Adhyaya 8: Harishchandra’s Trial: Truth, the Sale of Family, and Bondage to a Chandala

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे द्रौपदेयोत्पत्तिर्नाम सप्तमोऽध्यायः । अष्टमोऽध्यायः । जैमिनिरुवाच । भवद्भिरिदमाख्यातं यथाप्रश्नमनुक्रमात् । महत् कौतूहलं मेऽस्ति हरिश्चन्द्रकथां प्रति ॥

આ રીતે શ્રીમાર્કંડેય પુરાણમાં ‘દ્રૌપદેય-જન્મ’ નામનો સાતમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે આઠમો અધ્યાય આરંભ થાય છે. જૈમિનિ બોલ્યા—મારા પ્રશ્નો અનુસાર તમે ક્રમથી બધું નિવેદન કર્યું; છતાં હરિશ્ચંદ્રની કથા વિષે મારી એક મહાન જિજ્ઞાસા હજુ બાકી છે।

Verse 2

अहो महात्मना तेन प्राप्तं कृच्छ्रमनुत्तमम् । कच्चित् सुखमनुप्राप्तं तादृगेव द्विजोत्तमाः ॥

અહો! તે મહાત્માએ અનુપમ કષ્ટ સહન કર્યું છે. હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, શું તેને હવે તદનુરূপ (યોગ્ય) સુખ પ્રાપ્ત થયું છે?

Verse 3

पक्षिण ऊचुः विश्वामित्रवचः श्रुत्वा स राजा प्रययौ शनैः । शैव्यानुगतो दुःखी भार्यया बलपुत्रया ॥

પક્ષીઓએ કહ્યું—વિશ્વામિત્રનાં વચનો સાંભળી તે રાજા ધીમે ધીમે પ્રસ્થાન કર્યો. શોકથી વ્યાકુળ થઈ તે શૈવ્યા પાછળ ચાલ્યો; પત્ની અને નાનાં પુત્ર સાથે હતો.

Verse 4

स गत्वा वसुधापालो दिव्यां वाराणसीं पुरीम् । नैषा मनुष्यभोग्येति शूलपाणेः परिग्रहः ॥

દિવ્ય વારાણસી નગરીમાં જઈ તે ભૂપતિએ સમજ્યું—“આ સ્થાન માનવભોગ માટે નથી; આ શૂલપાણિ (શિવ)ની મિલકત/અધિકાર છે.”

Verse 5

जगाम पद्भ्यां दुःखार्तः सह पत्न्यानुकूलया । पुरीप्रवेशे ददृशे विश्वामित्रमुपस्थितम् ॥

શોકથી પીડિત તે પોતાની પતિવ્રતા પત્ની સાથે પગપાળા ચાલ્યો. નગરદ્વારે તેણે ત્યાં ઊભેલા વિશ્વામિત્રને જોયા.

Verse 6

तं दृष्ट्वा समनुप्राप्तं विनयावनतोऽभवत् । प्राह चैवाञ्जलिं कृत्वा हरिश्चन्द्रो महामुनिम् ॥

મહર્ષિને આવતાં જોઈ હરિશ્ચંદ્ર વિનયથી નમ્યો. હાથ જોડીને તેણે તે મહામુનિને સંબોધ્યા.

Verse 7

इमे प्राणाः सुतश्चायमियं पत्नी मुने मम । येन ते कृत्यमस्त्याशु तद्गृहाणार्घ्यमुत्तमम् ॥

“હે મુનિ! આ જ મારા પ્રાણ છે; આ મારો પુત્ર છે અને આ મારી પત્ની. આપનું જે કાર્ય હોય તે સ્વીકારો; અને તરત આ ઉત્તમ અર્ઘ્ય (સન્માન-અર્પણ) ગ્રહણ કરો.”

Verse 8

यद्वान्यत् कार्यमस्माभिस्तदनुज्ञातुमर्हसि ।

અમારા દ્વારા જો બીજું કોઈ કાર્ય કરવાનું હોય, તો તમે પ્રસન્ન થઈ તેની પરવાનગી અને આજ્ઞા આપો।

Verse 9

विश्वामित्र उवाच । पूर्णः स मासो राजर्षे दीयतां मम दक्षिणा । राजसूयनिमित्तं हि स्मर्यते स्ववचो यदि ॥

વિશ્વામિત્રે કહ્યું—હે રાજર્ષિ, તે મહિનો હવે પૂર્ણ થયો છે; મારી દક્ષિણા આપો. રાજસૂયના કારણે દાન દેવું સ્મરાય છે—જો તમે તમારું વચન યાદ રાખો.

Verse 10

हरिश्चन्द्र उवाच ब्राह्मन्नद्यैव सम्पूर्णो मासोऽम्लानतपोधन । तिष्ठत्येतद् दानार्धं यत्तत् प्रतीक्षस्व माचिरम् ॥

હરિશ્ચંદ્રે કહ્યું—હે બ્રાહ્મણ, આજે જ મહિનો સંપૂર્ણ રીતે પૂરો થયો છે, હે અક્ષય તપોધન. દાન માટે જ આ બાકી છે; તેથી તેની રાહ જુઓ—વધુ લાંબી નહીં।

Verse 11

विश्वामित्र उवाच एवमस्तु महाराज आगमिष्याम्यहं पुनः । शापं तव प्रदास्यामि न चेदद्य प्रदास्यसि ॥

વિશ્વામિત્રે કહ્યું—તથાસ્તુ, હે મહારાજ. હું ફરી આવીશ. જો આજે ન આપો, તો હું તમને શાપ આપીશ।

Verse 12

पक्षिण ऊचुः इत्युक्त्वा प्रययौ विप्रो राजा चाचिन्तयत् तदा । कथमस्मै प्रदास्यामि दक्षिणां या प्रतिश्रुता ॥

પક્ષીઓએ કહ્યું—આવું કહી તે બ્રાહ્મણ ચાલ્યો ગયો. પછી રાજાએ વિચાર્યું—મેં વચન આપેલી દક્ષિણા તેને કેવી રીતે આપું?

