Adhyaya 26
Explanation of the Characteristics of Mudrās (मुद्रालक्षणकथनं)
മുന് അധ്യായത്തിലെ മന്ത്രപ്രദര്ശനത്തിനു ശേഷം ഇവിടെ മുദ്രാ-ലക്ഷണം വിശദീകരിക്കുന്നു—ദേവസന്നിധി മുതലായ കര്മ്മഫലങ്ങള് ഉളവാക്കുന്ന യാഗീയ കൈസങ്കേതങ്ങളുടെ നിര്ണായക ചിഹ്നങ്ങളും രൂപങ്ങളും. നാരദന് ഹൃദയസന്നിഹിതമായി ചെയ്യുന്ന ‘അഞ്ജലി’യെ പ്രധാന നമസ്കാരമുദ്രയായി നിര്ദ്ദേശിച്ച്, ഭക്തിയെയാണ് സാങ്കേതികവിധിയുടെ പ്രവേശദ്വാരമാക്കി സ്ഥാപിക്കുന്നു. തുടര്ന്ന് ഇടത് മുഷ്ടി, മേലോട്ടുയര്ന്ന അങ്കുഷ്ഠം, വലത് അങ്കുഷ്ഠത്തിന്റെ പിടിത്ത/ഗ്രഥനപ്രവര്ത്തി തുടങ്ങിയ സൂക്ഷ്മ ദേഹചലനക്രമം മന്ത്രവിദ്യയുടെ അംശമായി വിവരിക്കുന്നു. വ്യൂഹത്തില് സാധാരണ–അസാധാരണ മുദ്രാഭേദവും, ചെറുവിരലില് നിന്ന് ക്രമമായി വിടര്ത്തി ഉണ്ടാക്കുന്ന എട്ട് മുദ്രകളുടെ അനുക്രമവും പറയുന്നു. ബീജപ്രയോഗം, സിദ്ധി മുതലായ ലക്ഷ്യങ്ങളില് പാഠാന്തരസൂചന, വരാഹമുദ്രയും അങ്ങനാ-മുദ്രകളുടെ പരമ്പരയും ഉള്പ്പെടുന്നു. അവസാനം വലതുഭാഗത്ത് അതേ രൂപം സംകോചിപ്പിച്ച് പ്രതിബിംബമായി നിര്വഹിക്കുമ്പോള് ശരിയായ വിന്യാസം മുദ്രാസിദ്ധി നല്കുന്നു എന്ന് ഉപസംഹരിക്കുന്നു।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये मन्त्रप्रदर्शनं नाम पञ्चविंशो ऽध्यायः अथ षड्विंशो ऽध्यायः मुद्रालक्षणकथनं नारद उवाच मुद्राणां लक्षणं वक्ष्ये सान्निध्यादिप्रकारकं अञ्जलिः प्रथमा मुद्रा वन्दनी हृदयानुगा
ഇങ്ങനെ ആദിമഹാപുരാണമായ ആഗ്നേയ (അഗ്നിപുരാണ)ത്തിൽ ‘മന്ത്രപ്രദർശനം’ എന്ന പേരിലുള്ള ഇരുപത്തിയഞ്ചാം അധ്യായം സമാപിച്ചു. ഇനി ‘മുദ്രാലക്ഷണകഥനം’ എന്ന ഇരുപത്തിയാറാം അധ്യായം ആരംഭിക്കുന്നു. നാരദൻ പറഞ്ഞു—സാന്നിധ്യാദി ഫലങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുന്ന മുദ്രകളുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ ഞാൻ വിവരിക്കും. ആദ്യ മുദ്ര ‘അഞ്ജലി’; ഇത് വന്ദനമുദ്ര, ഹൃദയാനുഗമായി (ഹൃദയസ്ഥാനത്ത്) ചെയ്യപ്പെടുന്നു।
Verse 2
ऊर्ध्वाङ्गुष्ठोवाममुष्टिर्दक्षिणाङ्गुष्ठबन्धनं सव्यस्य तस्य चाङ्गुष्ठो यस्य चोर्ध्वे प्रकीर्तितः
ഇടങ്കൈ മുഷ്ടിയാക്കി അതിലെ അങ്കുഷ്ഠം (വിരൽ) മേലോട്ടു നിർത്തണം. വലങ്കൈയിലെ അങ്കുഷ്ഠം കൊണ്ട് ആ ഇടമുഷ്ടിയെ ബന്ധിക്കണം/പിടിക്കണം. അങ്കുഷ്ഠം മുകളിൽ സ്ഥാപിതമായിരിക്കുന്ന ഈ കൈസ്ഥിതിയെയാണ് ഇവിടെ പ്രസ്താവിക്കുന്നത്।
Verse 3
तिस्रः साधरणा व्यूहे अथासाधरणा इमाः कनिष्ठादिविमोकेन अष्टो मुद्रा यथाक्रमं
