Adhyaya 74: King Svarashtra, the Deer-Queen’s Curse, and the Rise of Tamasa Manu

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे औत्तममन्वन्तरे त्रिसप्ततितमोऽध्यायः चतुःसप्ततितमोऽध्यायः—७४ । मार्कण्डेय उवाच । राजाभूद्विख्यातः स्वराष्ट्रो नाम वीर्यवान् । अनेकयज्ञकृत् प्राज्ञः संग्रामेष्वपराजितः ॥

આ રીતે શ્રીમાર્કંડેય પુરાણમાં ઔત્તમ મન્વંતરમાં ત્રેસિત્તેરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. ચોત્તેરમો અધ્યાય આરંભ થાય છે. માર્કંડેય બોલ્યા—સ્વરાષ્ટ્ર નામે પ્રસિદ્ધ એક રાજા હતો; પરાક્રમે મહાબલ, અનેક યજ્ઞ કરનાર, બુદ્ધિમાન અને યુદ્ધોમાં અજેય।

Verse 2

तस्यायुḥ सुमहत्प्रादात् मन्त्रिणाराधितो रविः । पत्नीणाञ्च शतं तस्य धन्यानामभवद् द्विज ॥

તેના મંત્રીએ પૂજેલા રવિ (સૂર્ય)એ તેને અત્યંત દીર્ઘ આયુષ્ય આપ્યું. અને હે દ્વિજ, તેની સો સૌભાગ્યવતી પત્નીઓ હતી.

Verse 3

तस्य दीर्घायुṣः पत्न्यो नातिदीर्घायुṣो मुने । कालेन जग्मुर्निधनं भृत्यमन्त्रिजनास्तथा ॥

હે ઋષિ, તે દીર્ઘાયુ રાજાની પત્નીઓ દીર્ઘાયુ ન હતી; સમય આવતા તેઓ મૃત્યુને પામી—એ જ રીતે તેના સેવકો, મંત્રીઓ અને અન્ય લોકો પણ.

Verse 4

स भार्याभिस्तथायुक्तो भृत्यैश्च सहजन्मभिः । उद्विग्नचेताः संप्राप वीर्यहानिमहर्निशम् ॥

પત્નીઓ અને સહજાત (દીર્ઘકાળના) સેવકો સાથે હોવા છતાં તે હૃદયમાં વ્યાકુળ થયો; અને દિવસ-રાત તેનું તેજ તથા ઉત્સાહ ક્ષીણ થવા લાગ્યું.

Verse 5

तं वीर्यहीनं निभृतैर्भृत्यैस्त्यक्तं सुदुःखितम् । अनन्तरो विमर्दाख्यो राज्याच्च्यावितवांस्तदा ॥

જ્યારે તે પરાક્રમવિહિન થયો—દબાયેલા (ભીત) સેવકો દ્વારા ત્યજાયેલો અને મહાશોકમાં ડૂબેલો—ત્યારે ‘વિમર્દ’ નામે પ્રસિદ્ધ અનંતરે તેને રાજ્યમાંથી હાંકી કાઢ્યો।

Verse 6

राज्याच्च्युतः सोऽपि वनं गत्वा निर्विण्णमानसः । तपस्तेपे महाभागे वितस्तापुलिने स्थितः ॥

રાજ્યમાંથી હાંકી કાઢવામાં આવેલો તે પણ વિરક્ત મનથી વનમાં ગયો અને વિતસ્તા નદીના પવિત્ર રેતાળ કાંઠે ઊભો રહી તપશ્ચર્યા કરી।

Verse 7

ग्रीष्मे पञ्चतमा भूत्वा वर्षास्वभ्रावकाशिकः । जलशायी च शिशिरे निराहारो यतव्रतः ॥

ઉનાળામાં તે ‘પંચાગ્નિ’ તપ કરતો; ચોમાસામાં ખુલ્લા આકાશ નીચે રહેતો; શિયાળામાં પાણીમાં શયન કરતો. તે ઉપવાસી અને વ્રતોમાં દૃઢ હતો।

