Adhyaya 141
Ṣaṭtriṃśat-padaka-jñāna (Knowledge of the Thirty-Six Padakas) — Mṛtasañjīvanī-Rasāyana and Coded Therapeutic Counts
या अध्यायात भगवान अग्नी “षट्त्रिंशत्-पदक” नावाची तांत्रिक रसायन-प्रक्रिया सांगतात; ती ब्रह्मा, रुद्र व इंद्र यांनी मान्य केलेली मृत्तसंजिवनी-रसायनविद्या आहे. ३६ औषधी द्रव्यांची गणना करून, एकादी इत्यादी क्रमाने शास्त्रोक्त संयोग केल्यास ती सर्वरोगनाशक ठरून अमरीकरण—मृत्युतुल्य भयापासून मुक्त असा प्राणबलवर्धक परिणाम—देते असे वर्णन आहे. मात्रा-सीमा व सेवनप्रकार (चूर्ण, गोळी, लेह्य, काढा, गोड गोळा/गूळ-शर्करा पाक) दिले असून, स्वरस-भावना करून वारंवार संस्काराने औषधाची शक्ती वाढवावी असे सांगितले आहे. सुरकुत्या व केस पांढरे होणे कमी होणे, शरीरातील विविध कोष्ठांवर सर्वांगिण प्रभाव, आणि संयमित आचरणाने ३०० वर्षांचे आयुष्य हे फल मानले आहे. तिथी-सौरमान, वाण-ऋतु-शैल-वसु अशा सांकेतिक गणना व ग्रह-ग्रहण-संबंधित विधी यांद्वारे उपचारांना ज्योतिषसदृश काल-गणनेशी जोडले आहे. शेवटी हे पदकज्ञान गुप्त असून अयोग्यांना देऊ नये असा स्पष्ट निषेध आहे.
Shlokas
No shlokas available for this adhyaya yet.
Frequently Asked Questions
A structured rasāyana system called “Ṣaṭtriṃśat-padaka,” listing 36 medicinal dravyas and describing preparation modes, dosage, vehicles (honey/ghee/oil), and grouped formulations (navaka-yoga) aimed at disease removal and rejuvenation.
Harītakī, Akṣī, Āmalakī, Marīca, Pippalī, Śiphā, Vahni, Śuṇṭhī, Guḍūcī, Vacā, Nimba, Vāsaka, Śatamūlī, Saindhava, Sindhuvāraka, Kaṇṭakārī, Gokṣurā, Bilva, Punarnavā, Balā, Eraṇḍa, Muṇḍī, Rucaka, Bhṛṅga, Kṣāra, Parpaṭa, Dhanyāka, Jīraka, Śatapuṣyī, Javānikā, Viḍaṅga, Khadira, Kṛtamāla, Haridrā, Vacā, Siddhārtha.
It introduces coded numerical/timing schemes (tithi-and-solar measures; code-terms like vāṇa/ṛtu/śaila/vasu) and references rites spanning planets to eclipses, implying calendrical/ritual structuring of therapeutic control.
By placing potent medical knowledge under divine authority, prescribing disciplined conduct, and restricting transmission to qualified recipients, it frames health and longevity as dharmic supports for sustained sādhanā rather than mere indulgence.