Adhyaya 42
Chapter 42 — प्रासादलक्षणकथनं (Prāsāda-lakṣaṇa-kathana: Characteristics of the Temple/Prāsāda)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ഹയഗ്രീവൻ പ്രാസാദനിർമ്മാണത്തിന്റെ പൊതുവിധി വിശദീകരിക്കുന്നു—ചതുരാകൃതിയിലുള്ള സ്ഥലത്തെ പതിനാറ് ഭാഗങ്ങളായി വിഭജിച്ച് ഗർഭന്യാസം, ഭിത്തിവിഭാഗം, അനുപാതാനുസൃത ഉയരം എന്നിവ നിശ്ചയിക്കുന്നു. തുടർന്ന് പ്രതിമയും അതിന്റെ പീഠമായ പിണ്ഡികയും ആധാരമാക്കിയ അളവുപദ്ധതി പറഞ്ഞ് ഗർഭഗൃഹവും ഭിത്തിമാനങ്ങളും നിർണ്ണയിക്കുകയും, ശിഖരം ഭിത്തിഉയരത്തിന്റെ ഇരട്ടിയാകണമെന്ന് വിധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. പ്രദക്ഷിണാപഥത്തിന്റെ വ്യാപ്തി, രഥക പ്രക്ഷേപങ്ങൾ, ശിഖര–ശുകനാസങ്ങളുടെ സൂത്രം (കയർ) ഉപയോഗിച്ചുള്ള സജ്ജീകരണം, സിംഹചിഹ്നം, വേദി, കലശം മുതലായ അലങ്കാരസ്ഥാപനം എന്നിവ വിവരിക്കുന്നു. ദ്വാരത്തിന്റെ ജ്യാമിതി സ്ഥിരം—ഉയരം വീതിയുടെ ഇരട്ടി—ഉദുംബരാദി ശുഭമരം, ചണ്ഡ–പ്രചണ്ഡ, വിശ്വക്സേന, ശ്രീ തുടങ്ങിയ ദ്വാരപാലദേവതകളുടെ നിയമവും ഉണ്ട്. പ്രാകാരത്തിന്റെ ഉയരം പ്രാസാദത്തിന്റെ നാലിലൊന്ന്, ഗോപുരം അല്പം കുറവ്; വരാഹ, നരസിംഹ, ശ്രീധര, ഹയഗ്രീവ, ജാമദഗ്ന്യാദി ദിക്കനുസൃത പ്രതിഷ്ഠകൾകൊണ്ട് സ്ഥലം പവിത്രമാക്കുന്നു. ചില പാഠഭേദങ്ങളിൽ ഭിന്നഭിന്ന ഭിന്നാംശ അളവുകൾ സൂചിപ്പിച്ച് ശാസ്ത്രീയ കൃത്യതയും ധാർമ്മിക മംഗളതയും ഊന്നിപ്പറയുന്നു।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये पातालयोगकथनं नाम एकचत्वारिंशो ऽध्यायः अथ द्वाचत्वारिंशो ऽध्यायः प्रासादलक्षणकथनं हयग्रीव उवाच प्रासादं सम्प्रवक्ष्यामि सर्वसाधारणं शृणु चतुरस्रीकृतं क्षेत्रं भजेत् षोडशधा बुधः
ഇങ്ങനെ ആദിമമഹാപുരാണമായ അഗ്നിപുരാണത്തിൽ ‘പാതാളയോഗകഥനം’ എന്ന നാൽപ്പത്തൊന്നാം അധ്യായം സമാപിച്ചു. ഇനി ‘പ്രാസാദലക്ഷണകഥനം’ എന്ന നാൽപ്പത്തിരണ്ടാം അധ്യായം ആരംഭിക്കുന്നു. ഹയഗ്രീവൻ പറഞ്ഞു— പൊതുവായി പ്രയോഗ്യമായ പ്രാസാദവിധാനം ഞാൻ പറയുന്നു; കേൾക്കുക. ജ്ഞാനി ചതുരശ്രമായ ഭൂഖണ്ഡം എടുത്ത് അതിനെ പതിനാറായി വിഭജിക്കണം.