Verse 8

ततस्तपस्यतस्तस्य प्रावृट्काले महाप्लवः । बभूवानुदिनं मेघैर्वर्षद्भिरनुसन्ततम् ॥

ત્યારે, તે તપશ્ચર્યા કરતો હતો ત્યારે ચોમાસામાં મહાપૂર આવ્યો, કારણ કે વાદળો દિવસ પછી દિવસ સતત વરસાદ વરસાવતા રહ્યા।

Verse 9

न दिग्विज्ञायते पूर्वा दक्षिणा वा न पश्चिमा । नोत्तरा तमसा सर्वमनुलिप्तमिवाभवत् ॥

કોઈ દિશા ઓળખાતી ન હતી—ન પૂર્વ, ન દક્ષિણ, ન પશ્ચિમ, ન ઉત્તર; બધું જ જાણે અંધકારથી લિપ્ત લાગતું હતું।

Verse 10

ततोऽतिपूरेण नृपः स नद्याः प्रेरितस्तटम् । प्रार्थयन्नापि नावाप ह्रियमाणो महीपतिः ॥

ત્યારે નદીના મહાપ્રવાહના વેગથી ધકેલાતો રાજા કિનારા તરફ ધકેલાયો. તે વિનંતી કરતો રહ્યો છતાં તેને કોઈ નાવ મળી નહીં, અને ભૂપતિ પ્રવાહમાં વહેતો ગયો.

Verse 11

अथ दूरे जलौघेन ह्रियमाणो महीपतिः । आससाद जले रौहीं स पुच्छे जगृहे च ताम् ॥

પછી પાણીના પ્રવાહના વેગથી દૂર વહેતો ગયેલો રાજા પાણીમાં એક રૌહી (હરણિ)ને જોયો અને તેણે તેની પૂંછડી પકડી લીધી.

Verse 12

तेन प्लवेन स ययावूध्यमानो महीतले । इतश्चेतश्चान्धकारे आससाद तटं ततः ॥

તેણીને તરતાં આધાર સમાન ઉપયોગ કરીને તે આગળ વધ્યો, જમીન ઉપરથી વહેતો ગયો. અંધકારમાં અહીં-ત્યાં ફેંકાતો અંતે તે કિનારે પહોંચ્યો.

Verse 13

विस्तारि पङ्कमत्यर्थं दुस्तरं स नृपस्तरन् । तथैव कृष्यमाणोऽन्यद्रम्यं वनमवाप सः ॥

રાજા પગે ચાલીને બહુ વિસ્તરેલા, પાર કરવો કઠિન એવા કાદવમાંથી પસાર થતો—તોય ખેંચાતો જ—બીજા રમ્ય વનમાં પહોંચ્યો.

Verse 14

तत्रान्धकारे सा रौही चकर्ष वसुधाधिपम् । पुच्छे लग्नं महाभागं कृशं धमनिसन्ततौ ॥

ત્યાં અંધકારમાં તે રૌહી, જેના પૂંછડે ચોંટેલો ભૂપતિ હતો, તેને ખેંચતી લઈ ગઈ—તે કુલીન હોવા છતાં કૃશ હતો, અને તેની શિરાઓ ઊભરી દેખાતી હતી.

Verse 15

तस्याश्च स्पर्शसम्भूतामवाप मुदमुत्तमाम् । सोऽन्धकारे भ्रमन् भूयो मदनाकृष्टमानसः ॥

તેણીના સ્પર્શથી તેણે પરમ ઉત્તમ આનંદ મેળવ્યો; અને ફરી અંધકારમાં ભટકતાં તેનું મન કામથી આકર્ષાયું।

Verse 16

विज्ञाय सानुरागं तं पृष्ठस्पर्शनतत्परम् । नरेन्द्रं तद्वनस्यान्तः सा मृगी तमुवाच ह ॥

તેને આસક્તિથી ભરેલો અને પોતાની પીઠ સ્પર્શ કરવા તત્પર જાણીને, તે હરણી વનમાં રાજાને આ વચન બોલી।

