शिशुकस्य शिवशास्त्रप्राप्तिः (Śiśuka’s Attainment of Śaiva Teaching and Grace)

Verse 1

ऋषय ऊचुः । धौम्याग्रजेन शिशुना क्षीरार्थं हि तपः कृतम् । तस्मात्क्षीरार्णवो दत्तस्तस्मै देवेन शूलिना

ऋषी म्हणाले—धौम्याचा अग्रज तो बालक क्षीरासाठी तप करीत होता; म्हणून शूलधारी देवाने त्याला क्षीरसागर प्रदान केला.

Verse 2

स कथं शिशुको लेभे शिवशास्त्रप्रवक्तृताम् । कथं वा शिवसद्भावं ज्ञात्वा तपसि निष्ठितः

तो केवळ बालक असूनही शिवशास्त्राचा प्रवक्ता कसा झाला? आणि शिवाचे सत्य स्वरूप जाणून तो तपश्चर्येत दृढनिष्ठ कसा झाला?

Verse 3

कथं च लब्धविज्ञानस्तपश्चरणपर्वणि । रुद्राग्नेर्यत्परं वीर्यं लभे भस्म स्वरक्षकम्

आणि खरे ज्ञान मिळाल्यावर मी तपश्चर्येच्या मार्गावर व टप्प्यांवर कसा पुढे जाऊ? रुद्राग्नीपासून उत्पन्न झालेले ते परम वीर्य—स्वरक्षण करणारे भस्म—मी कसे प्राप्त करू?

Verse 4

वायुरुवाच । न ह्येष शिशुकः कश्चित्प्राकृतः कृतवांस्तपः । मुनिवर्यस्य तनयो व्याघ्रपादस्य धीमतः

वायू म्हणाले—हा बालक काही साधासुधा लौकिक नाही; याने तप केले आहे. हा मुनिवर्य, धीमान व्याघ्रपाद यांचा पुत्र आहे.

Verse 5

जन्मान्तरेण संसिद्धः केनापि खलु हेतुना । स्वपदप्रच्युतो दिष्ट्या प्राप्तो मुनिकुमारताम्

पूर्वजन्मातील सिद्धींनी तो परिपक्व झाला होता; कोणत्यातरी कारणाने तो आपल्या पदावरून च्युत झाला, पण दैवयोगाने तो मुनिकुमारपदास आला.

Verse 6

महादेवप्रसादस्य भाग्यापन्नस्य भाविनः । दुग्धाभिलाषप्रभवद्वारतामगमत्तपः

महादेवांच्या प्रसादाने, ज्याचे भाग्य परिपक्व झाले होते आणि ज्याची शुभ सिद्धी निकट होती, त्याच्या दुधाच्या अभिलाषेतून उत्पन्न झालेले तप द्वाररूप झाले।

Verse 7

अतः सर्वगणेशत्वं कुमारत्वं च शाश्वतम् । सह दुग्धाब्धिना तस्मै प्रददौ शंकरः स्वयम्

म्हणून शंकरांनी स्वतः त्याला सर्व गणांचे शाश्वत अधिपत्य आणि दिव्य पुत्रत्वाचे नित्य पद दिले; तसेच क्षीरसागरही पवित्र पोषण-दान म्हणून प्रदान केला।

Verse 8

तस्य ज्ञानागमोप्यस्य प्रसादादेव शांकरात् । कौमारं हि परं साक्षाज्ज्ञानं शक्तिमयं विदुः

त्याला मोक्षदायक ज्ञान-आगमाची प्राप्तीही केवळ शांकर प्रसादानेच झाली. कारण मुनि जाणतात की परम, साक्षात् ज्ञान म्हणजे ‘कौमार-उपदेश’—जो स्वतः शक्तिमय आहे.