Verse 13

कुतः पुष्टानि मित्राणि कुतोऽर्थः साम्प्रतं मम । प्रतिग्रहः प्रदुष्टो मे नाहं यायामधः कथम् ॥

હવે મારા મિત્રોને ક્યાંથી આધાર મળશે, અને આ સમયે મારા માટે ધન ક્યાંથી આવશે? મારું દાન-પ્રતિગ્રહ કલુષિત થઈ ગયું છે—હું અધોગતિમાં કેવી રીતે ન પડું?

Verse 14

किमु प्राणान् विमुञ्चामि कां दिशं याम्यकिञ्चनः । यदि नाशं गमिष्यामि अप्रदाय प्रतिश्रुतम् ॥

તો શું હું પ્રાણ ત્યજી દઉં? કે સર્વથા નિર્ધન બની કઈ દિશામાં જાઉં? જો મારો વિનાશ નિશ્ચિત હોય, તો પહેલાં આપેલી પ્રતિજ્ઞા પૂર્ણ કર્યા વિના (તે) ન થવો જોઈએ.

Verse 15

ब्रह्मस्वहृत्कृमिः पापो भविष्याम्यधमाधमः । अथवा प्रेष्यतां यास्ये वरमेवात्मविक्रयः ॥

હું પાપી કીડા સમાન—બ્રાહ્મણની સંપત્તિ ચોરનાર—અધમોમાં પણ અધમ બની જઈશ. અથવા દાસત્વમાં પડી જઈશ; તેના કરતાં પોતાને વેચી દેવું જ સારું, તેનાથી (દાસત્વ) નહીં.

Verse 16

पक्षिण ऊचुः राजानं व्याकुलं दीनं चिन्तयानमधोमुखम् । प्रत्युवाच तदा पत्नी बाष्पगद्गदयाि गिरा ॥

પક્ષીઓએ કહ્યું—ત્યારે તે રાજા વ્યાકુલ, ખિન્ન અને મુખ નીચે કરીને ચિંતામાં મગ્ન હતો; તેને તેની પત્નીએ ઉત્તર આપ્યો, આંસુઓથી ગળો ભરાઈ ગયો અને વાણી કંપતી હતી.

Verse 17

त्यज चिन्तां महाराज स्वसत्यमनुपालय । श्मशानवद् वर्जनीयो नरः सत्यबहिष्कृतः ॥

હે મહારાજ, ચિંતા ત્યજી દો; તમારું પોતાનું સત્ય ધારણ કરો. જે પુરુષ સત્યથી પતિત થયો હોય તેને ટાળવો જોઈએ—શ્મશાન સમાન.

Verse 18

नातः परतरं धर्मं वदन्ति पुरुषस्य तु । यादृशं पुरुषव्याघ्र स्वसत्यपरिपालनम् ॥

તેઓ કહે છે—માનવ માટે આથી ઊંચો કોઈ ધર્મ નથી; પોતાના સત્યનું (પ્રતિજ્ઞાવચનનું) પાલન અને રક્ષણ કરવું જ પરમ ધર્મ છે, હે નરવ્યાઘ્ર।

Verse 19

अग्निहोत्रमधीतं वा दानाद्याश्चाखिलाः क्रियाः । भजन्ते तस्य वैफल्यम् यस्य वाक्यमकारणम् ॥

અગ્નિહોત્ર, વેદાધ્યયન અને દાનાદિથી શરૂ થતાં સર્વ કર્મો—જેનાં વચન અકારણ (નિરર્થક/અપ્રયોજન) હોય, તેના માટે નિષ્ફળ બની જાય છે।

Verse 20

सत्यमत्यन्तमुदितं धर्मशास्त्रेषु धीमताम् । तारणायानृतं तद्वत् पातनायाकृतात्मनाम् ॥

ધર્મશાસ્ત્રોમાં વિદ્વાનોએ સત્યને પરમ હિતકારી કહી પ્રશંસા કરી છે. તેમ જ અસત્ય—અસ્થિરને સંકટમાંથી બચાવે છે, પરંતુ અવનીત (અસંયત) આત્માઓના પતનનું કારણ કહેવાય છે।

Verse 21

सप्ताश्वमेधानाहृत्य राजसूयं च पार्थिवः । कृतिर्नाम च्युतः स्वर्गादसत्यवचनात् सकृत् ॥

સાત અશ્વમેધ યજ્ઞો અને રાજસૂય પણ કરીને, કૃતિ નામનો રાજા એક જ અસત્ય બોલવાના કારણે સ્વર્ગમાંથી પડી ગયો।

Verse 22

राजन् जातमपत्यं मे इत्युक्त्वा प्ररुरोद ह । बाष्पाम्बुप्लुतनेत्रान्तामुवाचेदं महीपतिः ॥

“હે રાજા, મને એક પુત્ર જન્મ્યો છે,” એમ કહી તે રડી પડી. ત્યારબાદ આંસુથી ભરાઈ અને છલકતી આંખોવાળી તેણીને રાજાએ આ વચન કહ્યાં।

Verse 23

हरिश्चन्द्र उवाच विमुञ्च भद्रे सन्तापमयं तिष्ठति बालकः । उच्यतां वक्तुकामासि यद्वा त्वं गजगामिनि ॥

હરીશ્ચંદ્રે કહ્યું—હે શુભે, શોક ત્યજ; આ બાળક અહીં દુઃખથી અભિભૂત થઈ ઊભો છે. જે કહેવું હોય તે કહો—હે ગજગામિની।

Verse 24

पत्नी उवाच राजन् जातम् अपत्यं मे सतां पुत्रफलाः स्त्रियः । स मां प्रदाय वित्तेन देहि विप्राय दक्षिणाम् ॥

પત્નીએ કહ્યું—હે રાજન, મને પુત્ર જન્મ્યો છે. સદ્ગુણીઓ માટે સ્ત્રીઓ પુત્રફળ પ્રાપ્ત કરે છે. તેથી ધનથી મારી યોગ્ય વ્યવસ્થા કરીને, યજ્ઞકર્મી બ્રાહ્મણને વિધિપૂર્વક દક્ષિણા આપો।