Verse 17

किं पृष्ठं वेपथुमता करेण स्पृशसे मम । अन्यथैवास्य कार्यस्य सञ्जाता नृपते गतिः ॥

કંપતા હાથથી તું મારી પીઠ કેમ સ્પર્શ કરે છે? હે રાજન, આ વિષયની ગતિ તો સર્વથા બીજા જ રીતે ઊભી થઈ છે।

Verse 18

नास्थाने वो मनो यातं नागम्याहं तवेश्वर । किन्तु त्वत्सङ्गमे विघ्नमेष लोलः करोति मे ॥

તારું મન અયોગ્ય સ્થાને ગયું છે; હે પ્રભુ, હું તારા દ્વારા સમીપગમ્ય નથી. પરંતુ આ ચંચળ આવેગ જ તારી સાથે મારા સંયોગમાં આવવામાં વિઘ્ન કરે છે।

Verse 19

माङ्कण्डेय उवाच इति श्रुत्वा वचस्तस्या मृग्याश्च जगतीपतिः । जातकौतूहलो रौहीमिदं वचनमब्रवीत् ॥

માર્કંડેયે કહ્યું—તે હરણીના વચન સાંભળી પૃથ્વીપતિનું કૌતૂહલ જાગ્યું અને તેણે તે રૌહીને આ વાણી કહી।

Verse 20

का त्वं ब्रूहि मृगी वाक्यं कथं मानुषवद्वदेत् । कश्चैव लोलो यो विघ्नं त्वत्सङ्गे कुरुते मम ॥

તું કોણ છે, હે મૃગી? કહો—તું માનવની જેમ કેવી રીતે બોલે છે? અને તે ચંચળ કોણ છે, જે તારી સાથે મારા સંગમમાં વિઘ્ન ઊભું કરે છે?

Verse 21

मृग्युवाच अहं ते दयिता भूप ! प्रागासमुत्पलावती । भार्या शताग्रमहिषी दुहिता दृढधन्वनः ॥

મૃગી બોલી—હે રાજન, હું પહેલાં તારી પ્રિયા ઉત્પલાવતી હતી. હું શતાગ્રની મહિષી (મુખ્ય રાણી) અને દૃઢધન્વાની પુત્રી હતી.

Verse 22

राजोवाच किन्तु यावत्कृतं कर्म येनेमां योनिमागता । पतिव्रता धर्मपरा सा चेत्थं सथमीदृशी ॥

રાજાએ કહ્યું—એણે એવું કયું કર્મ કર્યું કે તે આ યોનિમાં આવી? જો તે પતિવ્રતા અને ધર્મપરાયણા હતી, તો તે આવી કેવી રીતે બની?

Verse 23

मृग्युवाच अहं पितृगृहे बाला सखीभिः सहिता वनम् । रन्तुं गता ददर्शैकं मृगं मृग्या समागतम् ॥

મૃગી બોલી—જ્યારે હું પિતૃગૃહમાં યુવાન કન્યા હતી, ત્યારે સખીઓ સાથે રમવા માટે વનમાં ગઈ. ત્યાં મેં એક હરિણને એક મૃગી સાથે સંયુક્ત જોયો.

Verse 24

ततः समीपवर्तिन्या मया सा ताडिता मृगी । मया त्रस्ता गतान्यत्र क्रुद्धः प्राह ततो मृगः ॥

પછી હું નજીક ગઈ અને તે મૃગીને માર્યો. મારાથી ડરીને તે બીજી તરફ દોડી ગઈ; ત્યારબાદ તે હરિણ ક્રોધિત થઈને બોલ્યો.

Verse 25

मूढे किमेवं मत्तासि धिक्ते दौः शील्यमीदृशम् । आधानकालो येनायं त्वया मे विफलीकृतः ॥

મૂઢ કન્યા—તું એટલી ચપળ કેમ છે? તારા આવા દુષ્ચરિત્ર પર ધિક્કાર. આ કૃત્યથી મારો ગર્ભાધાનનો સમય નિષ્ફળ થયો.

