मङ्गलाचरणम्, तीर्थ-परिसरः, सूतागमनम् — Invocation, Sacred Setting, and the Arrival of Sūta
अध्याय १ ची सुरुवात व्यासांच्या मङ्गलाचरण व शिवस्तुतीने होते. ते शिवाला सोमस्वरूप, गणाधिपती, पुत्रयुक्त पिता आणि प्रधान–पुरुषाचा स्वामी—सृष्टी, स्थिती व प्रलय यांचा कारणभूत—असे मानतात. पुढे शिवाची लक्षणे—अतुल शक्ती, सर्वव्यापी ऐश्वर्य, स्वामित्व व विभुत्व—वर्णन करून अजन्मा, नित्य, अविनाशी महादेवाची शरणागती केली जाते. नंतर प्रसंग धर्मक्षेत्रे व तीर्थांवर येतो—गंगा–कालिंदी संगम व प्रयागादी ठिकाणी—जिथे नियमपरायण ऋषी महान् सत्र करीत आहेत. या सभेची वार्ता ऐकून व्यासपरंपरेशी निगडित प्रसिद्ध सूत, जो आख्यान, काल, नीति व काव्यवाणीमध्ये निपुण आहे, तेथे येतो. ऋषिगण त्याचे आदरातिथ्य व विधिवत् सत्कार करतात; याच ठिकाणी पुढील संवादाची चौकट सुरू होते.
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । नमश्शिवाय सोमाय सगणाय ससूनवे । प्रधानपुरुषेशाय सर्गस्थित्यंतहेतवे
व्यास म्हणाले—सोमस्वरूप, गणांसह व पुत्रासह असलेल्या भगवान् शिवांना नमस्कार. प्रधान व पुरुषांचे अधीश्वर, सृष्टी-स्थिती-प्रलयाचे कारण असलेल्या परमेश्वरास प्रणाम.
Verse 2
शक्तिरप्रतिमा यस्य ह्यैश्वर्यं चापि सर्वगम् । स्वामित्वं च विभुत्वं च स्वभावं संप्रचक्षते
ज्याची शक्ति अनुपम आहे आणि ज्याचे ऐश्वर्य सर्वत्र व्यापलेले आहे—त्याचे स्वामित्व, विभुत्व आणि सहज स्वभाव असेच सांगितले जाते।
Verse 3
तमजं विश्वकर्माणं शाश्वतं शिवमव्ययम् । महादेवं महात्मानं व्रजामि शरणं शिवम्
मी त्या शिवाला शरण जातो—जो अजन्मा, विश्वकर्मा, शाश्वत, कल्याणस्वरूप व अव्यय आहे; जो महादेव, महात्मा प्रभू आहे।
Verse 4
धर्मक्षेत्रे महातीर्थे गंगाकालिंदिसंगमे । प्रयागे नैमिषारण्ये ब्रह्मलोकस्य वर्त्मनि
धर्मक्षेत्रातील त्या महातीर्थी, जिथे गंगा व कालिंदीचा संगम—प्रयागात, नैमिषारण्यात, ब्रह्मलोकाकडे जाणाऱ्या मार्गावर।
Verse 5
मुनयश्शंसितात्मानः सत्यव्रतपरायणाः । महौजसो महाभागा महासत्रं वितेनिरे
ते मुनी प्रशंसनीय आचरणाचे, सत्यव्रतांमध्ये परायण, महान तेजस्वी व महाभाग्यवान होते; त्यांनी महासत्र यज्ञाचा विधिवत् आरंभ केला.