Verse 9

शिवशास्त्रप्रवक्तृत्वमपि तस्य हि तत्कृतम् । कुमारो मुनितो लब्धज्ञानाब्धिरिव नन्दनः

त्याच्याच कृपेने त्याला शिव-शास्त्राचा प्रवक्ता बनविले गेले. तो दिव्य कुमार—नंदन—मुनिद्वारे प्राप्त ज्ञानाने जणू नव्याने मिळालेला ज्ञानसागर झाला।

Verse 10

दृष्टं तु कारणं तस्य शिवज्ञानसमन्वये । स्वमातृवचनं साक्षाच्छोकजं क्षीरकारणात्

शिव-ज्ञानाच्या समन्वित बोधात त्याचे कारण स्पष्ट दिसते—स्वतःच्या आईचे वचनच. कारण दुधाच्या निमित्ताने थेट उत्पन्न झालेला शोकच त्याचा हेतु ठरला।

Verse 11

कदाचित्क्षीरमत्यल्पं पीतवान्मातुलाश्रमे । ईर्षयया मातुलसुतं संतृप्तक्षीरमुत्तमम्

एकदा मामाच्या आश्रमात असताना त्याने फारच थोडे दूध प्याले. आणि ईर्ष्येने त्याने मामाच्या पुत्राकडे पाहिले, जो उत्तम दुधाने तृप्त होता.

Verse 12

पीत्वा स्थितं यथाकामं दृष्ट्वा वै मातुलात्मजम् । उपमन्युर्व्याघ्रपादिः प्रीत्या प्रोवाच मातरम्

मामाच्या पुत्राला मनासारखे दूध पिऊन उभे असलेले पाहून उपमन्यु—जो व्याघ्रपाद म्हणूनही ओळखला जातो—आनंदाने मातेला म्हणाला.

Verse 13

उपमन्युरुवाच । मातर्मातर्महाभागे मम देहि तपस्विनि । गव्यं क्षीरमतिस्वादु नाल्पमुष्णं पिबाम्यहम्

उपमन्यु म्हणाला—आई, आई, हे महाभाग तपस्विनी! मला दे. मी गायीचे अतिशय गोड दूध, गरम असतानाच, थोडे नव्हे तर भरपूर पितो.

Verse 14

वायुरुवाच । तच्छ्रुत्वा पुत्रवचनं तन्माता च तपस्विनी । व्याघ्रपादस्य महिषी दुःखमापत्तदा च सा

वायू म्हणाला—पुत्राचे वचन ऐकून त्याची माता, तपस्विनी व व्याघ्रपादाची पत्नी, तेव्हा दुःखाने व्याकुळ झाली.

Verse 15

उपलाल्याथ सुप्रीत्या पुत्रमालिंग्य सादरम् । दुःखिता विललापाथ स्मृत्वा नैर्धन्यमात्मनः

मग तिने अतिशय प्रीतीने पुत्राला लाड करून आदराने मिठी मारली; पण स्वतःच्या दारिद्र्याची आठवण येताच अंतःकरणी दुःखी होऊन विलाप करू लागली।

Verse 16

स्मृत्वास्मृत्वा पुनः क्षीरमुपमन्युस्स बालकः । देहि देहीति तामाह रुद्रन्भूयो महाद्युतिः

दूध वारंवार आठवून तो बालक उपमन्यु, महान तेजस्वी, पुन्हा रडत रुद्राला म्हणाला—“दे, दे.”

Verse 17

तद्धठं सा परिज्ञाय द्विजपत्नी तपस्विनी । शान्तये तद्धठस्याथ शुभोपायमरीरचत्

तो हट्ट ओळखून त्या तपस्विनी द्विजपत्नीने ते शांत करण्यासाठी मग एक शुभ उपाय योजला।

Verse 18

उञ्छवृत्त्यार्जितान्बीजान्स्वयं दृष्ट्वा च सा तदा । बीजपिष्टमथालोड्य तोयेन कलभाषिणी

उञ्छवृत्तीने मिळवलेली धान्ये तिने स्वतः तेव्हा पाहिली. मग मधुर वाणीच्या त्या स्त्रीने दाणे दळून पीठ केले व पाण्यात कालवले.

Verse 19

एह्येहि मम पुत्रेति सामपूर्वं ततस्सुतम् । आलिंग्यादाय दुःखार्ता प्रददौ कृत्रिमं पयः

“ये, ये माझ्या बाळा,” असे प्रेमाने म्हणत तिने आधी मुलाला धीर दिला. मग दुःखाने व्याकुळ होऊन त्याला मिठीत घेऊन जवळ ओढले आणि कृत्रिम दूध दिले.