Verse 26

वाचं श्रुत्वा ततस्तस्य मानुषस्येव भाषतः । भीता तमब्रुवं कोऽसीत्येतां योनिमुपागतः ॥

તે મનુષ્યની જેમ બોલ્યો તે વચન સાંભળી હું ભયભીત થઈ અને તેને કહ્યું—‘તું કોણ છે, જે હરણરૂપે આ ગર્ભમાં પ્રવેશ્યો છે?’

Verse 27

ततः स प्राह पुत्रोऽहमृषेर्निर्वृतिचक्षुषः । सुतपा नाम मृग्यान्तु साभिलाषो मृगोऽभवम् ॥

પછી તેણે કહ્યું—‘હું મુનિ નિર્વૃતিচક્ષુષનો પુત્ર છું. મારું નામ સુતપા. હરણીએચ્છાથી હું હરિણ (નર મૃગ) બની ગયો.’

Verse 28

इमाञ्चानुगतः प्रेम्णा वाञ्छितश्चानया वने । त्वया वियोजिता दुष्टे तस्माच्छापं ददामि ते ॥

હું પ્રેમથી તેની પાછળ ગયો, અને વનમાં તેણીએ પણ મને ઇચ્છ્યો. દુષ્ટ કન્યા, તું અમને અલગ કરી દીધા; તેથી હું તને શાપ આપું છું.

Verse 29

मया चोक्तं तवाज्ञानादपराधः कृतो मुने । प्रसादं कुरु शापं मे न भवान् दातुमर्हति ॥

અને મેં કહ્યું—‘ભગવન મુનિ, અજ્ઞાનવશ મેં અપરાધ કર્યો છે. કૃપા કરો—મને શાપ ન આપશો.’

Verse 30

इत्युक्तः प्राह मां सोऽपि मुनिरित्थं महीपते । न प्रयच्छामि शापं ते यद्यात्मानं ददासि मे ॥

આ રીતે સંબોધિત થતાં તે મુનિએ મને કહ્યું— “હે રાજન્, તારો શાપ હું પાછો ખેંચીશ નહીં; જો તું પોતાને મને સમર્પિત ન કરે તો.”

Verse 31

मया चोक्तं मृगी नाहं मृगरूपधरा वने । लप्स्यसेऽन्यां मृगीन्तावन्मयि भावो निवर्त्यताम् ॥

અને મેં કહ્યું— “હું હરણિ નથી; વનમાં મેં હરણનું રૂપ ધારણ કર્યું છે. તને બીજી હરણિ મળશે; ત્યાં સુધી મારા પ્રત્યેનો તારો ભાવ શમ્યો રહે.”

Verse 32

इत्युक्तः कोपरक्ताक्षः स प्राह स्फुरिताधरः । नाहं मृगी त्वयेत्युक्तं मृगी मूढे भविष्यसि ॥

આ રીતે કહ્યા પછી, ક્રોધથી લાલ આંખો અને કંપતા હોઠવાળો તે બોલ્યો— “તું કહ્યું ‘હું હરણિ નથી’; તેથી, હે મૂઢે, તું હરણિ બની જશ.”

Verse 33

ततो भृशं प्रव्यथिता प्रणम्य मुनिमब्रुवम् । स्वरूपस्थमतिक्रुद्धं प्रसीदेति पुनः पुनः ॥

પછી અત્યંત વ્યથિત થઈ મેં તે મુનિને પ્રણામ કરીને વારંવાર કહ્યું— તે પોતાના સ્વરૂપમાં જ રહીને પણ અત્યંત ક્રોધિત હતો— “પ્રસન્ન થાઓ, પ્રસન્ન થાઓ!”

Verse 34

बालानभिज्ञा वाक्यानां ततः प्रोक्तमिदं मया । पितर्यसति नारीभिर्व्रियते हि पतिः स्वयम् ॥

પછી મેં, બાળપણ અને વાણીમાં અજ્ઞાનતાને કારણે, આ કહ્યું— “ખરેખર, પિતા હાજર ન હોય ત્યારે સ્ત્રીઓ પોતે જ પોતાના માટે પતિ પસંદ કરે છે।”

