गौरीप्रवेशः—शिवसाक्षात्कारः (Gaurī’s Entry and the Vision of Śiva)

Verse 1

ऋषय ऊचुः । कृत्वा गौरं वपुर्दिव्यं देवी गिरिवरात्मजा । कथं ददर्श भर्तारं प्रविष्टा मन्दितं सती

ऋषी म्हणाले—देवी गिरिराजकन्या सतीने दिव्य गौरवर्ण रूप धारण करून, त्या सुशोभित स्थानी प्रवेश करून आपल्या पती (शिव) यांचे दर्शन कसे घेतले?

Verse 2

प्रवेशसमये तस्या भवनद्वारगोचरैः । गणेशैः किं कृतं देवस्तान्दृष्ट्वा किन्तदा ऽकरोत्

तिच्या प्रवेशसमयी राजवाड्याच्या द्वाराशी उभ्या असलेल्या गणेशांनी काय केले? आणि देवांनी त्यांना पाहून तेव्हा काय केले?

Verse 3

वायुरुवाच । प्रवक्तुमंजसा ऽशक्यः तादृशः परमो रसः । येन प्रणयगर्भेण भावो भाववतां हृतः

वायू म्हणाले—तो परम रस असा आहे की तो सरळपणे स्पष्ट सांगता येत नाही. त्या प्रणयगर्भ अनुभूतीने भावयुक्त जनांचे हृदय हरपून जाते.

Verse 4

द्वास्थैस्ससंभ्रमैरेव देवो देव्यागमोत्सुकः । शंकमाना प्रविष्टान्तस्तञ्च सा समपश्यत

द्वारपालांच्या गडबडीनेच प्रेरित होऊन, देवीच्या आगमनास उत्सुक देव अंतःपुरात प्रविष्ट झाले. आणि ती देवीही सौम्य शंकेसह आत आली व तेथे त्यांना पाहिले.

Verse 5

तैस्तैः प्रणयभावैश्च भवनान्तरवर्तिभिः । गणेन्द्रैर्वन्दिता वाचा प्रणनाम त्रियम्बकम्

अंतःप्रासादात वसणाऱ्या, विविध प्रणय-भावांनी युक्त श्रेष्ठ गणांच्या वाणीने वंदित होऊन, तिने त्र्यंबक (भगवान शिव) यांना प्रणाम केला.

Verse 6

प्रणम्य नोत्थिता यावत्तावत्तां परमेश्वरः । प्रगृह्य दोर्भ्यामाश्लिष्य परितः परया मुदा

ती प्रणाम करून अजून उठली नव्हती, तोच परमेश्वरांनी तिला दोन्ही बाहूंनी धरून आलिंगन केले आणि परम आनंदाने सर्व बाजूंनी जवळ घेतले.

Verse 7

स्वांके धर्तुं प्रवृत्तो ऽपि सा पर्यंके न्यषीदत । पर्यंकतो बलाद्देवीं सोङ्कमारोप्य सुस्मिताम्

तिला मांडीवर घ्यावयास तो पुढे झाला, पण ती पलंगावरच बसली. मग त्याने सौम्य आग्रहाने पलंगावरून हसतमुख देवीला उचलून आपल्या मांडीवर बसविले.

Verse 8

सस्मितो विवृतैर्नेत्रैस्तद्वक्त्रं प्रपिबन्निव । तया संभाषणायेशः पूर्वभाषितमब्रवीत्

तो हसत, डोळे विस्फारून जणू तिचे मुख पित असल्याप्रमाणे पाहू लागला; आणि तिच्याशी संवाद साधण्याच्या इच्छेने ईश्वराने पूर्वी उच्चारलेलेच शब्द पुन्हा सांगितले.

Verse 9

देवदेव उवाच । सा दशा च व्यतीता किं तव सर्वांगसुन्दरि । यस्यामनुनयोपायः को ऽपि कोपान्न लभ्यते

देवदेव म्हणाले—हे सर्वांगसुंदरी! तुझी ती अवस्था आता ओसरली काय? ज्या अवस्थेत क्रोधातून उठलेल्या भावामुळे समेटाचा कोणताही उपाय मिळत नाही.