Verse 25

पक्षिण ऊचुः एतद्वाक्यमुपश्रुत्य ययौ मोहं महीपतिः । प्रतिलभ्य च संज्ञां स विललापातिदुःखितः ॥

પક્ષીઓએ કહ્યું—આ વચનો સાંભળીને રાજા મોહમાં પડી ગયો. અને જ્યારે તેને ચેતના આવી, ત્યારે તે ઘોર શોકથી વ્યાકુળ થઈ વિલાપ કરવા લાગ્યો।

Verse 26

महद्दुःखमिदं भद्रे यत् त्वमेवं ब्रवीषि माम् । किं तव स्मितसंलापा मम पापस्य विस्मृताः ॥

હે શુભે, તું મને આ રીતે કહે છે, એ મારા માટે મહાશોક છે. તારા સ્મિતભર્યા વચનો અને મૃદુ સંવાદે શું મારું પાપ ભૂલાવી દીધું છે?

Verse 27

हा हा कथं त्वया शक्यं वक्तुमेतत् शुचिस्मिते । दुर्वाच्यमेतद्वचनं कर्तुं शक्नोम्यहं कथम् ॥

હાય હાય! હે શુદ્ધસ્મિતે, તું આ વાત કેવી રીતે કહી શકે? આ તો કઠોર અને અનુચિત ઉક્તિ છે—હું એવા શબ્દો કેવી રીતે બોલી શકું?

Verse 28

इत्युक्त्वा स नरश्रेष्ठो धिग्धिगित्यसकृद्ब्रुवन् । निपपात महीपृष्ठे मूर्च्छयाभिपरिप्लुतः ॥

એવું કહી તે નરશ્રેષ્ઠ વારંવાર “ધિક્! ધિક્!” કહી મૂર્ચ્છાથી વ્યાકુળ થઈ ધરાતળ પર પડી ગયો।

Verse 29

शयानं भुवि तं दृष्ट्वा हरिश्चन्द्रं महीपतिम् । उवाचेदं सकरुणं राजपत्नी सुदुःखिता ॥

ભૂમિ પર પડેલા રાજા હરિશ્ચંદ્રને જોઈ રાણી અત્યંત વ્યથિત થઈ કરુણાથી આ વચન બોલી।

Verse 30

पत्नी उवाच । हा महाराज कस्येदमपध्यानमुपस्थितम् । यत् त्वं निपतितो भूमौ राङ्कवास्तरणोचितः ॥

પત્ની બોલી—હાય, મહારાજ! આપ પર કયો દૈવદોષ આવી પડ્યો છે કે આપ—કંબળ અને શય્યા માટે યોગ્ય—નગ્ન ધરતી પર પડી ગયા છો?

Verse 31

येन कोट्यग्रगोवित्तं विप्राणामपवर्जितम् । स एष पृथिवीनाथो भूमौ स्वपिति मे पतिः ॥

જેણે બ્રાહ્મણોને અસંખ્ય ગાયો અને ધન-રત્નરૂપ સંપત્તિ દાન આપી હતી—એ જ ભૂપતિ, મારા પતિ, હવે ધરતી પર સૂઈ રહ્યો છે।

Verse 32

हा कष्टं किं तवानॆन कृतं देव! महीक्षिताः | यदिन्द्रोपेन्द्रतुल्योऽयं नीतः प्रस्वापनीं दशाम् ||

હાય, કેટલું કષ્ટ! હે નાથ, આ ભૂપાલોએ આપને શું કર્યું છે કે આપ—ઇન્દ્ર અને ઉપેન્દ્ર સમાન—ઘેરી નિદ્રાની સ્થિતિમાં પહોંચાડાયા છો?

Verse 33

इत्युक्त्वा सापि सुश्रोणी मूर्च्छिता निपपात ह । भर्तृदुःखमहाभारेणासह्येन निपीडिता ॥

આવું કહી તે સુશોભિત નિતંબવાળી સ્ત્રી પણ પતિના શોકના અસહ્ય, ભારે ભારથી દબાઈ દુઃખમાં મૂર્છિત થઈ ધરતી પર પડી ગઈ।

Verse 34

तौ तथा पतितौ भूमावनाथौ पितरौ शिशुः । दृष्ट्वात्यन्तं क्षुधाविष्टः प्राह वाक्यं सुदुःखितः ॥

માતા-પિતાને આ રીતે જમીન પર નિરાધાર પડેલા જોઈ તે બાળક તીવ્ર ભૂખથી પીડિત થઈ અત્યંત વ્યાકુળતાથી એક વાક્ય બોલ્યો।

Verse 35

तात तात ! ददस्वान्नमम्बाम्ब ! भोजनं दद / क्षुन्मे बलवती जाता जिह्वाग्रं शुष्यते तथा ॥

“પિતા, પિતા! મને અન્ન આપો; માતા, માતા! મને ખાવા માટે કંઈક આપો. મારી ભૂખ બહુ તીવ્ર થઈ ગઈ છે અને મારી જીભનો અગ્રભાગ પણ સૂકાઈ રહ્યો છે.”

Verse 36

पक्षिण ऊचुः । एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तो विश्वामित्रो महातपाः । दृष्ट्वा तु तं हरिश्चन्द्रं पतितं भुवि मूर्च्छितम् ॥

પક્ષીઓએ કહ્યું—એ દરમિયાન મહાતપસ્વી વિશ્વામિત્ર ત્યાં આવી પહોંચ્યા. હરિશ્ચંદ્રને જમીન પર પડેલો અને મૂર્છિત જોઈ,

Verse 37

स वारिणा समभ्युक्ष्य राजानमिदमब्रवीत् । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजेन्द्र तां ददस्वेष्टदक्षिणाम् ॥

તેણે પાણી છાંટી રાજાને ચેતન કરી કહ્યું—“ઉઠો, ઊઠો, રાજેન્દ્ર! તેને ઇચ્છિત દક્ષિણા અર્પણ કરો.”