Verse 35

सति ताते कथञ्चाहं वृणोमि मुनिसत्तम । सापराधाथवा पादौ प्रसीदेश नमाम्यहम् ॥

જ્યાં સુધી મારા પિતા જીવિત છે, હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, હું વર કેવી રીતે પસંદ કરું? હું દોષી હોઉં કે નિર્દોષ, તમારા ચરણોમાં નમસ્કાર કરું છું; હે પ્રભુ, કૃપા કરો।

Verse 36

प्रसीदेति प्रसीदेति प्रणतायाः महामते । इत्थं लालप्यमानायाः स प्राह मुनिपुङ्गवः ॥

તે નમસ્કાર કરીને ‘પ્રસન્ન થાઓ, પ્રસન્ન થાઓ’ એમ, હે જ્ઞાની, આ રીતે વિનંતી કરતી રહી; ત્યારે મુનિઓમાં વૃષભ સમાન તે મહર્ષિ બોલ્યા।

Verse 37

न भवत्यन्यथा प्रोक्तं मम वाक्यं कदाचन । मृगी भविष्यसि मृता वनेऽस्मिन्नेव जन्मनि ॥

મારું બોલેલું વચન કદી અન્યથા થતું નથી. તું આ જ જન્મમાં, આ જ વનમાં, હરણિ બનીને મૃત્યુ પામશે।

Verse 38

मृगत्वे च महाबाहुस्तव गर्भमुपैष्यति । लोलो नाम मुनेः पुत्रः सिद्धवीर्यस्य भामिनि ॥

અને તું હરણિરૂપે હશે ત્યારે એક મહાબાહુ તારા ગર્ભને સમીપ આવશે. હે સુન્દરી, મુનિ સિદ્ધવીર્યનો પુત્ર ‘લોલો’ નામે ઓળખાશે।

Verse 39

जीतिस्मरा भवित्री त्वं तस्मिन्गर्भमुपागते । स्मृतिं प्राप्य तथा वाचं मानुषीमीrayiṣ्यसि ॥

જ્યારે તે ગર્ભ સ્થિર થશે, ત્યારે તું પૂર્વજન્મની સ્મૃતિ ધારણ કરશે; સ્મૃતિ પાછી મળ્યા પછી તું માનવીય વાણી પણ બોલશે।

Verse 40

तस्मिन् जाते मृगीत्वात् त्वं विमुक्ता पतिनार्चिता । लोकानवाप्स्यसि प्राप्या ये न दुष्कृतकर्मभिः ॥

જ્યારે તે જન્મ લેશે ત્યારે તું હરણિ-ભાવની સ્થિતિમાંથી મુક્ત થશ. પતિ દ્વારા સન્માનિત થઈ, પાપકર્મથી અકલુષિત જનોએ પ્રાપ્ત કરેલા લોકોને તું પ્રાપ્ત કરશ.

Verse 41

सोऽपि लोलो महावीर्यः पितृशत्रून् निपात्य वै । जित्वा वसुन्धरां कृत्स्नां भविष्यति ततो मनुः ॥

મહાવીર્યવાન તે લોલો પણ નિશ્ચયે પોતાના પિતાના શત્રુઓનો સંહાર કરશે. સમગ્ર પૃથ્વી જીત્યા પછી તે મનુ બનશે.

Verse 42

एवं शापमहं लब्ध्वा मृता तिर्यक्त्वमागता । त्वत्संस्पर्शाच्च गर्भोऽसौ संभूतो जठरे मम ॥

આ રીતે શાપ પામી હું મરીને પશુ-યોનિમાં આવી. અને તારા સ્પર્શથી મારા ગર્ભમાં તે ભ્રૂણ ઉત્પન્ન થયું છે.

Verse 43

अतो ब्रवीमि नास्थाने तव यातं मनो मयि । न चाप्यगम्या गर्भस्थो लोलो विघ्नं करोत्‍यसौ ॥

અતએવ હું કહું છું—તું મારાં પ્રત્યે અયોગ્ય રીતે મન વાળ્યું છે. અને મને નજીક ન આવવું; કારણ કે ગર્ભસ્થ લોલો નિશ્ચયે વિઘ્ન ઊભું કરશે.

