मन्वन्तर-कल्प-प्रश्नोत्तरम् / Discourse on Manvantaras, Kalpas, and Re-creation

Verse 1

मुनय ऊचुः । मन्वंतराणि सर्वाणि कल्पभेदांश्च सर्वशः । तेष्वेवांतरसर्गं च प्रतिसर्गं च नो वद

मुनी म्हणाले—“सर्व मन्वंतरें आणि कल्पांचे सर्व भेद सविस्तर सांगा. तसेच त्यांच्याच अंतर्गत अंतरसर्ग व प्रतिसर्गही आम्हांस कथन करा.”

Verse 2

वायुरुवाच । कालसंख्याविवृत्तस्य परार्धो ब्रह्मणस्स्मृतः । तावांश्चैवास्य कालोन्यस्तस्यांते प्रतिसृज्यते

वायू म्हणाला—“कालसंख्येच्या विवेचनात ‘परार्ध’ हे ब्रह्म्याचे प्रमाण मानले आहे. तितक्याच परिमाणाचा आणखी एक काल आहे; त्याच्या शेवटी पुन्हा सृष्टीची प्रवृत्ती होते.”

Verse 3

दिवसे दिवसे तस्य ब्रह्मणः पूर्वजन्मनः । चतुर्दशमहाभागा मनूनां परिवृत्तयः

त्या ब्रह्म्याच्या पूर्व प्रकट-चक्रात दिवसेंदिवस मनूंच्या चौदा महान् परंपरा क्रमाने फिरत राहिल्या.

Verse 4

अनादित्वादनंतत्वादज्ञेयत्वाच्च कृत्स्नशः । मन्वंतराणि कल्पाश्च न शक्या वचनात्पृथक्

हे अनादि, अनंत आणि सर्वथा अज्ञेय असल्यामुळे मन्वंतर व कल्प यांना वाणीने वेगळे वेगळे करून मोजून सांगणे शक्य नाही।

Verse 5

उक्तेष्वपि च सर्वेषु शृण्वतां वो वचो मम । किमिहास्ति फलं तस्मान्न पृथक्वक्तुमुत्सहे

सर्व काही सांगितले तरी, हे श्रोतेहो, माझे वचन ऐका—इथे वेगळे असे कोणते फळ आहे? म्हणून मी स्वतंत्र फळ सांगण्याचे धाडस करत नाही।

Verse 6

य एव खलु कल्पेषु कल्पः संप्रति वर्तते । तत्र संक्षिप्य वर्तंते सृष्टयः प्रतिसृष्टयः

कल्पांपैकी जो कल्प सध्या चालू आहे तोच येथे सांगितला आहे; त्यात सृष्टी व प्रतिसृष्टीच्या प्रक्रिया संक्षेपाने प्रवर्ततात।

Verse 7

यस्त्वयं वर्तते कल्पो वाराहो नाम नामतः । अस्मिन्नपि द्विजश्रेष्ठा मनवस्तु चतुर्दश

जो कल्प सध्या चालू आहे तो नामतः ‘वाराह कल्प’ आहे; आणि यातही, हे द्विजश्रेष्ठा, चौदा मनू आहेत।

Verse 8

स्वायंभुवादयस्सप्त सप्त सावर्णिकादयः । तेषु वैवस्वतो नाम सप्तमो वर्तते मनुः

स्वायंभुव आदि सात मनू आणि सावर्णि आदि सात; त्यांपैकी ‘वैवस्वत’ नावाचा मनू सातवा असून तोच सध्या प्रवर्ततो।

Verse 9

मन्वंतरेषु सर्वेषु सर्गसंहारवृत्तयः । प्रायः समाभवंतीति तर्कः कार्यो विजानता

सर्व मन्वंतरांत सृष्टी व प्रलय यांच्या वृत्ती प्रायः सारख्याच पुनःपुन्हा घडतात; म्हणून विवेकी जाणकाराने युक्तियुक्त तर्क करून त्यांचे तत्त्व जाणावे।

Verse 10

पूर्वकल्पे परावृत्ते प्रवृत्ते कालमारुते । समुन्मूलितमूलेषु वृक्षेषु च वनेषु च

पूर्वकल्प निवृत्त झाला आणि काळरूपी वारा प्रवृत्त झाला, तेव्हा वने व वृक्ष यांची मुळे उपटून गेली; अरण्यसमूह उखडून विखुरला।

Verse 11

जगंति तृणवक्त्रीणि देवे दहति पावके । वृष्ट्या भुवि निषिक्तायां विवेलेष्वर्णवेषु च

देवाग्नी प्रज्वलित होऊन दहन करीत असता, प्राणी जणू तृणाने भरलेल्या मुखासारखे होऊन संतप्त व नष्ट होतात; आणि पृथ्वीवर वृष्टी कोसळता, तसेच मोठ्या विवरांत व समुद्रांतही, त्या स्थितीच्या वेगाने सर्व जीव विवश होतात।