Verse 6
तत्र सत्रं समाकर्ण्य तेषामक्लिष्टकर्मणाम् । साक्षात्सत्यवतीसूनोर्वेदव्यासस्य धीमतः
तेथे अक्लिष्टकर्म अशा ऋषींचे सत्र ऐकून, साक्षात् सत्यवतीसूनू धीर वेदव्यास त्या देशी आले।
Verse 7
शिष्यो महात्मा मेधावी त्रिषु लोकेषु विश्रुतः । पञ्चावयवयुक्तस्य वाक्यस्य गुणदोषवित्
तो शिष्य महात्मा व मेधावी होता, त्रिलोकीत प्रसिद्ध, आणि पञ्चावयवयुक्त वाक्याचे गुण-दोष जाणणारा होता।
Verse 8
उत्तरोत्तरवक्ता च ब्रुवतो ऽपि बृहस्पतेः । मधुरः श्रवणानां च मनोज्ञपदपर्वणाम्
बृहस्पती बोलत असतानाही उत्तरवर्ती वक्ता अधिकच उत्कृष्ट बोलत असे; आणि ते वचन कानांस मधुर, मनोहर पद-प्रयोगांनी मन रमविणारे असे।
Verse 9
कथानां निपुणो वक्ता कालविन्नयवित्कविः । आजगाम स तं देशं सूतः पौराणिकोत्तमः
मग कथांचा निपुण वक्ता, काळ व नय जाणणारा कवी—पुराणिकांमध्ये श्रेष्ठ सूत—त्या देशी आला।
Verse 10
तं दृष्ट्वा सूतमायांतं मुनयो हृष्टमानसाः । तस्मै साम च पूजां च यथावत्प्रत्यपादयन्
सूत येताना पाहून मुनी हर्षित झाले. त्यांनी विधिपूर्वक त्याला मधुर स्वागत-वचन आणि यथोचित पूजन अर्पण केले.
Verse 11
प्रतिगृह्य सतां पूजां मुनिभिः प्रतिपादिताम् । उद्दिष्टमानसं भेजे नियुक्तो युक्तमात्मनः
सत्पुरुषांची ती पूजा, जी मुनींनी विधिपूर्वक केली होती, त्याने स्वीकारली. मग आत्मसंयमी व नियुक्त कर्तव्यभावाने त्याने मन उद्दिष्ट आध्यात्मिक ध्येयावर स्थिर केले.
Verse 12
ततस्तत्संगमादेव मुनीनां भावितात्मनाम् । सोत्कंठमभवच्चितं श्रोतुं पौराणिकीं कथाम्
तेव्हा भावितात्मा मुनींच्या त्या सत्संगामुळे चित्तात उत्कंठा उत्पन्न झाली—शिवविषयक पौराणिक कथा ऐकण्याची।
Verse 13
तदा तमनुकूलाभिर्वाग्भिः पूज्य १ महर्षयः । अतीवाभिमुखं कृत्वा वचनं चेदमब्रुवन्
तेव्हा महर्षींनी अनुकूल व पूज्य वचनांनी त्यांचा सन्मान केला आणि पूर्णपणे समोर होऊन हे वचन उच्चारले।
Verse 14
ऋषय ऊचुः । रोमहर्षण सर्वज्ञ भवान्नो भाग्यगौरवात् । संप्राप्तोद्य महाभाग शैवराज महामते
ऋषी म्हणाले—हे रोमहर्षण, हे सर्वज्ञ! आमच्या सौभाग्याच्या गौरवामुळे आपण आज येथे आला आहात. हे महाभाग, हे शैवभक्तांचा राजा, हे महामते!
Verse 15
पुराणविद्यामखिलां व्यासात्प्रत्यक्षमीयिवान् । तस्मादाश्चर्यभूतानां कथानां त्वं हि भाजनम्
तू व्यासांकडून प्रत्यक्ष अखिल पुराणविद्या प्राप्त केली आहेस; म्हणून या आश्चर्यरूप पवित्र कथांचा योग्य भाजन तूच आहेस।
Verse 16
रत्नानामुरुसाराणां रत्नाकर इवार्णवः । यच्च भूतं यच्च भव्यं यच्चान्यद्वस्तु वर्तते