Verse 44

मार्कण्डेय उवाच एवमुक्तस्ततः सोऽपि राजा प्राप्य परां मुदम् । पुत्रो ममारिञ्जित्वेति पृथिव्यां भविता मनुः ॥

માર્કંડેયે કહ્યું—આ રીતે કહેવાતા તે રાજા પણ પરમ આનંદને પામ્યો, ‘મારો પુત્ર શત્રુઓને જીતી પૃથ્વી પર મનુ બનશે’ એમ વિચારીને.

Verse 45

ततस्तं सुषुवे पुत्रं सा मृगी लक्षणान्वितम् । तस्मिन् जाते च भूतानि सर्वाणि प्रययुर्मुदम् ॥

પછી તે હરિણી શુભલક્ષણોથી યુક્ત પુત્રને પ્રસવી; તે જન્મતાં જ સર્વ પ્રાણીઓ આનંદિત થયા।

Verse 46

विशेषतश्च राजासौ पुत्रे जाते महाबले । सा विमुक्ता मृगी शापात् प्राप लोकाननुत्तमान् ॥

વિશેષ કરીને તે રાજા મહાબલવાન પુત્રના જન્મે અત્યંત આનંદિત થયો; તે હરિણી શાપમુક્ત થઈ અનુત્તમ લોકોને પ્રાપ્ત થઈ।

Verse 47

ततस्तस्यर्षयः सर्वे समेत्य मुनिसत्तम । अवेक्ष्य भाविनीमृद्धिं नाम चक्रुर्महात्मनः ॥

પછી, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, સર્વ ઋષિઓ એકત્ર થયા; આવનારી સમૃદ્ધિ જોઈ તેમણે તે મહાત્માને એક નામ આપ્યું।

Verse 48

तामसीं भजमानायां योनिं मातर्यजायत । तमसा चावृते लोके तामसोऽयं भविष्यति ॥

તે તામસિક યોનિમાં પ્રવેશ કરેલી માતાથી જન્મ્યો; અને જગત અંધકારથી ઢંકાયેલું હોવાથી તે ‘તામસ’ કહેવાશે।

Verse 49

ततः स तामसस्तेन पित्रा संवर्धितो वने । जातबुद्धिरुवाचेदं पितरं मुनिसत्तम ॥

પછી તે તામસ પિતાએ વનમાં ઉછેર્યો; જ્યારે તેની બુદ્ધિ જાગી, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, ત્યારે તેણે પિતાને આ વચનો કહ્યા।

Verse 50

कस्त्वं तात कथं वाहं पुत्रो माता च का मम । किमर्थमागतश्च त्वमेतत् सत्यं ब्रवीहि मे ॥

હે પ્રિયે, તું કોણ છે? અને હું તારો પુત્ર કેવી રીતે છું, તથા મારી માતા કોણ છે? તું કયા હેતુથી અહીં આવી છે? આ બધું સત્યથી મને કહો।

Verse 51

मार्कण्डेय उवाच । ततः पिता यथावृत्तं स्वराज्यच्यवनादिकम् । तस्याचष्टे महाबाहुः पुत्रस्य जगतीपतिः ॥

માર્કંડેયે કહ્યું—પછી પિતાએ પોતાના રાજ્યના નાશથી આરંભ કરીને જે કંઈ બન્યું હતું તે બધું તેને કહી સંભળાવ્યું. જગતના મહાબાહુ સ્વામીએ પોતાના પુત્રને તે સમજાવ્યું।

Verse 52

श्रुत्वा तत् सकलं सोऽपि समाराध्य च भारस्करम् । अवाच दिव्यान्यस्त्राणि ससंहाराण्यशेषतः ॥

આ બધું સાંભળી તેણે પણ ભારસ્કર (સૂર્યદેવ)ની ઉપાસના કરી અને પ્રત્યાહાર તથા ઉપસંહારની વિધિઓ સહિત સર્વ દિવ્ય શસ્ત્રો પૂર્ણરૂપે પ્રાપ્ત કર્યા।

Verse 53

कृतास्त्रस्तानरीन् जित्वा पितुरानीय चान्तिकम् । अनुज्ञातान् मुनोचाथ तेन स्वं धर्ममास्थितः ॥