Verse 38

ऋणं धारयतो दुःखमह्न्यहनि वर्धन्ते । आप्याय्यमानः स तदा हिमशीतन वारिणा ॥

અનાદાય ઋણ ધારણ કરનારનું દુઃખ દિવસે દિવસે વધે છે. તે કોઈ રીતે પોષાતો હોય તોય, તે સમયે તે જાણે હિમશીતળ જળથી જ ધારણ થયેલો હોય એમ લાગે છે।

Verse 39

अवाप्य चेतनां राजा विश्वामित्रमवेक्ष्य च । पुनर्मोहं समापेदे स च क्रोधं ययौ मुनिः ॥

ચેતના પ્રાપ્ત કરીને રાજાએ વિશ્વામિત્રને જોયા; ફરી તે મોહમાં પડ્યો, અને તે મુનિ પણ ક્રોધમાં પ્રવેશ્યા।

Verse 40

स समाश्वास्य राजानं वाक्यमाह द्विजोत्तमः । दीयतां दक्षिणा सा मे यदि धर्ममवेक्षसे ॥

આ રીતે રાજાને આશ્વાસન આપી દ્વિજશ્રેષ્ઠ બોલ્યા— “જો તને ધર્મનો આદર હોય, તો એ દક્ષિણા મને આપ।”

Verse 41

सत्येनार्कः प्रतपति सत्ये तिष्ठति मेदिनी । सत्यं चोक्तं परो धर्मः स्वर्गः सत्ये प्रतिष्ठितः ॥

સત્યથી સૂર્ય તાપ અને પ્રકાશ આપે છે; સત્ય પર પૃથ્વી સ્થિર છે. સત્યને પરમ ધર્મ કહેવાયું છે, અને સ્વર્ગ પણ સત્ય પર જ પ્રતિષ્ઠિત છે।

Verse 42

अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् । अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते ॥

હજાર અશ્વમેધ યજ્ઞો અને સત્યને તુલામાં મૂકવામાં આવ્યા; ખરેખર સત્ય હજારો અશ્વમેધોથી પણ વધુ ભારે નીવડે છે।

Verse 43

अथवा किं ममैतेन साम्ना प्रोक्तेन कारणम् । अनार्ये पापसङ्कल्पे क्रूरे चानृतवादिनि ॥

નહિતર, તારી સાથે સમાધાનના વચનો બોલવાથી મને શું પ્રયોજન? તું નીચ છે, પાપબુદ્ધિમાં રત, ક્રૂર અને મિથ્યાવાદી છે।

Verse 44

त्वयि राज्ञि प्रभवति सद्भावः श्रूयतामयम् । अद्य मे दक्षिणां राजन् न दास्यति भवान् यदि ॥

હે રાજા, તારા માં સદ્ભાવ (ધર્મનિષ્ઠા) પ્રબળ છે—આ સાંભળ. જો આજે તું મને મારી દક્ષિણા ન આપેશ, હે રાજા…

Verse 45

अस्ताचलं प्रयातेर्'के शप्स्यामि त्वां ततो ध्रुवम् । इत्युक्त्वा स ययौ विप्रो राजा चासीद्भयातुरः ॥

જ્યારે સૂર્ય પશ્ચિમ પર્વતમાં અસ્ત જશે, ત્યારે હું નિશ્ચિતપણે તને શાપ આપીશ. એમ કહી તે બ્રાહ્મણ ચાલ્યો ગયો; અને રાજા ભયથી વ્યાકુળ થયો।

Verse 46

काण्डिग्भूतोऽधमो निःस्वो नृशंसधनिनार्दितः । भार्यास्य भूयः प्राहेदं क्रियतां वचनं मम ॥

દીન અવસ્થામાં પડેલો—નીચ અને નિર્ધન—ક્રૂર ધનિકથી પીડિત થઈ, તે પુરુષની પત્નીએ ફરી કહ્યું: “મારા શબ્દો અમલમાં મૂકો.”

Verse 47

मा शापानलनिर्दग्धः पञ्चत्वमुपयास्यसि । स तथा चोद्यमा‍नस्तु राजा पत्न्या पुनः पुनः ॥

આવું ન કર! શાપની અગ્નિથી દગ્ધ થઈ તું વિનાશ પામશે (પંચત્વને પામશે). પત્નીએ વારંવાર સમજાવ્યા છતાં રાજા તેમ જ કરતો રહ્યો।

Verse 49

प्राह भद्रे करोम्येष विक्रयं तव निर्घृणः । नृशंसैरपि यत् कर्तुं न शक्यं तत् करोम्यहम् ॥ यदि मे शक्यते वाणी वक्तुमीदृक् सुदुर्वचः । एवमुक्त्वा ततो भार्यां गत्वा नागरमातुरः । बाष्पापिहितकण्ठाक्षस्ततो वचनमब्रवीत् ॥

તે બોલ્યો—“ભદ્રે, હું નિર્દય બની તને વેચવા જઈ રહ્યો છું. જે કર્મ ક્રૂર પુરુષો પણ કરવા ધજાગરતા નથી, તે જ હું કરી રહ્યો છું. જો મારી વાણી આવા કઠોર શબ્દો ઉચ્ચારી શકે તો…” એમ કહી પછી તે પોતાની પત્ની પાસે ગયો; આંસુઓથી ગળું અને આંખો ભરાઈ ગયાં, દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ તેણે આગળ કહ્યું।

Verse 50

राजोवाच भो भो नागरिकाḥ सर्वे शृणुध्वं वचनं मम । किं मां पृच्छथ कस्त्वं भो नृशंसोऽहममानुषः ॥

રાજાએ કહ્યું—“હો! હો! નગરવાસીઓ, મારી વાત સાંભળો. તમે મને ‘તમે કોણ?’ એમ કેમ પૂછો છો? હું ક્રૂર છું—હું (સાચો) માણસ જ નથી.”

Verse 51

राक्षसो वातिकठिनस्ततः पापतरोऽपि वा । विक्रेतुं दयितां प्राप्तो यो न प्राणांस्त्यजाम्यहम् ॥

“કોઈ પવન જેટલો કઠોર રાક્ષસ હોય, અને તેનાથી પણ વધુ પાપી હોય; છતાં જો તે પોતાની પ્રિયાને વેચવાની સ્થિતિ સુધી આવી પહોંચ્યો હોય, તો હું મારા પ્રાણ સમર્પણ નહીં કરું (હું હાર માનું નહીં).”

