Adhyaya 140
Adhyāya 140 — वश्यादियोगाः (Vaśyādi-yogāḥ): Sixteen-Square Diagram, Herb-Lists, and Encoded Formulas for Subjugation, Protection, and Prosperity
भगवान अग्नी ‘वश्यादियोग’ नावाचा तांत्रिक विधिसमूह सांगतात—वशीकरण, आकर्षण इत्यादी फलांसाठी द्व्यष्टपद (सोळा चौकटी) यंत्रावर आधारित रचना. प्रारंभी हस्तलिखित-संदर्भासह शीर्षक व पाठांतरांचा उल्लेख, नंतर औषधी-द्रव्यांची नोंद: भृंगराज, सहदेवी, पुत्रंजीव/कृतांजली, विष्णुक्रांता/शितार्कक इत्यादी नावे व पर्याय, ज्यातून ग्रंथाची व्यवहार्य औषधविद्या दिसते. पुढे ऋत्विज, नाग, मुनि/मनु, शिव, वसु, दिक्, रस, वेद, ग्रह, ऋतु, सूर्य, चंद्र अशा पददेवता व विभागांनुसार यंत्रात विश्वतत्त्वांचे मांडणी करून देहाशी नाते दाखवले आहे. क्रमाने धूप, उद्वर्तन, अंजन, स्नान आणि विविध लेप; सर्वकार्य-धूपाची विशेष प्रशंसा व अभ्यक्त साधकाला मान-प्रतिष्ठा मिळते असे सांगितले आहे. घर सुगंधित करणे, नेत्राञ्जन, स्नान, भक्षण, पान, टिळक इ. उपयोगांनुसार मंत्र-द्रव्यसमूह वेगळे केले आहेत; शेवटी वश्य, शस्त्रस्तंभन, जलसुरक्षा, गर्भप्राप्ती, प्रसवसौकर्य व पुत्रप्राप्तीसाठी गुटिका व लेप, तसेच भूत-संख्या पद्धतीने द्रव्यसंख्या-गूढसूचना दिल्या आहेत. उपसंहारात ऋत्विज-पदाशी निगडित औषधींचा प्रभाव सिद्ध करून अग्निपुराणातील पवित्र, शास्त्रबद्ध तंत्रविद्येचे वैशिष्ट्य अधोरेखित होते।
Shlokas
No shlokas available for this adhyaya yet.
Frequently Asked Questions
It is a sixteen-square diagrammatic grid used to write/assign names or ingredients; the chapter frames vaśyādi procedures through this structured yantra-like layout with deity and category placements.
It sequences dhūpa (fumigation), udvartana (unction), añjana (collyrium), snāna (bathing), multiple lepa (pastes), and guṭikā (pills), each tied to specific formula-groups and intended effects.
It combines manuscript awareness, pharmacological synonym lists, cosmological deity-mapping (tithi/graha/dik/ṛtu), and operational instructions for outcomes ranging from protection to fertility—treating applied science as sacred revelation.
Yes. It employs encoded expressions (bhūta-saṅkhyā style), such as triṣoḍaśa-diśā-vāṇa and other compound-number markers, to indicate measures or ingredient groupings within lepa/guṭikā preparations.