Verse 10

स्वेच्छयापि न कालीति नान्यवर्णवतीति च । त्वत्स्वभावाहृतं चित्तं सुभ्रु चिंतावहं मम

स्वेच्छेनेही मी तुला काली म्हणून, किंवा अन्य कोणत्याही वर्णाची म्हणून, विचारू शकत नाही. हे सुभ्रू! तुझ्या स्वभावानेच हरपलेले माझे चित्त मला व्याकुळ चिंतेचे कारण झाले आहे।

Verse 11

विस्मृतः परमो भावः कथं स्वेच्छांगयोगतः । न सम्भवन्ति ये तत्र चित्तकालुष्यहेतवः

स्वतःच्या दृढ संकल्पाने अंगयोगात संयुक्त झाल्यावर परम भाव कसा विसरला जाईल? त्या अवस्थेत चित्तमलिनतेची कारणे मुळीच उत्पन्न होत नाहीत।

Verse 12

पृथग्जनवदन्योन्यं विप्रियस्यापि कारणम् । आवयोरपि यद्यस्ति नास्त्येवैतच्चराचरम्

सामान्य जनांप्रमाणे परस्पर वेगळेपण हे अप्रियता व वैराचे कारण ठरते. पण जर आमच्यातही असा भेद असता, तर हे सर्व चराचर जगच उरले नसते।

Verse 13

अहमग्निशिरोनिष्ठस्त्वं सोमशिरसि स्थिता । अग्नीषोमात्मकं विश्वमावाभ्यां समधिष्ठितम्

मी अग्नीच्या शिरावर अधिष्ठित आहे आणि तू सोमाच्या शिरावर स्थित आहेस. अग्नी-सोमस्वरूप हे संपूर्ण विश्व आम्हा दोघांनी संयुक्तपणे अधिष्ठित व धारित केले आहे।

Verse 14

जगद्धिताय चरतोः स्वेच्छाधृतशरीरयोः । आवयोर्विप्रयोगे हि स्यान्निरालम्बनं जगत्

आम्ही दोघे जगत्‌हितासाठी स्वेच्छेने धारण केलेल्या देहांनी विचरतो. आमचा वियोग झाला तर हे जगत् आधारहीन होईल.

Verse 15

अस्ति हेत्वन्तरं चात्र शास्त्रयुक्तिविनिश्चितम् । वागर्थमिव मे वैतज्जगत्स्थावरजंगमम्

येथे शास्त्रीय युक्तीने निश्चित असे आणखी एक कारण आहे; ज्यामुळे हे सर्व स्थावर-जंगम जग वाणी व अर्थाप्रमाणे परस्पर संबद्ध राहते।

Verse 16

त्वं हि वागमृतं साक्षादहमर्थामृतं परम् । द्वयमप्यमृतं कस्माद्वियुक्तमुपपद्यते

तू साक्षात् वाणीचे अमृत आहेस आणि मी अर्थाचे परम अमृत आहे. दोन्हीही अमृत असताना, हे द्वय कसे वेगळे होणे योग्य ठरेल?

Verse 17

विद्याप्रत्यायिका त्वं मे वेद्यो ऽहं प्रत्ययात्तव । विद्यावेद्यात्मनोरेव विश्लेषः कथमावयोः

तू माझ्यात प्रत्यय उत्पन्न करणारी विद्या आहेस आणि तुझ्या प्रत्ययाने मी जाणण्याजोगे तत्त्व आहे. विद्या व वेद्य यांचे स्वरूप एकच असताना, आपल्यात विभेद कसा होईल?

Verse 18

न कर्मणा सृजामीदं जगत्प्रतिसृजामि च । सर्वस्याज्ञैकलभ्यत्वादाज्ञात्वं हि गरीयसी

मी कोणत्याही बंधनकारक कर्माने हे जग निर्माण करत नाही, ना कर्माने त्याचे पुनःसर्जन करतो. सर्व काही केवळ माझ्या आज्ञेनेच प्राप्त होते; म्हणून प्रभूची आज्ञाशक्तीच परम ऐश्वर्य आहे.