Verse 52

यदि वः कस्यचित् कार्यं दास्या प्राणेष्टया मम । स ब्रवीतु त्वरायुक्तो यावत् सन्धारयाम्यहम् ॥

તમામાંથી કોઈને મારી પ્રિય દાસી સાથે કોઈ કામ હોય, તો હું તેને અટકાવી રાખ્યો છું ત્યાં સુધી ઝડપથી કહો।

Verse 53

पक्षिण ऊचुः अथ वृद्धो द्विजः कश्चिदागत्याह नराधिपम् । समर्पयस्व मे दासीमहम् क्रेता धनप्रदः ॥

પક્ષીઓએ કહ્યું—ત્યારે એક વૃદ્ધ બ્રાહ્મણ આવ્યો અને રાજાને બોલ્યો—“દાસીને મને સોંપો; હું ખરીદનાર છું, હું ધન ચૂકવીશ।”

Verse 54

अस्ति मे वित्तमस्तोके सुकुमारी च मे प्रिया । गृहकर्म न शक्नोति कर्तुमस्मात् प्रयच्छ मे ॥

મારે પાસે બહુ ધન છે અને મારી પ્રિય કોમળ યુવા પત્ની પણ છે. તે ઘરકામની ફરજો નિભાવવામાં અસમર્થ છે; તેથી આ જરૂરિયાતમાંથી મને સહાય આપી ઉગારશો।

Verse 55

कर्मण्यता-वयो-रूप-शीलानां तव योषितः । अनुरूपमिदं वित्तं गृहाणार्पय मेऽबलाम् ॥

હે દેવી, તમારી કાર્યકુશળ, યુવાન, સુંદર અને સદાચારિ સ્ત્રીઓ માટે યોગ્ય એવું આ ધન સ્વીકારો. હું મારી કન્યાને તમને અર્પણ કરું છું।

Verse 56

एवमुक्तस्य विप्रेण हरिश्चन्द्रस्य भूपतेः । व्यदीर्यत मनो दुःखान्न चैनं किञ्चिदब्रवीत् ॥

બ્રાહ્મણે આમ કહ્યે ત્યારે રાજા હરિશ્ચંદ્રનું મન શોકથી વિખંડિત થઈ ગયું; છતાં તેણે તેને કશું જ કહ્યું નહીં।

Verse 57

ततः स विप्रो नृपतेर्वल्कलान्ते दृढं धनम् । बद्ध्वा केशेष्वथादाय नृपपत्नीमकर्षयत् ॥

પછી તે બ્રાહ્મણે રાજાનું ધન વલ્કલવસ્ત્રના છેડે મજબૂતીથી બાંધી, રાજપત્નીને વાળ પકડી ઘસડતો લઈ ગયો।

Verse 58

रुरोद रोहिताश्वोऽपि दृष्ट्वा कृष्टां तु मातरम् । हस्तेन वस्त्रमाकर्षन् काकपक्षधरः शिशुः ॥

માતાને ઘસડતા લઈ જતા જોઈ રોહિતાશ્વ પણ રડવા લાગ્યો; કાકપક્ષ વાળવાળો તે બાળક હાથથી તેની વસ્ત્રને ખેંચવા લાગ્યો।

Verse 59

राजपत्नी उवाच । मुञ्चार्य मुञ्च तावन्मां यावत्पश्याम्यहं शिशुम् । दुर्लभं दर्शनं तात पुनरस्य भविष्यति ॥

રાણીએ કહ્યું—હે પૂજ્ય મહાશય, મને મુક્ત કરો; ઓછામાં ઓછું હું તે બાળકને જોઈ લઉં ત્યાં સુધી તો મુક્ત કરો. પ્રિય, તેનું દર્શન ફરી દુર્લભ થશે.

Verse 60

पश्यैहि वत्स मामेवं मातरं दास्यतां गताम् । मां मा स्प्रार्क्षो राजपुत्र ! अस्पृश्याहं तवाधुना ॥

જો, પ્રિય બાળક, મને—તારી માતાને—દાસી જેવી સ્થિતિમાં ઉતારી દેવામાં આવી છે. હે રાજકુમાર, મને સ્પર્શ ન કર; હવે હું તારા માટે અસ્પૃશ્ય છું.

Verse 61

ततः स बालः सहसा दृष्ट्वा कृष्टां तु मातरम् । समभ्यधावदम्बेति रुदन् सास्त्राविलेक्षणः ॥

ત્યારે તે બાળક અચાનક પોતાની માતાને ખેંચી લઈ જતા જોઈ દોડી ને રડ્યો—“અંબા!”—આંસુઓની ધારાથી તેનું મુખ વિકૃત અને ધૂંધળું થયું.

Verse 62

तमागतं द्विजः क्रोधाद्वालमभ्याहनत् पदाः । वदंस्तथापि सोऽम्बेति नैवामुञ्चत मातरम् ॥

બ્રાહ્મણ આવ્યો ત્યારે ક્રોધમાં તેણે બાળકને પગથી માર્યો. છતાં તે “મા!” કહી રડતો રહ્યો અને માતાને છોડ્યો નહીં.

Verse 63

राजपत्नी उवाच । प्रसादं कुरु मे नाथ क्रीणीष्वेमं च बालकम् । क्रीतापि नाहं भवतो विनैनं कार्यसाधिकाः ॥

રાણીએ કહ્યું—હે નાથ, મારી ઉપર કૃપા કરો; આ બાળકને પણ ખરીદી લો. હું ખરીદાઈ જાઉં તો પણ, તેના વિના તમારા કાર્યસિદ્ધિ માટે સેવા કરી શકીશ નહીં.