Verse 2
मध्ये तस्य चतुर्भिस्तु कुर्यादायसमन्वितं समप्रासादमानत इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः द्वदशैव तु भागानि भित्त्यर्थं परिकल्पयेत्
അതിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ നാല് ഭാഗങ്ങളുടെ അളവനുസരിച്ച് ഇരുമ്പുകൊണ്ട് ബലപ്പെടുത്തിയ (ആധാര/സ്ഥാപനം) ഒരുക്കണം; പ്രാസാദത്തിന്റെ അളവുകൾ സമമായിരിക്കണം. മതിലുകളുടെ ആവശ്യത്തിന് കൃത്യമായി പന്ത്രണ്ട് ഭാഗങ്ങൾ നിശ്ചയിക്കണം.
Verse 3
जङ्घोच्छ्रायन्तु कर्तव्यं चतुर्भागेण चायतं जङ्घायां द्विगुणोच्छ्रायं मञ्जर्याः कल्पयेद् बुधः
ജംഘ (താഴ്ഭാഗം)യുടെ ഉയരം നാലിലൊന്ന് അളവായി നിർമിക്കണം. ജംഘയുടെ മേൽ ജ്ഞാനിയായ ശില്പി അതിന്റെ ഇരട്ട ഉയരമുള്ള മഞ്ജരി (അലങ്കാരഗുച്ചം) രൂപപ്പെടുത്തണം.
Verse 4
तुर्यभागेन मञ्जर्याः कार्यः सम्यक् प्रदक्षिणः तन्माननिर्गमं कार्यमुभयोः पार्श्वयोः समं
ചതുർത്ഥഭാഗപ്രമാണം ഉപയോഗിച്ച് മഞ്ജരീ-അംഗത്തെ ചുറ്റിയുള്ള പ്രദക്ഷിണ (ദക്ഷിണാവർത്ത) വിന്യാസം ശരിയായി ചെയ്യണം; ആ അളവിന്റെ നീട്ടൽ ഇരുപാർശ്വങ്ങളിലും സമമായി നിർവഹിക്കണം।
Verse 5
शिखरेण समं कार्यमग्रे जगति विस्तरं द्विगुणेनापि कर्तव्यं यथाशोभानुरूपतः
മുൻവശ ജഗതിയുടെ വീതി ശിഖരത്തിന്റെ അളവിനോട് സമമാക്കണം; അല്ലെങ്കിൽ ശോഭയും അനുപാതവും അനുസരിച്ച് അത് ഇരട്ടിയാക്കാനും കഴിയും।
Verse 6
विस्तारान्मण्डपस्याग्रे गर्भसूत्रद्वयेन तु दैर्घ्यात्पादाधिकं कुर्यान्मध्यस्तम्भैर् विभूषितं
മണ്ഡപത്തിന്റെ മുൻവശത്ത്, രണ്ടു ഗർഭസൂത്രങ്ങൾ അനുസരിച്ച്, നീളം വീതിയേക്കാൾ ഒരു പാദം അധികമാക്കണം; മധ്യസ്തംഭങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കണം।
Verse 7
प्रासादगर्भमानं वा कुर्वीत मुखमण्डपं एकाशीतिपदैर् व्यास्तुं पश्चात् मण्डपमारभेत्
പ്രാസാദത്തിന്റെ ഗർഭഗൃഹ അളവിനനുസരിച്ച് മുഖമണ്ഡപം നിർമ്മിക്കണം; തുടർന്ന് 81-പദ (ഏകാശീതി) ജാലകവിന്യാസത്തിൽ പദ്ധതി വരച്ച്, പിന്നെ മണ്ഡപനിർമ്മാണം ആരംഭിക്കണം।
Verse 8
शुकान् प्राग्द्वारविन्यासे पादान्तःस्थान् यजेत् सुरान् तथा प्राकारविन्यासे यजेद् द्वात्रिंशदन्तगान्
കിഴക്കൻ ദ്വാരവിന്യാസത്തിൽ ശുകന്മാരെയും ദിക്കുകളുടെ പാദാന്തസ്ഥാന ദേവന്മാരെയും പൂജിക്കണം; അതുപോലെ പ്രാകാരവിന്യാസത്തിൽ അകത്തുവശത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന മുപ്പത്തിരണ്ട് ദേവന്മാരെയും പൂജിക്കണം।
Verse 9
सर्वसाधारणं चैतत् प्रासादस्य च लक्षणं मानेन प्रतिमाया वा प्रासादमपरं शृणु
ഇവ പ്രാസാദം (ക്ഷേത്രം) എന്നതിനുള്ള പൊതുവായ ലക്ഷണങ്ങളാണ്. ഇനി അളവുപ്രകാരം—പ്രതിമയുടെ പ്രമാണമോ നിശ്ചിത മാനകമോ അനുസരിച്ച്—മറ്റൊരു തരത്തിലുള്ള പ്രാസാദം കേൾക്കുക.