Verse 20

पीत्वा च कृत्रिमं क्षीरं मात्रां दत्तं स बालकः । नैतत्क्षीरमिति प्राह मातरं चातिविह्वलः

आईने दिलेले कृत्रिम दूध पिऊन तो बालक फार व्याकुळ झाला आणि आईला म्हणाला, “हे दूध नाही.”

Verse 21

दुःखिता सा तदा प्राह संप्रेक्ष्याघ्राय मूर्धनि । समार्ज्य नेत्र पुत्रस्य कराभ्यां कमलायते

तेव्हा ती दुःखाने व्याकुळ होऊन बोलली; पुत्राचे मस्तक नीट पाहून व वास घेऊन, तिने दोन्ही हातांनी कमळासारखे त्याचे नेत्र पुसले।

Verse 22

जनन्युवाच । तटिनी रत्नपूर्णास्तास्स्वर्गपातालगोचराः । भाग्यहीना न पश्यन्ति भक्तिहीनाश्च ये शिवे

माता म्हणाली—रत्नांनी परिपूर्ण त्या नद्या, ज्यांचा प्रवाह स्वर्ग व पाताळापर्यंत पोहोचतो, त्या भाग्यहीनांना दिसत नाहीत; आणि शिवभक्तिहीनांनाही दिसत नाहीत।

Verse 23

राज्यं स्वर्गं च मोक्षं च भोजनं क्षीरसंभवम् । न लभन्ते प्रियाण्येषां न तुष्यति यदा शिवः

जेव्हा शिव प्रसन्न नसतात, तेव्हा त्यांना न राज्य मिळते, न स्वर्ग, न मोक्ष; आणि दूधापासून उत्पन्न पोषक अन्नासारखे प्रिय भोगही मिळत नाहीत।

Verse 24

भवप्रसादजं सर्वं नान्यद्देवप्रसादजम् । अन्यदेवेषु निरता दुःखार्ता विभ्रमन्ति च

सर्व काही भव (भगवान शिव) यांच्या कृपेनेच मिळते, अन्य देवांच्या कृपेने नाही। जे अन्य देवांत आसक्त राहतात, ते दुःखाने पीडित होऊन भ्रमात भटकत राहतात।

Verse 25

क्षीरं तत्र कुतो ऽस्माकं वने निवसतां सदा । क्व दुग्धसाधनं वत्स क्व वयं वनवासिनः

आम्ही तर सदैव वनात राहतो; तिथे आमच्यासाठी दूध कुठून मिळणार? अरे वत्सा, दूध मिळविण्याचे साधन कुठे आणि आम्ही वनवासी कुठे!

Verse 26

कृत्स्नाभावेन दारिद्र्यान्मया ते भाग्यहीनया । मिथ्यादुग्धमिदं दत्तम्पिष्टमालोड्य वारिणा

संपूर्ण अभाव व दारिद्र्यामुळे, भाग्यहीन मी तुला हे ‘खोटे दूध’ दिले आहे—पाण्यात पीठ कालवून केलेले.

Verse 27

त्वं मातुलगृहे स्वल्पं पीत्वा स्वादु पयः शृतम् । ज्ञात्वा स्वादु त्वया पीतं तज्जातीयमनुस्मरन्

मामाच्या घरी ते गोड, उकळलेले दूध थोडेसे पिऊन त्याची गोडी कळल्यावर, तसल्याच स्वादाचेच तू वारंवार स्मरण करीत राहिलास.

Verse 28

दत्तं न पय इत्युक्त्वा रुदन् दुःखीकरोषि माम् । प्रसादेन विना शंभो पयस्तव न विद्यते

‘दूध दिले नाही’ असे म्हणत रडून तू मला दुःखी करतोस. हे शंभो, तुझ्या कृपेशिवाय तुझ्यासाठी दूध असणेच नाही.

Verse 29

पादपंकजयोस्तस्य साम्बस्य सगणस्य च । भक्त्या समर्पितं यत्तत्कारणं सर्वसम्पदाम्

उमा सहित, गणांनी सेवित त्या भगवान् शिवाच्या चरणकमळांवर भक्तीने जे काही अर्पण केले जाते, तेच सर्व संपदा व सिद्धींचे कारण ठरते.