Verse 12

दिक्षु सर्वासु मग्नासु वारिपूरे महीयसि । तदद्भिश्चटुलाक्षेपैस्तरंगभुजमण्डलैः

सर्व दिशा बुडाल्या आणि महान पृथ्वी सर्वत्र जलाने भरली, तेव्हा ते जल चंचल उचंबळ्यांनी व भुजामंडलासारख्या तरंगवर्तुळांनी सर्वत्र उसळून पसरले।

Verse 13

प्रारब्धचण्डनृत्येषु ततः प्रलयवारिषु । ब्रह्मा नारायणो भूत्वा सुष्वाप सलिले सुखम्

प्रचंड नृत्य सुरू झाले आणि नंतर प्रलयजल सर्वत्र पसरले, तेव्हा ब्रह्मा नारायणरूप होऊन त्या जलावर सुखाने शयन करू लागला।

Verse 14

इमं चोदाहरन्मंत्रं श्लोकं नारायणं प्रति । तं शृणुध्वं मुनिश्रेष्ठास्तदर्थं चाक्षराश्रयम्

अशा रीतीने नारायणाप्रती हा मंत्र-श्लोक उच्चारून, हे मुनिश्रेष्ठांनो, तो ऐका; आणि त्याचा अर्थही, जो अविनाशी अक्षरांच्या आधारावर स्थित आहे।

Verse 15

आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । अयनं तस्य ता यस्मात्तेन नारायणः स्मृतः

जलांना ‘नारा’ असे म्हटले जाते; खरे तर जल हे नराचे पुत्र मानले आहेत। ती जलेच त्याचे ‘अयन’—आश्रयस्थान—असल्यामुळे तो ‘नारायण’ म्हणून स्मरणात आहे।

Verse 16

शिवयोगमयीं निद्रां कुर्वन्तं त्रिदशेश्वरम् । बद्धांजलि पुटास्सिद्धा जनलोकनिवासिनः

जनलोकात वास करणाऱ्या सिद्धांनी, हात जोडून, त्रिदशेश्वराला शिव-योगमयी निद्रेत स्थित पाहिले—ही सामान्य झोप नव्हे, अंतर्मुख योगसमाधी होती।

Verse 17

स्तोत्रैः प्रबोधयामासुः प्रभातसमये सुराः । यथा सृष्ट्यादिसमये ईश्वरं श्रुतयः पुरा

प्रभातसमयी देवांनी स्तोत्रांनी प्रभूला जागविले; जसे सृष्टीच्या आदिकाळी पूर्वी श्रुतींनी (वेदांनी) स्तुतीने ईश्वराला जागविले होते।

Verse 18

ततः प्रबुद्ध उत्थाय शयनात्तोयमध्यगात् । उदैक्षत दिशः सर्वा योगनिद्रालसेक्षणः

मग तो जागा होऊन शयनातून उठला व जलाच्या मध्यभागी गेला। योगनिद्रेच्या अलस दृष्टीने त्याने सर्व दिशांकडे पाहिले।

Verse 19

नापश्यत्स तदा किंचित्स्वात्मनो व्यतिरेकि यत् । सविस्मय इवासीनः परां चिंतामुपागमत्

त्या वेळी त्याने आपल्या आत्म्यापासून वेगळे असे काहीही पाहिले नाही। तो विस्मयाने जणू बसला आणि मग परम चिंतनात प्रविष्ट झाला।

Verse 20

क्व सा भगवती या तु मनोज्ञा महती मही । नानाविधमहाशैलनदीनगरकानना

ती भगवती, मनोहर व विशाल पृथ्वी कुठे आहे—जी नानाविध महान पर्वत, नद्या, नगरे व अरण्यांनी शोभित होती?

Verse 21

एवं संचिंतयन्ब्रह्मा बुबुधे नैव भूस्थितिम् । तदा सस्मार पितरं भगवंतं त्रिलोचनम्

असे पुनःपुन्हा विचार करूनही ब्रह्मदेवांना भूमीची खरी स्थिती कळली नाही। तेव्हा त्यांनी आपल्या पित्याचे—भगवान त्रिलोचन शंकराचे स्मरण केले।

Verse 22

स्मरणाद्देवदेवस्य भवस्यामिततेजसः । ज्ञातवान्सलिले मग्नां धरणीं धरणीपतिः

देवाधिदेव, अमित तेजस्वी भवाचे स्मरण होताच धरणीपतिला कळले की पृथ्वी जलात बुडाली आहे।

Verse 23

ततो भूमेस्समुद्धारं कर्तुकामः प्रजापतिः । जलक्रीडोचितं दिव्यं वाराहं रूपमस्मरत्

त्यानंतर प्रजापतीने पृथ्वीचा उद्धार करण्याची इच्छा धरून, जलक्रीडेस योग्य असे दिव्य वराह-रूप मनात स्मरले।

Verse 24

महापर्वतवर्ष्माणं महाजलदनिःस्वनम् । नीलमेघप्रतीकाशं दीप्तशब्दं भयानकम्

त्याचे शरीर महापर्वतासारखे विशाल होते, महाघनगर्जनेसारखा निनाद करीत होते। निळ्या मेघासारखे दिसत, त्याचा दीप्त व भयानक शब्द भय उत्पन्न करी।

Verse 25

पीनवृत्तघनस्कंधपीनोन्नतकटीतटम् । ह्रस्ववृत्तोरुजंघाग्रं सुतीक्ष्णपुरमण्डलम्

त्याचे खांदे भरदार, गोल व घन होते; कटीतट व नितंब दृढ, रुंद व उन्नत होते. उरू व जंघा लहान पण सुगोल, आणि अग्रभाग तीक्ष्ण व स्पष्ट मण्डलरेषांनी युक्त होता.