जसा सागर उत्तम सारयुक्त रत्नांचा खजिना आहे, तसाच आपण जे झाले आहे, जे होणार आहे आणि जे अन्य कोणतेही तत्त्व विद्यमान आहे—त्या सर्वांचे अक्षय स्रोत आहात।
Verse 17
न तवाविदितं किञ्चित्त्रिषु लोकेषु विद्यते । त्वमदृष्टवशादस्मद्दर्शनार्थमिहागतः
त्रैलोक्यात असे काहीही नाही जे तुम्हाला अज्ञात आहे। तरीही अदृष्टाच्या वशाने आमच्या दर्शनासाठी आपण येथे आला आहात।
Verse 18
वेदांतसारसर्वस्वं पुराणं श्रावयाशु नः । एवमभ्यर्थितस्सूतो मुनिभिर्वेदवादिभिः
‘वेदांताचा सार व सर्वस्व असलेले ते पुराण आम्हाला शीघ्र ऐकवा।’ वेदप्रमाण मानणाऱ्या मुनिंनी अशी विनंती केल्यावर सूतांनी कथनास आरंभ केला।
Verse 19
श्लक्ष्णां च न्यायसंयुक्तां प्रत्युवाच शुभां गिरम् । सूत उवाच । पूजितो ऽनुगृहीतश्च भवद्भिरिति चोदितः
सूत म्हणाले—“आपण आमच्याकडून पूजिले व अनुग्रहित झाला आहात,” असे उद्गार ऐकून, त्याने कोमल, शुभ व न्याययुक्त वाणीने उत्तर दिले।
Verse 20
कस्मात्सम्यङ्न विब्रूयां पुराणमृषिपूजितम् । अभिवंद्य महादेवं देवीं स्कंदं विनायकम्
ऋषींनी पूजिलेल्या या पुराणाचे मी यथाविधि कथन का करू नये—महादेव, देवी, स्कंद आणि विनायक यांना वंदन करून।
Verse 21
नंदिनं च तथा व्यासं साक्षात्सत्यवतीसुतम् । वक्ष्यामि परमं पुण्यं पुराणं वेदसंमितम्
नंदीश्वर तसेच साक्षात् सत्यवतीपुत्र व्यास यांना वंदन करून, वेदसम प्रमाण असलेले हे परम पुण्य पुराण मी आता सांगतो।
Verse 22
शिवज्ञानार्णवं साक्षाद्भक्तिमुक्तिफलप्रदम् । शब्दार्थन्यायसंयुक्तै रागमार्थैर्विभूषितम्
हे साक्षात् ‘शिवज्ञानार्णव’ आहे; भक्ति व मुक्तीचे फळ देणारे, शब्दार्थन्याययुक्त आणि प्रेमभक्तीच्या मार्गोपदेशांनी विभूषित आहे।
Verse 23
श्वेतकल्पप्रसंगेन वायुना कथितं पुरा । विद्यास्थानानि सर्वाणि पुराणानुक्रमं तथा
पूर्वी श्वेतकल्पाच्या प्रसंगात वायूने सांगितले होते—सर्व विद्यास्थाने आणि पुराणांचा क्रमबद्ध अनुक्रमही।
Verse 24
तत्पुराणस्य चोत्पत्तिं ब्रुवतो मे निबोधत । अंगानि वेदाश्चत्वारो मीमांसान्यायविस्तरः
त्या पुराणाची उत्पत्ती मी सांगत आहे, ते लक्षपूर्वक ऐका. ते वेदांग व चारही वेदांवर आधारलेले असून मीमांसा व न्याय यांच्या विस्तृत विवेचनाने विस्तारलेले आहे.
Verse 25
पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्याश्चेताश्चतुर्दश । आयुर्वेदो धनुर्वेदो गांधर्वश्चेत्यनुक्रमात्
क्रमाने पुराण, धर्मशास्त्र आणि चौदा विद्या मोजल्या जातात—आयुर्वेद, धनुर्वेद, गांधर्व इत्यादी; या सर्व धर्माचरण व परम लक्ष्याची साधने असून अखेरीस शिवभक्तीत परिपक्व होतात.