Verse 30

अधुना वसुदोस्माभिर्महादेवो न पूजितः । सकामानां यथाकामं यथोक्तफलदायकः

आता, हे वसु, आमच्याकडून महादेवाची पूजा झाली नाही; तरीही ते सकाम जनांना शास्त्रोक्त फळ इच्छेप्रमाणे देणारे आहेत।

Verse 31

धनान्युद्दिश्य नास्माभिरितः प्रागर्चितः शिवः । अतो दरिद्रास्संजाता वयं तस्मान्न ते पयः

धनाच्या लोभाने आम्ही येथे पूर्वी भगवान शिवांची पूजा केली नाही; म्हणून आम्ही दरिद्री झालो, त्यामुळे तुला देण्यास दूध नाही।

Verse 32

पूर्वजन्मनि यद्दत्तं शिवमुद्दिश्य वै सुतः । तदेव लभ्यते नान्यद्विष्णुमुद्दिश्य वा प्रभुम्

हे सूत! पूर्वजन्मी शिवाला उद्देशून जे दान दिले होते, त्याचेच फळ मिळते; दुसरे काही नाही, जरी ते प्रभु विष्णूला उद्देशून अर्पण केले तरीही।

Verse 33

वायुरुवाच । इति मातृवचः श्रुत्वा तथ्यं शोकादिसूचकम् । बालो ऽप्यनुतपन्नंतः प्रगल्भमिदमब्रवीत्

वायू म्हणाला—मातेचे सत्य व शोकादि सूचित करणारे वचन ऐकून, पश्चात्तापरहित अंतःकरणाचा तो बालकही धैर्याने असे बोलला।

Verse 34

उपमन्युरुवाच । शोकेनालमितो मातः सांबो यद्यस्ति शंकरः । त्यज शोकं महाभागे सर्वं भद्रं भविष्यति

उपमन्यु म्हणाला—आई, तू शोकाने व्याकुळ झाली आहेस. जर उमेसह शंकर (सांब शिव) खरोखर आहेत, तर हे महाभागे, शोक सोड; सर्व मंगल होईल।

Verse 35

शृणु मातर्वचो मेद्य महादेवो ऽस्ति चेत्क्वचित् । चिराद्वा ह्यचिराद्वापि क्षीरोदं साधयाम्यहम्

आई, आज माझे वचन ऐक—महादेव कुठेही असतील तर, उशिरा का होईना किंवा लवकर, मी क्षीरसागर गाठणे नक्की साध्य करीन।

Verse 36

वायुरुवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य बालकस्य महामतेः । प्रत्युवाच तदा माता सुप्रसन्ना मनस्विनी

वायू म्हणाला: त्या महामती बालकाचे वचन ऐकून, अत्यंत प्रसन्न व दृढमनाची माता तेव्हा आनंदाने उत्तर देऊ लागली.

Verse 37

मातोवाच । शुभं विचारितं तात त्वया मत्प्रीतिवर्धनम् । विलंबं मा कथास्त्वं हि भज सांबं सदाशिवम्

माता म्हणाली—बाळा, तू शुभ विचार केला आहेस; त्यामुळे माझी प्रीती वाढली. आता अधिक बोलण्यात विलंब करू नकोस; उमा-सहित सांब सदाशिवाचे भजन कर।

Verse 38

सर्वस्मादधिको ऽस्त्येव शिवः परमकारणम् । तत्कृतं हि जगत्सर्वं ब्रह्माद्यास्तस्य किंकराः

खरोखरच शिव सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ, तेच परम कारण आहेत। त्यांच्यापासूनच हे सर्व जगत् उत्पन्न झाले; ब्रह्मा आदी देवही त्यांचे सेवक आहेत।

Verse 39

तत्प्रसादकृतैश्वर्या दासास्तस्य वयं प्रभोः । तं विनान्यं न जानीमश्शंकरं लोकशंकरम्

त्यांच्या कृपेनेच आम्हाला जे ऐश्वर्य लाभले ते झाले आहे. आम्ही त्या प्रभूचे दास आहोत. त्यांच्यावाचून दुसरा कोणी आम्हाला ज्ञात नाही—लोकमंगलकारी शंकरच।