Verse 26

पद्मरागमणिप्रख्यं वृत्तभीषणलोचनम् । वृत्तदीर्घमहागात्रं स्तब्धकर्णस्थलोज्ज्वलम्

तो पद्मरागमणीसारखा दीप्त होता; त्याचे डोळे गोल व भीषण होते. त्याचे महागात्र वर्तुळाकार व दीर्घ होते, आणि कर्णप्रदेश स्थिर होऊन उज्ज्वल दिसत होता.

Verse 27

उदीर्णोच्छ्वासनिश्वासघूर्णितप्रलयार्णवम् । विस्फुरत्सुसटाच्छन्नकपोलस्कंधबंधुरम्

त्याच्या प्रचंड उच्छ्वास-निश्वासाने प्रलयसागरही घूर्णित होई. स्फुरणाऱ्या, शोभन जटांनी आच्छादित त्याचे कपोल व खांदे अत्यंत मनोहर होते.

Verse 28

मणिभिर्भूषणैश्चित्रैर्महारत्नैःपरिष्कृतम् । विराजमानं विद्युद्भिर्मेघसंघमिवोन्नतम्

नाना मणी व विचित्र भूषणांनी अलंकृत, महारत्नांनी सुशोभित तो उन्नत उभा होता—मेघसमूहात विद्युत्प्रभेसारखा विराजमान.

Verse 29

आस्थाय विपुलं रूपं वाराहममितं विधिः । पृथिव्युद्धरणार्थाय प्रविवेश रसातलम्

विधाता ब्रह्मा विपुल व अमित वराहरूप धारण करून पृथ्वी उद्धरणासाठी रसातळात प्रविष्ट झाले।

Verse 30

स तदा शुशुभे ऽतीव सूकरो गिरिसंनिभः । लिंगाकृतेर्महेशस्य पादमूलं गतो यथा

तेव्हा गिरिसमान तो सूकर अत्यंत शोभून दिसला, जणू लिंगरूप महेशाच्या पादमूळापर्यंत गेला।

Verse 31

ततस्स सलिले मग्नां पृथिवीं पृथिवींधरः । उद्धृत्यालिंग्य दंष्ट्राभ्यामुन्ममज्ज रसातलात्

मग पृथिवीधराने पाण्यात बुडालेली पृथ्वी दंष्ट्रांनी उचलून आलिंगन केले आणि रसातळातून वर आला।

Verse 32

तं दृष्ट्वा मुनयस्सिद्धा जनलोकनिवासिनः । मुमुदुर्ननृतुर्मूर्ध्नि तस्य पुष्पैरवाकिरन्

त्याला पाहून जनलोकवासी सिद्ध मुनी आनंदित झाले; त्यांनी नृत्य केले आणि भक्तिभावाने त्याच्या मस्तकी पुष्पवृष्टी केली।

Verse 33

वपुर्महावराहस्य शुशुभे पुष्पसंवृतम् । पतद्भिरिव खद्योतैः प्राशुरंजनपर्वतः

महावराहाचे शरीर पुष्पांनी आच्छादित होऊन असे शोभले, जसे उडत्या काजव्यांनी झळाळणारा प्राशुरंजन पर्वत।

Verse 34

ततः संस्थानमानीय वराहो महतीं महीम् । स्वमेव रूपमास्थाय स्थापयामास वै विभुः

त्यानंतर महाबली वराहाने महान पृथ्वीला तिच्या योग्य स्थानावर आणून, स्वतःचे दिव्य रूप धारण करून सर्वव्यापी प्रभूने तिला दृढपणे स्थापिले।

Verse 35

पृथिवीं च समीकृत्य पृथिव्यां स्थापयन्गिरीन् । भूराद्यांश्चतुरो लोकान् कल्पयामास पूर्ववत्

मग पृथ्वी समतल करून तिच्यावर पर्वत स्थापन करून, भूर् इत्यादी चार लोकांची रचना त्याने पूर्वीप्रमाणे केली।

Verse 36

इति सह महतीं महीं महीध्रैः प्रलयमहाजलधेरधःस्थमध्यात् । उपरि च विनिवेश्य विश्वकर्मा चरमचरं च जगत्ससर्ज भूयः

अशा रीतीने प्रलयाच्या महाजलसमुद्राच्या अधःस्थित मध्यभागातून पर्वतांसह विशाल पृथ्वी उचलून वर स्थापन करून, विश्वकर्म्याने चराचर समस्त जगताची पुन्हा सृष्टी केली।