Verse 26
अर्थशास्त्रं परं तस्माद्विद्या ह्यष्टादश स्मृताः । अष्टादशानां विद्यानामेतासां भिन्नवर्त्मनाम्
म्हणून अर्थशास्त्र परम मानले जाते; आणि अठरा विद्या स्मरणात सांगितल्या आहेत। त्या अठराही विद्या आपापल्या भिन्न मार्गांनी प्रवर्ततात।
Verse 27
आदिकर्ता कविस्साक्षाच्छूलपाणिरिति श्रुतिः । स हि सर्वजगन्नाथः सिसृक्षुरखिलं जगत्
श्रुती म्हणते—आदिकर्ता साक्षात् कवी, शूलपाणी आहेत। तेच सर्वजगन्नाथ असून अखिल जगत् सृष्टी करण्याची इच्छा करतात।
Verse 28
ब्रह्माणं विदधे साक्षात्पुत्रमग्रे सनातनम् । तस्मै प्रथमपुत्राय ब्रह्मणे विश्वयोनये
त्यांनी आरंभी साक्षात् ब्रह्म्याला सनातन पुत्र म्हणून उत्पन्न केले। त्या प्रथमपुत्र ब्रह्म्यास—जो विश्वयोनी आहे—(सृष्टीकार्य सोपविले)।
Verse 29
विद्याश्चेमा ददौ पूर्वं विश्वसृष्ट्यर्थमीश्वरः । पालनाय हरिं देवं रक्षाशक्तिं ददौ ततः
आदि काळी ईश्वराने विश्वसृष्टीसाठी या विद्या प्रदान केल्या; नंतर लोकांच्या पालन-रक्षणासाठी देव हरिला रक्षाशक्ती दिली।
Verse 30
मध्यमं तनयं विष्णुं पातारं ब्रह्मणो ऽपि हि । लब्धविद्येन विधिना प्रजासृष्टिं वितन्वता
विष्णु हा मधला पुत्र आहे आणि ब्रह्मा पिता (स्रष्टा)ही आहेत; प्राप्त विद्येने, विधीनुसार, ब्रह्म्याने प्रजासृष्टीचा विस्तार केला।
Verse 31
प्रथमं सर्वशास्त्राणां पुराणं ब्रह्मणा स्मृतम् । अनंतरं तु वक्त्रेभ्यो वेदास्तस्य विनिर्गताः
सर्व शास्त्रांमध्ये प्रथम पुराण ब्रह्म्याने स्मरून प्रकट केले; त्यानंतर त्याच्या मुखांतून वेद प्रकट झाले.
Verse 32
प्रवृत्तिस्सर्वशास्त्राणां तन्मुखादभवत्ततः । यदास्य विस्तरं शक्ता नाधिगंतुं प्रजा भुवि
मग त्याच्या मुखातून सर्व शास्त्रांची प्रवृत्ती झाली; पण त्याचा विशाल विस्तार पृथ्वीवरील प्रजा समजू शकली नाही, तेव्हा (सुलभ उपदेशाची गरज झाली)।
Verse 33
तदा विद्यासमासार्थं विश्वेश्वरनियोगतः । द्वापरांतेषु विश्वात्मा विष्णुर्विश्वंभरः प्रभुः
तेव्हा विद्या संक्षेप व संरक्षणासाठी, विश्वेश्वर (शिव) यांच्या आज्ञेने, द्वापरयुगाच्या शेवटी, विश्वात्मा व विश्वंभर प्रभु विष्णूंनी (ते कार्य स्वीकारले)।
Verse 34
व्यासनाम्ना चरत्यस्मिन्नवतीर्य महीतले । एवं व्यस्ताश्च वेदाश्च द्वापरेद्वापरे द्विजाः
प्रत्येक द्वापरयुगात तो पृथ्वीवर अवतरून ‘व्यास’ या नावाने संचार करतो; आणि हे द्विजांनो, तसेच प्रत्येक द्वापरात वेदही विभागून नीट रचले जातात.
Verse 35
निर्मितानि पुराणानि अन्यानि च ततः परम् । स पुनर्द्वापरे चास्मिन्कृष्णद्वैपायनाख्यया
यानंतर इतर पुराणेही रचली गेली. आणि पुन्हा याच द्वापरयुगात तो ‘कृष्णद्वैपायन’ या नावाने प्रसिद्ध होऊन (त्यांचेही) प्रवर्तन करतो.
Verse 36
अरण्यामिव हव्याशी सत्यवत्यामजायत । संक्षिप्य स पुनर्वेदांश्चतुर्धा कृतवान्मुनिः
अरण्यात प्रज्वलित अग्नीप्रमाणे सत्यवतीपासून हव्याशी मुनि उत्पन्न झाले। पुढे त्या मुनिने विशाल वेद संक्षेप करून पुन्हा चार विभागांत विभाजित केला।
Verse 37
व्यस्तवेदतया लोके वेदव्यास इति श्रुतः । पुराणानाञ्च संक्षिप्तं चतुर्लक्षप्रमाणतः
वेदांचे व्यास (विभाजन-विन्यास) केल्यामुळे ते जगात ‘वेदव्यास’ म्हणून प्रसिद्ध झाले. त्यांनी पुराणेही संक्षेपाने संकलित केली; त्यांचे प्रमाण चार लक्ष श्लोक आहे।
Verse 38
अद्यापि देवलोके तच्छतकोटिप्रविस्तरम् । यो विद्याच्चतुरो वेदान् सांगोपणिषदान्द्विजः
आजही देवलोकात त्याचा विस्तार शतकोटी प्रमाणात आहे। जो द्विज चारही वेद अंगांसह व उपनिषदांसह जाणेल, तरीही त्या महाविस्ताराचा अंत सहज होत नाही।
Verse 39
न चेत्पुराणं संविद्यान्नैव स स्याद्विचक्षणः । इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत्
जर कोणी पुराणाचे सम्यक् ज्ञान घेतले नाही, तर तो विचक्षण ठरत नाही. कारण इतिहास आणि पुराण यांच्या साहाय्याने वेदाचा विस्तार व स्पष्टीकरण करावे.