Verse 10
प्रतिमायाः प्रमाणन कर्तव्या पिण्डिका शुभा गर्भस्तु पिण्डिकार्धेन गर्भमानास्तु भित्तयः
പ്രതിമയുടെ പ്രമാണം യഥാവിധി നിർണ്ണയിക്കണം. ശുഭമായ പിണ്ഡിക (ആധാരപീഠം) നിർമ്മിക്കണം. ഗർഭഗൃഹം പിണ്ഡികയുടെ അർദ്ധമാപത്തിൽ ആയിരിക്കണം; ഭിത്തികൾ ഗർഭഗൃഹമാപത്തിന് അനുപാതമായി അളക്കണം.
Verse 11
भित्तेरायाममानेन उत्सेधन्तु प्रकल्पयेत् भित्त्युच्छ्रायात्तु द्विगुणं शिखरं कल्पयेद् बुधः
ഭിത്തിയുടെ നീളം മാനമായി എടുത്ത് ഉത്സേധം (ഉയരം) നിർണ്ണയിക്കണം. ഭിത്തിയുടെ ഉയരത്തിന്റെ ഇരട്ടിയായി ശിഖരം ജ്ഞാനിയായ ശില്പി രൂപപ്പെടുത്തണം.
Verse 12
शिखरस्य तु तुर्येण भ्रमणं परिकल्पयेत् शिखरस्य चतुर्थेन व्यग्रतो मुखमण्डपं
ശിഖരത്തിന്റെ ചതുർത്ഥാംശമാപത്തിൽ ഭ്രമണപഥം (പ്രദക്ഷിണാമാർഗം) നിർണ്ണയിക്കണം. ശിഖരത്തിന്റെ ചതുർത്ഥാംശത്തിന് തുല്യമായി മുൻവശത്തേക്ക് നീളുന്ന മുഖമണ്ഡപവും ഒരുക്കണം.
Verse 13
चत्युर्भागेण वा युतमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः चतुर्भागेण संयुतमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः सम्यक् कुर्यात् प्रदक्षिणमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः द्वात्रिंशदन्तरे इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अष्टमांसेन गर्भस्य रथकानान्तु निर्गमः परिधेर्गुणभागेन रथकांस्तत्र कल्पयेत्
‘ചതുര്ഭാഗേണ വാ യുതം’ എന്ന പാഠം ഒരു ചിഹ്നിത ഹസ്തപ്രതിയിൽ; ‘ചതുര്ഭാഗേണ സംയുതം’ എന്നത് മറ്റൊന്നിൽ. ‘സമ്യക് കുര്യാത് പ്രദക്ഷിണം’ എന്നും ‘ദ്വാത്രിംശദന്തരേ’ എന്നും ചില ചിഹ്നിത ഹസ്തപ്രതികളിൽ പാഠമുണ്ട്. ഗർഭഗൃഹത്തിൽ നിന്ന് രഥക ഘടകങ്ങളുടെ പ്രക്ഷേപം (ഓഫ്സെറ്റ്) അഷ്ടമാംശമാപത്തിൽ ആയിരിക്കണം; അവിടെ പരിധിയുടെ ഗുണ-ഭാഗം (യോഗ്യ ഭിന്നാംശം) അനുസരിച്ച് രഥക-അവയവങ്ങൾ രൂപപ്പെടുത്തണം.
Verse 14
तत्तृतीयेण वा कुर्याद्रथकानान्तु निर्गमं वामत्रयं स्थापनीयं रथकत्रितये सदा
അല്ലെങ്കിൽ മൂന്നാം അളവുപ്രകാരം രഥങ്ങളുടെ നിർഗമം (പുറത്തേക്കുള്ള പ്രക്ഷേപം) ക്രമീകരിക്കണം; ഇടത്തുവശത്ത് രഥത്രയത്തിനായി മൂന്നിന്റെ കൂട്ടം എപ്പോഴും സ്ഥാപിക്കണം.