Verse 19

आज्ञैकसारमैश्वर्यं यस्मात्स्वातंत्र्यलक्षणम् । आज्ञया विप्रयुक्तस्य चैश्वर्यं मम कीदृशम्

माझ्या ऐश्वर्याचा सारच आज्ञा आहे, कारण स्वातंत्र्य हेच प्रभुत्वाचे लक्षण आहे. जर मी आज्ञाशक्तीपासून वियुक्त झालो, तर माझे ऐश्वर्य तरी कसे राहील?

Verse 20

न कदाचिदवस्थानमावयोर्विप्रयुक्तयोः । देवानां कार्यमुद्दिश्य लीलोक्तिं कृतवानहम्

आपल्या (प्रतीत) वियोगातही कधीही खरे अंतर किंवा वेगळी अवस्था नसते. देवांच्या कार्याचा विचार करून मी ते शब्द केवळ लीलारूपाने उच्चारले।

Verse 21

त्वयाप्यविदितं नास्ति कथं कुपितवत्यसि । ततस्त्रिलोकरक्षार्थे कोपो मय्यपि ते कृतः

तुला काहीही अज्ञात नाही—मग तू रागावलीस कशी? म्हणून त्रिलोकरक्षणासाठी तो कोप तू माझ्यावरही केला आहेस।

Verse 22

यदनर्थाय भूतानां न तदस्ति खलु त्वयि । इति प्रियंवदे साक्षादीश्वरे परमेश्वरे

हे प्रियवचनी, जो साक्षात् ईश्वर—परमेश्वर आहेस, अशा तुझ्यात प्राण्यांच्या अनर्थाचे कोणतेही कारण खरोखर नाही।

Verse 23

शृंगारभावसाराणां जन्मभूमिरकृत्रिमा । स्वभर्त्रा ललितन्तथ्यमुक्तं मत्वा स्मितोत्तरम्

ती शृंगारभावसारांची अकृत्रिम जन्मभूमीच जणू; स्वभर्त्याचे ललित पण सत्य वचन ओळखून ती स्मितपूर्वक उत्तर देऊ लागली।

Verse 24

लज्जया न किमप्यूचे कौशिकी वर्णनात्परम् । तदेव वर्णयाम्यद्य शृणु देव्याश्च वर्णनम्

लज्जेमुळे कौशिकीच्या वर्णनापलीकडे मी काहीच बोललो नाही; पण आज तेच सांगतो—देवीचे हे वर्णन ऐक।

Verse 25

देव्युवाच । किं देवेन न सा दृष्टा या सृष्टा कौशिकी मया । तादृशी कन्यका लोके न भूता न भविष्यति

देवी म्हणाली: ‘देवाने तिला पाहिले नाही काय—मी स्वतः निर्माण केलेली कौशिकी? अशी कन्या जगात कधी झाली नाही, कधी होणारही नाही।’

Verse 26

तस्या वीर्यं बलं विन्ध्यनिलयं विजयं तथा । शुंभस्य च निशुंभस्य मारणे च रणे तयोः

तिचे पराक्रम व बळ, विन्ध्य पर्वतातील तिचा निवास, आणि तिचा निश्चित विजय—हे सर्व शुंभ व निशुंभ यांच्या वधासाठी आणि रणांगणात त्यांच्यावर जय मिळवण्यासाठी होते।

Verse 27

प्रत्यक्षफलदानं च लोकाय भजते सदा । लोकानां रक्षणं शश्वद्ब्रह्मा विज्ञापयिष्यति

तो प्रत्यक्ष फळ देऊन सदैव लोककल्याण करतो. सर्व लोकांचे शाश्वत रक्षण ब्रह्मा निरंतर जाहीर करील.

Verse 28

इति संभाषमाणाया देव्या एवाज्ञया तदा । व्याघ्रः सख्या समानीय पुरो ऽवस्थापितस्तदा

देवी असे बोलत असतानाच, तेव्हा तिच्याच आज्ञेने सखीने एक व्याघ्री आणून तिच्या समोर उभी केली.