Verse 40
बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रतरिष्यति । सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वंतराणि च
वेद अल्पश्रुत माणसाला घाबरतो—‘हा मला चुकीच्या रीतीने पार पाडेल (म्हणजे चुकीचा अर्थ लावेल)’ असे वाटते. वेदात सर्ग-प्रतिसर्ग, वंश आणि मन्वंतरांचे वर्णन आहे.
Verse 41
वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् । दशधा चाष्टधा चैतत्पुराणमुपदिश्यते
वंश व वंशानुचरित यांचे वर्णन हेच पाच लक्षणांनी युक्त असे पुराण होय. हे पुराण दहा प्रकारांनी व आठ प्रकारांनीही उपदिष्ट केले जाते.
Verse 42
बृहत्सूक्ष्मप्रभेदेन मुनिभिस्तत्त्ववित्तमैः । ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा
तत्त्वाचे श्रेष्ठ ज्ञाते मुनि पुराणांचे बृहत् व सूक्ष्म असे भेद करतात—ब्राह्म, पाद्म, वैष्णव, शैव आणि भागवत.
Verse 43
भविष्यं नारदीयं च मार्कंडेयमतः परम् । आग्नेयं ब्रह्मवैवर्तं लैंगं वाराहमेव च
(यांत) भविष्य, नारदीय आणि मग मार्कंडेय; तसेच आग्नेय, ब्रह्मवैवर्त, लैंग आणि वाराह—हीही (पुराणे) आहेत.
Verse 44
स्कान्दं च वामनं चैव कौर्म्यं मात्स्यं च गारुडम् । ब्रह्मांडं चेति पुण्यो ऽयं पुराणानामनुक्रमः
स्कांद, वामन, कूर्म, मत्स्य, गरुड आणि ब्रह्मांड—हा पुराणांचा हा पवित्र अनुक्रम आहे.
Verse 45
तत्र शैवं तुरीयं यच्छार्वं सर्वार्थसाधकम् । ग्रंथो लक्षप्रमाणं तद्व्यस्तं द्वादशसंहितम्
त्यांमध्ये शैव हा चौथा भाग—शर्व (भगवान शिव) संबंधी व सर्व पुरुषार्थ साधणारा आहे। तो ग्रंथ लक्ष श्लोक-प्रमाण असून बारा संहितांत विभागलेला आहे.
Verse 46
निर्मितं तच्छिवेनैव तत्र धर्मः प्रतिष्ठितः । तदुक्तेनैव धर्मेण शैवास्त्रैवर्णिका नराः
ती व्यवस्था स्वयं शिवानेच निर्माण केली आणि तेथे धर्म दृढपणे प्रतिष्ठित झाला। त्यानेच सांगितलेल्या धर्मामुळे चारही वर्णांतील लोक शैव—शिवमार्गाचे अनुयायी—झाले।
Verse 47
तस्माद्विमुकुतिमन्विच्छञ्च्छिवमेव समाश्रयेत् । तमाश्रित्यैव देवानामपि मुक्तिर्न चान्यथा
म्हणून जो मोक्ष इच्छितो त्याने केवळ शिवाचाच आश्रय घ्यावा। देवांनाही मुक्ती त्याच्याच आश्रयाने मिळते; अन्यथा नाही।
Verse 49
यदिदं शैवमाख्यातं पुराणं वेदसंमितम् । तस्य भेदान्समासेन ब्रुवतो मे निबोधत
हे जे शैव पुराण सांगितले आहे ते वेदास अनुरूप आहे। आता मी त्याचे भेद संक्षेपाने सांगतो—माझे म्हणणे लक्ष देऊन ऐका।
Verse 50
विद्येश्वरं तथा रौद्रं वैनायकमनुत्तमम् । औमं मातृपुराणं च रुद्रैकादशकं तथा
“विद्येश्वर, रौद्र, अनुपम वैनायक, औम, मातृ-पुराण आणि रुद्र-एकादशक—हे (विभाग) आहेत.”