Verse 64

इत्थं ममाल्पभाग्यायाः प्रसादसुमुखो भव । मां संयोजय बालेन वत्सेनेव पयस्विनीम् ॥

અતએવ, હું અલ્પભાગ્યવતી સ્ત્રી છું; મારી ઉપર કૃપા કરો, પ્રસન્ન રહો. જેમ દૂધાળ ગાય પોતાના વાછરડાં સાથે જોડાય છે, તેમ મને મારા બાળક સાથે મિલાવી દો।

Verse 65

ब्राह्मण उवाच गृह्यतां वित्तमेतत् ते दीयतां बालको मम । स्त्रीपुंसोर्धर्मशास्त्रज्ञैः कृतमेव हि वेतनम् । शतं सहस्रं लक्षं च कोटिमूल्यं तथा परैः ॥

બ્રાહ્મણે કહ્યું—આ ધન તમે સ્વીકારો; અને મારો બાળક મને પાછો અપાવો. સ્ત્રી-પુરુષના વિષયમાં ધર્મશાસ્ત્ર જાણનારા લોકોએ ન્યાય્ય સમાધાન માટે ‘વেতন/શુલ્ક’ નક્કી કર્યું છે. કેટલાક તેને સો, કેટલાક હજાર, કેટલાક લાખ, અને કેટલાક તો કરોડના મૂલ્ય સુધી પણ ઠરાવે છે।

Verse 66

पक्षिण ऊचुः तथैव तस्य तद्वित्तं बद्ध्वोत्तरपटे ततः । प्रगृह्य बालकं मात्रा सहैकस्थमबन्धयत् ॥

પક્ષીઓએ કહ્યું—એ જ રીતે તેણે પોતાનું ધન ઉપરના વસ્ત્રમાં બાંધી લીધું; પછી માતા સાથે બાળકને લઈને, બંનેને એક જ સ્થળે બાંધી દીધા।

Verse 67

नीयमानौ तु तौ दृष्ट्वा भार्यापुत्रौ स पार्थिवः । विललाप सुदुःखार्तो निःश्वस्योष्णं पुनः पुनः ॥

પરંતુ રાજાએ પોતાની પત્ની અને પુત્ર—બન્નેને—લઈ જતાં જોયા ત્યારે, તે તીવ્ર શોકથી વ્યાકુળ થઈ રડવા લાગ્યો; અને વારંવાર ગરમ નિશ્વાસ છોડવા લાગ્યો।

Verse 68

यां न वायुर्न चादित्यो नेन्दुर्न च पृथग्जनः । दृष्टवन्तः पुरा पत्नीं सेयं दासीत्वमागता ॥

જેણે પવન, સૂર્ય, ચંદ્ર—અને સામાન્ય લોકો પણ—ક્યારેય પહેલાં પત્ની તરીકે જોઈ ન હતી; એ જ હવે દાસી જેવી સ્થિતિને પ્રાપ્ત થઈ છે।

Verse 69

सूर्यवंशप्रसूतो 'यं सुकुमारकराङ्गुलिः । सम्प्राप्तो विक्रयं बालो धिङ्मामस्तु सुदुर्मतिम् ॥

આ બાળક—સૂર્યવંશમાં જન્મેલો, કોમળ હાથ અને આંગળીઓવાળો—વેચાવા માટે આવી પહોંચ્યો છે. ધિક્ મને, મારી વિપરીત બુદ્ધિને!

Verse 70

हा प्रिये! हा शिशो! नत्स! ममानार्यस्य दुर्नयैः । दैवाधीनां दशां प्राप्तो न मृतोऽस्मि तथापि धिक् ॥

હાય પ્રિયે! હાય પુત્ર! હાય નત્સા! હું—એક નીચ પુરુષ—મારા દુષ્કર્મથી ભાગ્યાધીન સ્થિતિમાં પડી ગયો છું. છતાં હું મર્યો નથી; છતાં પણ ધિક્ મને!

Verse 71

पक्षिण ऊचुः एवम् विलपतो राज्ञः स विप्रोऽन्तरधीयत । वृक्षगेहादिभिस्तुङ्गैस्तावादाय त्वरान्वितः ॥

પક્ષીઓએ કહ્યું: રાજા આમ વિલાપ કરતો હતો ત્યારે તે બ્રાહ્મણ નજરમાંથી અદૃશ્ય થઈ ગયો. પછી તે ઝડપથી તે બંનેને લઈને વૃક્ષ-ગૃહો વગેરે ઊંચા આશ્રયસ્થાનો તરફ દોડ્યો.

Verse 72

विश्वामित्रस्ततः प्राप्तो नृपं वित्तमयाचत । तस्मै समर्पयामास हरिश्चन्द्रोऽपि तद्धनम् ॥

પછી વિશ્વામિત્ર આવ્યા અને રાજા પાસે ધન માગ્યું; અને હરિશ્ચંદ્રે પણ તે ધન તેમને અર્પણ કર્યું.

Verse 73

तद्वित्तं स्तोकमालोक्य दारविक्रयसम्भवम् । शोकाभिभूतं राजानं कुपितः कौशिकोऽब्रवीत् ॥

તેનું ધન અલ્પ છે અને તે પણ લાકડું વેચીને ઉપજેલું છે એમ જોઈને, તથા રાજાને શોકથી વ્યાકુળ જોઈને, કૌશિક ક્રોધિત થઈ બોલ્યો.

Verse 74

क्षत्रबन्धो! ममेमां त्वं सदृशीं यज्ञदक्षिणाम् । मन्यसे यदि तत्क्षिप्रं पश्य त्वं मे बलं परम् ॥

હે ક્ષત્રિયોના કલંક! જો તું પોતાને આ યજ્ઞદક્ષિણા—જે મને દેવી છે—ગ્રહણ કરવા યોગ્ય માને છે, તો તુરંત મારી પરમ શક્તિ નિહાળ.

Verse 75

तपसोऽत्र सुतप्तस्य ब्राह्मण्यस्यामलस्य च । मत्प्रभावस्य चोग्रस्य शुद्धस्याध्ययनस्य च ॥

આ સ્તવ/પાઠમાં સુસાધિત તપનો ફળ, કલંકરહિત બ્રાહ્મણ્ય-પવિત્રતાનો ફળ, મારી પોતાની ઉગ્ર અને શુદ્ધ શક્તિનો ફળ, તથા પરિશુદ્ધ અધ્યયનનો ફળ સમાયેલો છે.