Verse 29

तं प्रेक्ष्याह पुनर्देवी देवानीतमुपायतम् । व्याघ्रं पश्य न चानेन सदृशो मदुपासकः

त्याला पाहून देवी पुन्हा म्हणाली—देवांनी आणलेला व जवळ आलेला हा व्याघ्र पाहा; माझ्या उपासकांत याच्यासारखा कोणी नाही.

Verse 30

अनेन दुष्टसंघेभ्यो रक्षितं मत्तपोवनम् । अतीव मम भक्तश्च विश्रब्धश्च स्वरक्षणात्

याने दुष्टांच्या टोळ्यांपासून माझे तपोवन रक्षित केले आहे. आणि स्वतःच्या सतर्क आत्मरक्षणामुळे तो माझा अत्यंत भक्त झाला असून निर्भय निश्चिंत राहतो.

Verse 31

स्वदेशं च परित्यज्य प्रसादार्थं समागतः । यदि प्रीतिरभून्मत्तः परां प्रीतिं करोषि मे

स्वदेशही सोडून तू माझ्या प्रसादासाठी आला आहेस. जर माझ्याविषयी तुझी खरी प्रीती असेल, तर माझ्यासाठी परम प्रीती—पूर्ण भक्ती—दाखव.

Verse 32

नित्यमन्तःपुरद्वारि नियोगान्नन्दिनः स्वयम् । रक्षिभिस्सह तच्चिह्नैर्वर्ततामयमीश्वर

आज्ञेनुसार नंदी स्वतः नित्य अंतःपुराच्या द्वारी राहो, आणि त्याच्या चिन्हधारी रक्षकांसह तैनात राहो—अशा रीतीने या ईश्वरगृहाची रक्षा व व्यवस्था सम्यक् होईल.

Verse 33

वायुरुवाच । मधुरं प्रणयोदर्कं श्रुत्वा देव्याः शुभं वचः । प्रीतो ऽस्मीत्याह तं देवस्स चादृश्यत तत्क्षणात्

वायू म्हणाला—देवीचे मधुर, प्रणय-भक्तीने ओथंबलेले शुभ वचन ऐकून प्रभू म्हणाले, “मी प्रसन्न आहे,” आणि त्याच क्षणी ते अदृश्य झाले।

Verse 34

बिभ्रद्वेत्रलतां हैमीं रत्नचित्रं च कंचुकम् । छुरिकामुरगप्रख्यां गणेशो रक्षवेषधृक्

रक्षकाच्या वेषात गणेशाने सुवर्णमयी वेत्रलता, रत्नांनी नटलेला कंचुक आणि सर्पासारखी चमकणारी छुरिका धारण केली होती।

Verse 35

यस्मात्सोमो महादेवो नन्दी चानेन नन्दितः । सोमनन्दीति विख्यातस्तस्मादेष समाख्यया

महादेव ‘सोम’ आहेत आणि त्यांच्या कृपेने नंदी आनंदित होतो; म्हणून तो ‘सोमनंदी’ या नावाने विख्यात आहे. त्यामुळेच ही त्याची प्रसिद्ध संज्ञा आहे।

Verse 36

इत्थं देव्याः प्रियं कृत्वा देवश्चर्धेन्दुभूषणः । भूषयामास तन्दिव्यैर्भूषणै रत्नभूषितैः

अशा प्रकारे देवीचे प्रिय कार्य करून, अर्धचंद्राने भूषित देवाने तिला दिव्य, रत्नजडित आभूषणांनी अलंकृत केले।

Verse 37

ततस्स गौरीं गिरिशो गिरीन्द्रजां सगौरवां सर्वमनोहरां हरः । पर्यंकमारोप्य वरांगभूषणैर्विभूषयामास शशांकभूषणः

मग शशांकभूषण हर—गिरिशाने—पर्वतराजाची कन्या, सर्वमन मोहून टाकणारी गौरी हिला गौरवाने मान देऊन, तिला पर्यंकावर बसवून उत्तम अंगभूषणांनी अलंकृत केले।