Verse 15
शिखरार्थं हि सूत्राणि चत्वारि विनिपातयेत् शुकनाशोर्ध्वतः सूत्रं तिर्यग्भूतं निपातयेत्
ശിഖരം നിർണ്ണയിക്കുവാൻ നാല് സൂത്രങ്ങൾ (അളവുകയർ) താഴെയിറക്കണം; ശുകനാസയുടെ മീതെ ഒരു സൂത്രം തിര്യക് (തിരശ്ചീനമായി) ഇറക്കണം.
Verse 16
शिखरस्यार्धभागस्थं सिंहं तत्र तु कारयेत् शुकनासां स्थिरीकृत्य मध्यसन्धौ निधापयेत्
ശിഖരത്തിന്റെ അർദ്ധഭാഗത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന സിംഹമൂർത്തി അവിടെ നിർമ്മിക്കണം; ശുകനാസയെ ഉറപ്പാക്കി മധ്യസന്ധിയിൽ സ്ഥാപിക്കണം.
Verse 17
अपरे च तथा पार्श्वं तद्वत् सूत्रं निधापयेत् तदूर्ध्वन्तु भवेद्वेदी सकण्टा मनसारकं
മറ്റൊരു പാർശ്വത്തിലും അതേവിധം സൂത്രം സ്ഥാപിക്കണം; അതിന്റെ മീതെ കണ്ഠമുള്ള വേദി ഉണ്ടായിരിക്കണം, മനസാര-വിധാനക്രമം ചേർന്നതായും.
Verse 18
स्कन्धभग्नं न कर्तव्यं विकरालं तथैव च ऊर्ध्वं च वेदिकामानात् कलशं परिकल्पयेत्
സ്കന്ധഭഗ്നം (തോൾ/കണ്ഠം പൊട്ടിയതുപോലെ) ആക്കരുത്; വികരാലം (വികൃതം) ആക്കുകയും അരുത്; വേദിയുടെ അളവനുസരിച്ച് മുകളിലേക്ക് കലശം അനുപാതത്തോടെ രൂപപ്പെടുത്തണം.
Verse 19
विस्ताराद्द्विगुणं द्वारं कर्तव्यं तु सुशोभनं उदुम्बरौ तदूर्ध्वञ्च न्यसेच्छाखां सुमङ्गलैः
വാതിൽ അതിന്റെ വീതിയുടെ ഇരട്ടിയോളം ഉയരത്തിൽ, മനോഹരമായി നിർമ്മിക്കണം. ഉദുംബരമരക്കട്ടയിൽ വാതിൽത്തൂണുകൾ സ്ഥാപിച്ച്, അതിന്റെ മുകളിൽ പരമമംഗലചിഹ്നമായി ശുഭശാഖ സ്ഥാപിക്കണം.
Verse 20
द्वारस्य तु चतुर्थांशे कार्यौ चण्डप्रचण्दकौ विश्वक्सेनवत्सदण्डौ शिखोर्ध्वोडुम्बरे श्रियं
വാതിലിന്റെ ചതുര്ഥഭാഗത്തിൽ രൗദ്ര ദ്വാരപാലന്മാരായ ചണ്ഡനും പ്രചണ്ഡനും സ്ഥാപിക്കണം; കൂടാതെ വിശ്വക്സേനനും വത്സദണ്ഡനും സ്ഥാപിക്കണം. മുകളിലെ ശിഖരഭാഗത്ത്, ഉദുംബരപ്പട്ടയിൽ, മംഗളാധിഷ്ഠാത്രിയായ ശ്രീ (ലക്ഷ്മി)യെ പ്രതിഷ്ഠിക്കണം.
Verse 21
दिग्गजैः स्नाप्यमानान्तां घटेः साब्जां सुरूपिकां प्रासादस्य चतुर्थांशैः प्राकारस्योच्छ्रयो भवेत्
അവസാനത്തിൽ, ദിക്കുകളിലെ ഗജങ്ങൾ അഭിഷേകം ചെയ്യുന്നതുപോലെ തോന്നുന്ന, താമരയോടുകൂടിയ സുന്ദരമായ ഘടം (കലശം) സ്ഥാപിക്കണം. പ്രാകാരത്തിന്റെ ഉയരം പ്രാസാദത്തിന്റെ ഉയരത്തിന്റെ നാലിലൊന്നായിരിക്കണം.