വ്യൂഹം (അനുഷ്ഠാന-ക്രമീകരണം)യിൽ മൂന്ന് സാധാരണ മുദ്രകളുണ്ട്; ഇനി ഇവയായ അസാധാരണ മുദ്രകൾ പറയുന്നു. കനിഷ്ഠിക (ചെറുവിരൽ) മുതൽ ക്രമമായി വിടുതൽ/വിരിയിക്കൽ ചെയ്താൽ, യഥാക്രമം എട്ട് മുദ്രകൾ ഉണ്ടാകുന്നു।
Verse 4
अष्टानां पूर्ववीजानां क्रमशस्त्ववधारयेत् अङ्गुष्ठेन कनिष्टान्तं नमयित्वाङ्गुलित्रयं
ആദ്യത്തെ എട്ട് ബീജാക്ഷരങ്ങളുടെ ക്രമം യഥാവിധി നിർണ്ണയിക്കണം. അങ്കുഷ്ഠം കൊണ്ട് ചെറുവിരലിന്റെ അഗ്രം മടക്കി, തുടർന്ന് മൂന്ന് വിരലുകളുടെ കൂട്ടവും മടക്കണം.
Verse 5
ऊर्ध्वं कृत्वा सम्मुखञ्च वीजाय नवमाय वै वामहस्तमथोत्तानं कृत्वार्धं नामयेच्छनैः
അത് മേലോട്ടുയർത്തി മുന്നോട്ടാക്കി ഒൻപതാം ‘ബീജായന’ (വീശൽ-മുദ്ര) ചെയ്യണം. തുടർന്ന് ഇടത് കൈയെ ഉത്താനമായി (തളിർ മേലോട്ട്) വെച്ച്, പതുക്കെ പാതിവരെ മടക്കണം.
Verse 6
सर्वसिद्ध्यै इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः वैराजं नागसंयुतमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाट्ःअः यौ वीजं चाङ्गसंयुतमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः यः सव्येर्धे प्रकीर्तित इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः वराहस्य स्मृता मुद्रा अङ्गनाञ्च क्रमादिमाः एकैकां मोचयेद्बद्ध्वा वाममुष्टो तथागुलीं
‘സർവസിദ്ധ്യൈ’ എന്ന പാഠം ചില ചിഹ്നിത ഹസ്തപ്രതികളിൽ കാണുന്നു; ചിലതിൽ ‘വൈരാജം നാഗസംയുതം’ എന്നും വായിക്കുന്നു. മറ്റൊരിടത്ത് ‘യൗ’ ബീജം അങ്ഗമന്ത്രങ്ങളോടുകൂടി എന്നും, ചിലതിൽ ‘യഃ സവ്യാർധേ പ്രകീർത്തിതഃ’ എന്നും പാഠമുണ്ട്. തുടർന്ന് വരാഹമുദ്രയും അങ്ഗനാ-മുദ്രകളുടെ ക്രമവും ഉപദേശിക്കുന്നു; ഇടത് മുഷ്ടിയും വിരലുകളും ബന്ധിച്ച്, ക്രമമായി ഓരോന്നായി വിടുതൽ ചെയ്യണം.
Verse 7
आकुञ्चयेत् पूर्वमुद्रां दक्षिणेप्येवमेव च ऊर्ध्वाङ्गुष्ठो वाममुष्ठिर्मुद्रासिद्धिस्ततो भवेत्
ആദ്യം മുൻപ് പറഞ്ഞ മുദ്രയെ ആകുഞ്ചിതമാക്കണം; വലത് വശത്തും അതുപോലെ ചെയ്യണം. ഇടത് കൈ മുഷ്ടിയാക്കി അങ്കുഷ്ഠം മേലോട്ട് നിർത്തിയാൽ, തുടർന്ന് മുദ്രാസിദ്ധി ലഭിക്കുന്നു.
Frequently Asked Questions
Añjali (palms joined) is taught first; it functions as a gesture of reverent salutation and is performed in alignment with the heart, establishing devotional orientation and ritual propriety.
By disciplining bodily action into precise mudrā-forms that invoke sannidhya, the chapter links external ritual correctness (karma/ācāra) with inner devotion and concentration, supporting Dharma and ultimately aiding the pursuit of Mukti while enabling efficacious practice (Bhukti).