Verse 40

अन्यान्देवान्परित्यज्य कर्मणा मनसा गिरा । तमेव सांबं सगणं भज भावपुरस्सरम्

इतर देवांना सोडून, कर्माने, मनाने व वाणीने—भाव अग्रस्थानी ठेवून—उमा-सहित, गणांसह त्या सांब शिवाचेच भजन कर।

Verse 41

तस्य देवाधिदेवस्य शिवस्य वरदायिनः । साक्षान्नमश्शिवायेति मंत्रो ऽयं वाचकः स्मृतः

देवाधिदेव, वरदायक शिवाचा हा मंत्र—“नमः शिवाय”—हा त्यांचा साक्षात् वाचक (प्रत्यक्ष निर्देश करणारा) म्हणून स्मरणात आहे।

Verse 42

सप्तकोटिमहामंत्राः सर्वे सप्रणवाः परे । तस्मिन्नेव विलीयंते पुनस्तस्माद्विनिर्गताः

प्रणवयुक्त, परम असे सात कोटी महामंत्र—सर्व त्याच्यामध्येच लीन होतात; आणि पुन्हा त्याच्यापासूनच उद्भवून प्रकट होतात।

Verse 43

सप्रसादाश्च ते मंत्राः स्वाधिकाराद्यपेक्षया । सर्वाधिकारस्त्वेको ऽयं मंत्र एवेश्वराज्ञया

ते मंत्रही प्रसाद देतात—आपापल्या अधिकार (योग्यता) इत्यादींनुसार। पण ईश्वराच्या आज्ञेने हा एकच मंत्र सर्वाधिकारयुक्त, सर्वांस योग्य आहे।

Verse 44

यथा निकृष्टानुत्कृष्टान्सर्वानप्यात्मनः शिवः । क्षमते रक्षितुं तद्वन्मंत्रो ऽयमपि सर्वदा

जसा शिव सर्व जीवांना आपलेच मानून—नीच असोत वा श्रेष्ठ—त्यांचे रक्षण करण्यास समर्थ आहे, तसाच हा मंत्रही सदैव रक्षण देण्यास समर्थ आहे।

Verse 45

प्रबलश्च तथा ह्येष मंत्रो मन्त्रान्तरादपि । सर्वरक्षाक्षमो ऽप्येष नापरः कश्चिदिष्यते

हा मंत्र अत्यंत प्रबळ आहे, इतर मंत्रांपेक्षाही अधिक सामर्थ्यवान। तो सर्व प्रकारे पूर्ण रक्षण करण्यास समर्थ आहे; यास समकक्ष दुसरा कोणी मानला जात नाही।

Verse 46

तस्मान्मन्त्रान्तरांस्त्यक्त्वा पञ्चाक्षरपरो भव । तस्मिञ्जिह्वांतरगते न किंचिदिह दुर्लभम्

म्हणून इतर मंत्रांचा त्याग करून पंचाक्षर ‘नमः शिवाय’ यामध्येच पूर्ण परायण हो. तो जिह्वेत अंतर्गत होऊन नित्य जपला गेल्यास, या जगात काहीही दुर्लभ राहत नाही.

Verse 47

अघोरास्त्रं च शैवानां रक्षाहेतुरनुत्तमम् । तच्च तत्प्रभवं मत्वा तत्परो भव नान्यथा

अघोरास्त्र हे शैव भक्तांसाठी रक्षणाचे अनुपम कारण आहे. ते परम शिवापासूनच उत्पन्न व त्याचेच स्वरूप आहे असे जाणून, त्याच्यातच परायण हो— अन्यथा नाही.

Verse 48

भस्मेदन्तु मया लब्धं पितुरेव तवोत्तमम् । विरजानलसंसिद्धं महाव्यापन्निवारणम्

“परंतु हे भस्म मी प्राप्त केले आहे— अत्युत्तम, आणि तेही तुझ्याच पित्यापासून. विरागाच्या अग्नीत सिद्ध झालेले हे भस्म महान् आपत्ती व क्लेश दूर करणारे आहे.”

Verse 49

मंत्रं च ते मया दत्तं गृहाण मदनुज्ञया । अनेनैवाशु जप्तेन रक्षा तव भविष्यति

“आणि मी तुला दिलेला मंत्र माझ्या अनुमतीने स्वीकार. हाच मंत्र शीघ्र जपल्यास तुझी रक्षा नक्की होईल.”