Verse 22
प्रासादात् पादहीनस्तु गोपुरस्योच्छ्रयो भवेत् पञ्चहस्तस्य देवस्य एकहस्ता तु पीठिका
ഗോപുരത്തിന്റെ (ദ്വാരശിഖരത്തിന്റെ) ഉയരം പ്രാസാദത്തിന്റെ ഉയരത്തിൽ നിന്ന് ഒരു പാദം (നാലിലൊന്ന്) കുറവായിരിക്കണം. അഞ്ചു ഹസ്ത അളവുള്ള ദേവവിഗ്രഹത്തിന് പീഠിക ഒരു ഹസ്ത ഉയരമായിരിക്കണം.
Verse 23
गारुडं मण्डपञ्चाग्रे एकं भौमादिधाम च कुर्याद्धि प्रतिमायान्तु दिक्षु चाष्टमासु चोपरि
മണ്ഡപത്തിന്റെ പഞ്ചാഗ്ര (അഞ്ചുഭാഗ മുന്നഭാഗം) മുൻവശത്ത് ഒരു ഗാരുഡചിഹ്നം/പ്രതിമ നിർമ്മിക്കണം. കൂടാതെ ഭൗമാദി ധാമങ്ങൾ (സ്ഥാനങ്ങൾ) ക്രമീകരിക്കണം. വാസ്തവത്തിൽ, എട്ട് ദിക്കുകളിലും മുകളിലും പ്രതിമകൾ വിധിപൂർവം സ്ഥാപിക്കണം.
Verse 24
पूर्वे वराहं दक्षे च नृसिंहं श्रीधरं जले उत्तरे तु हयग्रीवनाग्नेय्यां जामदग्न्यकं
കിഴക്കിൽ വരാഹം, തെക്കിൽ നൃസിംഹം, ജലദിശ (പടിഞ്ഞാറ്) ൽ ശ്രീധരൻ, വടക്കിൽ ഹയഗ്രീവൻ, കൂടാതെ ആഗ്നേയ (തെക്ക്-കിഴക്ക്) ദിശയിൽ ജാമദഗ്ന്യൻ (പരശുരാമൻ) സ്ഥാപിക്കണം/ധ്യാനിക്കണം।
Verse 25
तत्तुरीयेणेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः नैरृत्यां रामकं वायौ वामनं वासुदेवकं ईशे प्रासादरचना देया वस्वर्ककादिभिः द्वारस्य चाष्टमाद्यंशं त्यत्का बेधो न दोषभाक्
‘തത്തുരീയേണ’—എന്നിങ്ങനെ അടയാളപ്പെടുത്തിയ ഹസ്തപ്രതിയിൽ പാഠാന്തരം കാണുന്നു. നൈഋത്യ (തെക്ക്-പടിഞ്ഞാറ്) ദിശയിൽ ‘രാമക’ തരം, വായവ്യ (വടക്ക്-പടിഞ്ഞാറ്) ദിശയിൽ ‘വാമന’ തരം കൂടാതെ ‘വാസുദേവക’ തരം വിന്യസിക്കണം. ഈശാന (വടക്ക്-കിഴക്ക്) ദിശയിൽ വസു, അർക്ക മുതലായ അളവുക്രമങ്ങളാൽ പ്രാസാദരചന നൽകണം. ദ്വാരത്തിന്റെ ആദ്യ അഷ്ടമാംശം ഒഴിവാക്കി ചെയ്യുന്ന ബേധം (രന്ധ്രം/തുറവ്) ദോഷകരമല്ല।
Frequently Asked Questions
A modular proportional system: square site planning (16-part division and 81-pada grid), garbha derived from piṇḍikā, śikhara set at twice the wall-height, and standardized ratios for pradakṣiṇā/bhramaṇa, doorway geometry, prākāra, and gopura.
It frames temple-building as applied dharma: correct proportion, orientation, deity-placement, and auspicious installations convert craftsmanship into ritual order, making built space a support for pūjā, pradakṣiṇā, and disciplined devotion aligned with mokṣa.
Doorway guardians (Caṇḍa, Pracaṇḍa), Viśvaksena, Śrī above the crest, kalaśa imagery with diggajas, and directional placements including Varāha (east), Narasiṃha (south), Śrīdhara (west/water-direction), Hayagrīva (north), and Jāmadagnya (south-east), with additional quarter-specific types noted.
Yes. The text explicitly records variant readings for fractional measures (e.g., “by the fourth part,” “joined with one-fourth,” and interval notes), indicating that precise proportioning depends on vetted recension and the architect’s calibrated application.