Verse 76

अन्यां दास्यामि भगवन् ! कालः कश्चित्प्रतीक्ष्यताम् । साम्प्रतं नास्ति विक्रीता पत्नी पुत्रश्च बालकः ॥

હે પૂજ્ય મહાશય! હું બીજી (દાસી/સ્ત્રી) આપી દઈશ; કૃપા કરીને થોડો સમય રાહ જુઓ. હાલ મારી પત્ની અને મારો નાનો પુત્ર હજી વેચાયા નથી.

Verse 77

विश्वामित्र उवाच चतुर्भागः स्थितो योऽयं दिवसस्य नराधिप । एष एव प्रतीक्ष्यो मे वक्तव्यं नोत्तरं त्वया ॥

વિશ્વામિત્રે કહ્યું—હે નરપતિ! અત્યારે દિવસનો જે ચોથો ભાગ બાકી છે, એટલો જ સમય મારા માટે રાહ જો. ત્યાં સુધી આગળ કોઈ જવાબ ન આપશો.

Verse 78

पक्षिण ऊचुः तमेवमुक्त्वा राजेन्द्रं निष्ठुरं निर्घृणं वचः । तदादाय धनं तूर्णं कुपितः कौशिको ययौ ॥

પક્ષીઓએ કહ્યું—આ રીતે રાજાધિરાજને કઠોર અને નિર્દય વચનોથી સંબોધીને, ક્રોધિત કૌશિક તુરંત ધન લઈને નીકળી ગયો.

Verse 79

विश्वामित्रे गते राजा भयशोकाब्धिमध्यगः । सर्वाकारं विनिश्चित्य प्रोवाचोच्चैरधोमुखः ॥

વિશ્વામિત્ર પ્રસ્થાન કર્યા પછી રાજા ભય અને શોકના સાગરમાં ડૂબેલો, સર્વ વિષયોમાં દૃઢ નિશ્ચય કરીને, મુખ નીચે કરી ઊંચે સ્વરે બોલ્યો।

Verse 80

वित्तक्रीतेन यो ह्यर्थो मया प्रेष्येण मानवः । स ब्रवीतु त्वरायुक्तो यावत् तपति भास्करः ॥

“હે પુરુષ! તારા દૂત તરીકે મેં મૂલ્ય ચૂકવીને જે કાર્ય સિદ્ધ કર્યું છે, તે તરત જ જણાવે; સૂર્ય પ્રકાશમાન હોય ત્યાં સુધી તાત્કાલિક રીતે અહેવાલ આપે.”

Verse 81

अथाजगाम त्वरितो धर्मश्चाण्डालरूपधृक् । दुर्गन्धो विकृतो रूक्षः श्मश्रुलो दन्तुरो घृणी ॥

પછી ધર્મે ચાંડાલનું રૂપ ધારણ કરીને ત્વરિત આગમન કર્યું. દુર્ગંધયુક્ત, વિકૃત આકારવાળો, કઠોર, દાઢીવાળો, વાંકાં દાંતવાળો અને ઘૃણાસ્પદ રૂપે પ્રગટ થયો।

Verse 82

कृष्णो लम्बोदरः पिङ्गरूक्षाक्षः परुषाक्षरः । गृहीतपक्षिपुञ्जश्च शवमाल्यैरलङ्कृतः ॥

તે શ્યામવર્ણ, તુંદિલ (પેટવાળો), પિંગળ અને કઠોર આંખોવાળો તથા ખડખડાટ, કર્કશ વાણીવાળો હતો. હાથમાં પક્ષીઓનો ગોચો ધારણ કરતો અને શવમાળાઓથી વિભૂષિત હતો।

Verse 83

कपालहस्तो दीर्घास्यो भैरवोऽतिवदन् मुहुः । श्वगणाभिवृतो घोरो यष्टिहस्तो निराकृतिः ॥

ભૈરવ—કપાલ ધારણ કરનાર, દીર્ઘ મુખવાળો—વારંવાર ગર્જના કરતો રહ્યો. ભયાનક, કૂતરાંના ટોળાંથી ઘેરાયેલો, હાથમાં દંડ ધારણ કરીને, વિચિત્ર (અલૌકિક) રૂપે યુદ્ધદૃશ્યમાં પ્રગટ થયો।

Verse 84

चाण्डाल उवाच अहमार्थो त्वया शीघ्रं कथयस्वात्मवेतनम् । स्तोकेन बहुना वापि येन वै लभ्यते भवान् ॥

ચાંડાલે કહ્યું—મારે એક પ્રયોજન છે; ઝડપથી તારી પોતાની દક્ષિણા (તું શું ઇચ્છે છે) મને કહો. સંક્ષેપમાં કે વિસ્તારે તે ઉપાય કહો, જેના દ્વારા તું નિશ્ચયે પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 85

पक्षिण ऊचुः तं तादृशमथालक्ष्य क्रूरदृष्टिं सुनिष्ठुरम् । वदन्तमतिदुःशीलं कस्त्वमित्याह पार्थिवः ॥

પક્ષીઓએ કહ્યું—તેને એવો જોઈને—દૃષ્ટિમાં ભયંકર, અતિ કઠોર, અને અત્યંત દુષ્ટ આચરણવાળી વાણી બોલનાર—રાજાએ પૂછ્યું, “તું કોણ છે?”

Verse 86

चण्डाल उवाच चण्डालोऽहमिहाख्यातः प्रवीरेति पुरोत्तमे । विख्यातो वध्यवधको मृतकम्बलहारकः ॥

ચાંડાલે કહ્યું—હે નરશ્રેષ્ઠ, હું અહીં લોકમાં ‘પ્રવીર’ નામે પ્રસિદ્ધ છું. મૃત્યુદંડયોગ્ય દોષિતોને દંડ આપનાર જલ્લાદ તરીકે હું કુખ्यात છું, અને મૃતકોના કમ્બળ હરી લઈ જનાર તરીકે પણ ઓળખાય છું.