Verse 50

वायुरुवाच । एवं मात्रा समादिश्य शिवमस्त्वित्युदीर्य च । विसृष्टस्तद्वचो मूर्ध्नि कुर्वन्नेव तदा मुनिः

वायू म्हणाला—अशा रीतीने मातेला उपदेश करून आणि “शिवमस्तु” असे उच्चारून, तो मुनी निरोप घेऊन निघाला; ती आज्ञा मस्तकी धारण करून तो प्रस्थान केला।

Verse 51

तां प्रणम्यैवमुक्त्वा च तपः कर्तुं प्रचक्रमे । तमाह च तदा माता शुभं कुर्वंतु ते सुराः

तिला प्रणाम करून असे बोलून तो तप करण्यास निघाला. तेव्हा त्याची माता म्हणाली—देव तुझे कल्याण करो.

Verse 52

अनुज्ञातस्तया तत्र तपस्तेपे स दुश्चरम् । हिमवत्पर्वतं प्राप्य वायुभक्षः समाहितः

तिची आज्ञा मिळाल्यावर त्याने तेथे कठोर तप केले. हिमालय पर्वतास जाऊन तो केवळ वायूवर निर्वाह करून एकाग्र झाला.

Verse 53

अष्टेष्टकाभिः प्रसादं कृत्वा लिंगं च मृन्मयम् । तत्रावाह्य महादेवं सांबं सगणमव्ययम्

आठ विटांनी वेदी/प्रसाद करून आणि मातीचे लिंग घडवून, तेथे उमा-सहित महादेव—गणांसह अव्यय प्रभू—यांचे आवाहन करावे.

Verse 54

भक्त्या पञ्चाक्षरेणैव पुत्रैः पुष्पैर्वनोद्भवैः । समभ्यर्च्य चिरं कालं चचार परमं तपः

भक्तीने केवळ पंचाक्षर मंत्राचा जप करीत, पुत्रांनी आणलेल्या वनात उगवलेल्या पुष्पांनी त्याने शिवाची विधिवत् पूजा केली; आणि दीर्घकाळ आराधना करून परम तप आचरले।

Verse 55

ततस्तपश्चरत्तं तं बालमेकाकिनं कृशम् । उपमन्युं द्विजवरं शिवसंसक्तमानसम्

त्यानंतर तो बालक उपमन्यु—द्विजांमध्ये श्रेष्ठ—एकटा व कृश होऊन तप करीत असल्याचे दिसले; ज्याचे मन पूर्णतः शिवामध्ये आसक्त होते।

Verse 56

पुरा मरीचिना शप्ताः केचिन्मुनिपिशाचकाः । संपीड्य राक्षसैर्भावैस्तपसोविघ्नमाचरन्

पूर्वी मरीचि ऋषीच्या शापामुळे काही मुनिपिशाचसदृश प्राणी राक्षसी भाव धारण करून ऋषींना पीडीत करीत व त्यांच्या तपश्चर्येत विघ्न आणीत।

Verse 57

स च तैः पीड्यमानो ऽपि तपः कुर्वन्कथञ्चन । सदा नमः शिवायेति क्रोशति स्मार्तनादवत्

त्यांनी पीडा दिली तरी तो कसाबसा तप करीत राहिला; आणि स्मार्तनादासारख्या उच्च घोषाने तो सदैव “नमः शिवाय” असे पुकारत राहिला।

Verse 58

तन्नादश्रवणादेव तपसो विघ्नकारिणः । ते तं बालं समुत्सृज्य मुनयस्समुपाचरन्

त्या नादाचे केवळ श्रवण होताच तपाला विघ्न करणारे नष्ट झाले. त्या बालकाला सोडून देऊन मुनी श्रद्धेने त्याच्याजवळ आले व त्याची सेवा करू लागले।

Verse 59

तपसा तस्य विप्रस्य चोपमन्योर्महात्मनः । चराचरं च मुनयः प्रदीपितमभूज्जगत्

हे मुनीहो, त्या ब्राह्मणाच्या आणि महात्मा उपमन्यूच्या तपोबलाने चराचरांसह सर्व जगत् जणू प्रकाशमान व जागृत झाले।