Verse 51
कैलासं शतरुद्रं च शतरुद्राख्यमेव च । सहस्रकोटिरुद्राख्यं वायवीयं ततःपरम्
“कैलास, शतरुद्र, तसेच ‘शतरुद्र’ नावाचे (दुसरे); मग ‘सहस्रकोटिरुद्र’ नावाचे; आणि त्यानंतर वायवीय (संहिता) आहे.”
Verse 52
धर्मसंज्ञं पुराणं चेत्येवं द्वादश संहिताः । विद्येशं दशसाहस्रमुदितं ग्रंथसंख्यया
‘धर्म’ नामक हे पुराण असे द्वादश संहितांत विन्यस्त आहे. ग्रंथसंख्येनुसार ‘विद्येश्वर’ भाग दहा सहस्र श्लोकांचा सांगितला आहे.
Verse 53
रौद्रं वैनायकं चौमं मातृकाख्यं ततः परम् । प्रत्येकमष्टसाहस्रं त्रयोदशसहस्रकम्
रौद्र, वैनायक, चौम आणि त्यानंतर ‘मातृका’ नामक भाग—यांपैकी प्रत्येक आठ सहस्र श्लोकांचा आहे; आणि (समष्टिरूपे) तेरा सहस्र असे सांगितले आहे.
Verse 54
रौद्रकादशकाख्यं यत्कैलासं षट्सहस्रकम् । शतरुद्रं त्रिसाहस्रं कोटिरुद्रं ततः परम्
‘रौद्रकादशक’ असे ज्यास म्हणतात तोच ‘कैलास’ भाग—षट् सहस्र श्लोकांचा. ‘शतरुद्र’ भाग त्रि सहस्र; आणि त्यापुढे ‘कोटिरुद्र’ आहे.
Verse 55
सहस्रैर्नवभिर्युक्तं सर्वार्थज्ञानसंयुतम् । सहस्रकोटिरुद्राख्यमेकादशसहस्रकम्
हे ग्रंथ नवसहस्र (नऊ हजार) ने युक्त असून सर्व पुरुषार्थांचे ज्ञान याने परिपूर्ण आहे। याचे नाव ‘सहस्रकोटिरुद्र’ असून एकूण एकादशसहस्र (अकरा हजार) आहे।
Verse 56
चतुस्सहस्रसंख्येयं वायवीयमनुत्तमम् । धर्मसंज्ञं पुराणं यत्तद्द्वादशसहस्रकम्
ही अनुत्तम वायवीय (संहिता) चतुःसहस्र (चार हजार) अशी गणली जाते. आणि ‘धर्म’ या नावाने प्रसिद्ध असलेले पुराण द्वादशसहस्र (बारा हजार) परिमाणाचे आहे।
Verse 57
तदेवं लक्षमुद्दिष्टं शैवं शाखाविभेदतः । पुराणं वेदसारं तद्भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्
अशा रीतीने शाखाभेदांनुसार शैवधर्माचे लक्षण सांगितले. ते पुराण वेदसार असून भुक्ती व मुक्ती—दोन्ही फळे देणारे आहे.
Verse 58
व्यासेन तत्तु संक्षिप्तं चतुर्विंशत्सहस्रकम् । शैवन्तत्र पुराणं वै चतुर्थं सप्तसंहितम्
तो महान ग्रंथ व्यासांनी संक्षेप करून चोवीस हजार श्लोकांचा केला. त्या संग्रहात शैव पुराण खरोखर चौथे असून ते सात संहितांनी युक्त आहे.
Verse 59
विद्येश्वराख्या तत्राद्या द्वितीया रुद्रसंहिता । तृतीया शतरुद्राख्या कोटिरुद्रा चतुर्थिका
त्यात पहिली ‘विद्येश्वर-संहिता’, दुसरी ‘रुद्र-संहिता’ आहे. तिसरी ‘शतरुद्र’ म्हणून ओळखली जाते आणि चौथी ‘कोटिरुद्रा’ आहे.