તે શસ્ત્રોથી સજ્જ થઈ તેણે શત્રુઓને જીત્યા અને તેમને પિતાની સામે લાવી ઊભા કર્યા. પછી અનુમતિ મળતાં તેમને મુક્ત કર્યા અને આ રીતે પોતાના સ્વધર્મમાં સ્થિર રહ્યો।

Verse 54

पितापि तस्य स्वान् लोकांस्तपोयज्ञसमार्जितान् । विसृष्टदेहः संप्राप्तो दृष्ट्वा पुत्रमुखं सुखम् ॥

અને પિતાએ પણ તપ અને યજ્ઞથી પ્રાપ્ત કરેલા પોતાના લોકોને પ્રાપ્ત કર્યા; પુત્રનું મુખ જોઈ આનંદિત થઈ દેહ ત્યજી સુખપૂર્વક પરલોકને પામ્યા।

Verse 55

जित्वा समस्तां पृथिवीं तामसाख्यः स पार्थिवः । तामसाख्यो मनुरभूत्तस्य मन्वन्तरं शृणु ॥

સમગ્ર પૃથ્વી જીત્યા પછી તામસ નામનો તે રાજા તામસ મનુ બન્યો. હવે તેના મન્વંતરનું વર્ણન સાંભળો.

Verse 56

ये देवा यत्पतिर्यश्च देवेन्द्रो ये तथर्षयः । ये पुत्राश्च मनोस्तस्य पृथिवीपरिपालकाः ॥

ત્યાં કયા દેવો હતા, તેમનો અધિપતિ—ઇન્દ્ર કોણ હતો, અને કયા ઋષિઓ હતા; તેમજ તે મનુના કયા પુત્રો પૃથ્વીના રક્ષક બન્યા—આ બધું વર્ણવાશે.

Verse 57

सत्यास्तथान्ये सुधियः सुरूपा हरयस्तथा । एते देवगणास्तत्र सप्तविंशतिकाः मुने ॥

ત્યાં દેવગણો સત્ય, અન્ય, સુધિ, સુરূপ અને હરય હતા. હે મુનિ, ત્યાં આ દિવ્ય સમૂહો સત્તાવીસ (સંખ્યાંમાં) હતા.

Verse 58

महाबलो महावीर्यः शतयज्ञोपलक्षितः । शिखिरीन्द्रस्तथा तेषां देवानामभवद्विभुः ॥

બળમાં મહાન, પરાક્રમમાં મહાન અને સો યજ્ઞોથી વિશિષ્ટ—શિખિરી તે દેવોનો ઇન્દ્ર, તેમનો અધિપતિ બન્યો.

Verse 59

ज्योतिर्धर्मा पृथुः काव्यश्चैत्रोऽग्निर्वलकस्तथा । पीवरश्च तथा ब्रह्मन् ! सप्त सप्तर्षयोऽभवन् ॥

હે બ્રાહ્મણ, જ્યોતિસ, ધર્મ, પૃથુ, કાવ્ય, ચૈત્ર, અગ્નિ, વલક અને પીવર—આ જ તે સાત સપ્તઋષિ હતા.

Verse 60

नरः क्षान्तिः शान्तदान्तजानुजङ्घादयस्तथा । पुत्रास्तु तामसस्यासन् राजानः सुमहाबलाः ॥

નર, ક્ષાંતિ તથા શાંત, દાંત, જાનુ, જંઘા વગેરે તામસના પુત્રો હતા; તેઓ અતિ મહાબળવાન રાજાઓ બન્યા.

Verse 61

इत्येतत्तामसं विप्र मन्वन्तरमुदाहृतम् । यः पठेत् शृणुयाद्वापि तमसा स न बाध्यते ॥

હે બ્રાહ્મણ, આ રીતે તામસ મન્વંતર પ્રકટ કરવામાં આવ્યું. જે તેને પાઠ કરે અથવા માત્ર સાંભળે પણ, તે તમસ્ (અંધકાર)થી પીડિત થતો નથી.