निर्माण केले आहेत, ते सर्व माझ्यासहच विचरतील; कारण ते सर्व यज्ञकर्मास योग्य व यज्ञधर्माचे धारक आहेत.

Verse 20

इत्युक्त्वा विश्वकर्माणं विश्वभूतेश्वरो हरः । सह रुद्रैः प्रजासर्गान्निवृत्तात्मा व्यतिष्ठत

विश्वकर्म्यास असे सांगून, विश्वातील सर्व भूतांचा ईश्वर हर रुद्रांसह स्थिर उभा राहिला; आणि प्रजासृष्टीपासून मन निवृत्त केले.

Verse 21

ततः प्रभृति देवो ऽसौ न प्रसूते प्रजाः शुभाः । ऊर्ध्वरेताः स्थितः स्थाणुर्यावदाभूतसंप्लवम्

त्या वेळेपासून तो देव शुभ प्रजा उत्पन्न करीत नाही; स्थाणूसारखा अचल राहून, ऊर्ध्वरेता होऊन, भूतसंहारक प्रलयापर्यंत स्थित राहिला.