Verse 60
पञ्चमी कथिता चोमा षष्ठी कैलाससंहिता । सप्तमी वायवीयाख्या सप्तैवं संहिता इह
पाचवी ‘उमा-संहिता’ म्हणून कथिली आहे; सहावी ‘कैलास-संहिता’; सातवी ‘वायवीय’ नावाने प्रसिद्ध आहे. अशा रीतीने येथे सात संहिता आहेत।
Verse 61
विद्येश्वरं द्विसाहस्रं रौद्रं पञ्चशतायुतम् । त्रिंशत्तथा द्विसाहस्रं सार्धैकशतमीरितम्
‘विद्येश्वर’ भाग दोन हजार (श्लोक) सांगितला आहे; ‘रौद्र’ भाग पन्नास हजार। तसेच (इतर भागांसाठी) बत्तीस हजार आणि एकशे पन्नास असेही घोषित आहे।
Verse 62
शतरुद्रन्तथा कोटिरुद्रं व्योमयुगाधिकम् । द्विसाहस्रं च द्विशतं तथोमं भूसहस्रकम्
तसेच शतरुद्र व कोटिरुद्र (खंड) आहेत; आणि व्योम (खंड) दोन युग अधिक आहे. पुढे द्विसाहस्र व द्विशत, तसेच उमा व भूसहस्रक (खंड)ही आहेत.
Verse 63
चत्वारिंशत्साष्टशतं कैलासं भूसहस्रकम् । चत्वारिंशच्च द्विशतं वायवीयमतः परम्
कैलास-संहितेत आठशे चाळीस (श्लोक) आहेत आणि (त्यासह) आणखी एक सहस्र. त्यापुढे वायवीय (संहिता) दोनशे चाळीस (श्लोक) आहे.
Verse 64
चतुस्साहस्रसंख्याकमेवं संख्याविभेदतः । श्रुतम्परमपुण्यन्तु पुराणं शिवसंज्ञकम्
अशा रीतीने संख्याविभागानुसार ‘शिव’ नावाचे हे पुराण चार सहस्र संख्येचे मानले जाते; हे परम पुण्यदायक असे श्रवणात येते.
Verse 65
चतुःसाहस्रकं यत्तु वायवीयमुदीरितम् । तदिदं वर्तयिष्यामि भागद्वयसमन्वितम्
जे वायवीय (संहिता) चार हजार श्लोकांची म्हणून उद्गोषित आहे, तोच ग्रंथ मी आता दोन भागांनी युक्त असा पूर्णपणे प्रवर्तित व व्याख्यायित करीन.
Verse 66
नावेदविदुषे वाच्यमिदं शास्त्रमनुत्तमम् । न चैवाश्रद्धधानाय नापुराणविदे तथा
हे अनुत्तम शास्त्र वेद न जाणणाऱ्यास सांगू नये; तसेच अश्रद्धाळूसही नाही, आणि पुराणांमध्ये अविद्वानालाही नाही.
Verse 67
परीक्षिताय शिष्याय धार्मिकायानसूयवे । प्रदेयं शिवभक्ताय शिवधर्मानुसारिणे
हा उपदेश केवळ परीक्षित शिष्यालाच द्यावा—जो धर्मनिष्ठ, अनसूय (द्वेषरहित), शिवभक्त आणि शिवधर्माचे आचरण करणारा असेल.
Verse 68
पुराणसंहिता यस्य प्रसादान्मयि वर्तते । नमो भगवते तस्मै व्यासायामिततेजसे
ज्यांच्या कृपेने ही पुराणसंहिता माझ्यात वसते, त्या अमिततेजस्वी भगवान व्यासांना माझा नमस्कार असो.
Frequently Asked Questions
The Purāṇic frame is set: sages perform a great satra at renowned tīrthas, and the authoritative storyteller Sūta arrives and is formally welcomed, enabling the ensuing doctrinal narration.
It positions Śiva as lord over both primordial matter (pradhāna) and conscious principle (puruṣa), implying transcendence beyond dual categories and grounding his role as ultimate causal agency.
Incomparable śakti, universal aiśvarya, sovereignty (svāmitva), pervasion (vibhutva), and eternality/immutability—culminating in śaraṇāgati to Mahādeva.