Verse 87

हरिश्चन्द्र उवाच नाहं चण्डालदासत्वमिच्छेयं सुविगर्हितम् । वरं सापाग्निना दग्धो न चण्डालवशं गतः ॥

હરિશ્ચંદ્રે કહ્યું—હું ચાંડાલનો દાસ બનવા ઇચ્છતો નથી; તે પરમ લાજજનક છે. શાપની અગ્નિથી દગ્ધ થવું સારું, પરંતુ ચાંડાલના વશમાં પડવું નહીં.

Verse 88

पक्षिण ऊचुः तस्यैवं वदतः प्राप्तो विश्वामित्रस्तपोनिधिः । कोपामर्षविवृताक्षः प्राह चेदं नराधिपम् ॥

પક્ષીઓએ કહ્યું—તે આ રીતે બોલતો હતો ત્યારે તપોનિધિ વિશ્વામિત્ર ત્યાં આવી પહોંચ્યા. ક્રોધ અને અમર્ષથી વિસ્તરેલા નેત્રો સાથે તેમણે ત્યારે રાજાને આ વચન કહ્યાં.

Verse 89

विश्वामित्र उवाच । चण्डालोऽयमनल्पं ते दातुं वित्तमुपस्थितः । कस्मान्न दीयते मह्यमशेषा यज्ञदक्षिणा ॥

વિશ્વામિત્ર બોલ્યા—આ ચાંડાલ તને આપવા માટે અલ્પ નહિ એવું ધન લઈને આગળ આવ્યો છે. તો પછી મને સંપૂર્ણ યજ્ઞ-દક્ષિણા કેમ આપવામાં આવતી નથી?

Verse 90

हरिश्चन्द्र उवाच भगवन् । सूर्यवंशोत्थमात्मानं वेद्मे कौशिक । कथं चाण्डालदासत्वं गमिष्ये वित्तकामुकः ॥

હરિશ્ચંદ્ર બોલ્યા—હે ભગવન, હે કૌશિક! હું પોતાને સૂર્યવંશમાં જન્મેલો જાણું છું. ધનની ઇચ્છા હોવા છતાં હું ક્યારેય ચાંડાલનો દાસ કેવી રીતે બની શકું?

Verse 91

विश्वामित्र उवाच यदि चाण्डालवित्तं त्वमात्मविक्रयजं मम । न प्रदास्यसि कालेन शाप्स्यामि त्वामसंशयम् ॥

વિશ્વામિત્ર બોલ્યા—જો તું યોગ્ય સમયે તે ચાંડાલનું ધન—પોતાને વેચવાથી ઉપજેલું ધન—મને ન આપેશ, તો હું નિશ્ચયે તને શાપ આપીશ.

Verse 92

पक्षिण ऊचुः हरिश्चन्द्रस्ततो राजा चिन्तावस्थितजीवितः । प्रसीदेति वदन् पादावृषेरजग्राह विह्वलः ॥

પક્ષીઓ બોલ્યાં—પછી રાજા હરિશ્ચંદ્ર, જેના પ્રાણ ચિંતાભર્યા વિચારમાં બંધાયેલા હતા, વ્યાકુળ બની ‘પ્રસીદ’ કહી મુનિના ચરણ પકડી લીધા.

Verse 93

दासोऽस्म्यार्तोऽस्मि भीतोऽस्मि त्वद्भक्तश्च विशेषतः । कुरु प्रसादं विप्रर्षे कष्टश्चण्डालसङ्करः ॥

હું તમારો દાસ છું; હું પીડિત છું; હું ભયભીત છું; અને સર્વોપરી હું તમારો ભક્ત છું. હે બ્રાહ્મણઋષિ, મારા પર પ્રસાદ કરો—મારી સ્થિતિ દારુણ છે, કારણ કે મિશ્ર અને બહિષ્કૃત સંગતિમાં હું પડ્યો છું.

Verse 94

भवेयं वित्तशेषेण सर्वकर्मकरॊ वशः । तवैव मुनिशार्दूल ! प्रेष्यश्चित्तानुवर्तकः ॥

જે જેટલું ધન શેષ રહ્યું છે, તે લઈને હું તમારો આજ્ઞાકારી સેવક બનીશ. હે મુનિશ્રેષ્ઠ, તમારો પરિચારક બની તમારા અભિપ્રાય મુજબ સર્વ કાર્ય કરીશ.

Verse 95

विश्वामित्र उवाच यदि प्रेष्यो मम भवान् चण्डालाय ततो मया । दासभावमनुप्राप्तो दत्तो वित्तार्बुदेन वै ॥

વિશ્વામિત્રે કહ્યું—“જો તું મારો સેવક છે, તો મેં ખરેખર તને એક ચાંડાળને સોંપી દીધો છે. આ રીતે દાસ્યસ્થિતિને પામી, તું એક અર્બુદ ધનના બદલામાં તેને અપાયો હતો.”

Verse 96

पक्षिण ऊचुः एकमुक्ते तदा तेन श्वपाको हृष्टमानसः । विश्वामित्राय तद्द्रव्यं दत्त्वा बद्ध्वा नरेश्वरम् ॥

પક્ષીઓએ કહ્યું—તેનું તે વચન ઉચ્ચારાતાં જ શ્વપાકનું મન આનંદિત થયું. તેણે તે ધન વિશ્વામિત્રને આપી રાજાને બાંધી દીધો.

Verse 97

दण्डप्रहारसम्भ्रान्तमतीव व्याकुलेन्द्रियम् । इष्टबन्धुवियोगार्तम् अनयन् निजपत्तनम् ॥

દંડના પ્રહારો વડે તેનું ચિત્ત કંપિત થયું, ઇન્દ્રિયો અત્યંત વ્યાકુળ થઈ, અને પ્રિય મિત્રો તથા સ્વજનોના વિયોગથી પીડિત થઈ તેને પોતાના જ નગરમાં પાછું લઈ જવામાં આવ્યો.

Verse 98

हरिश्चन्द्रस्ततो राजा वसञ्चाण्डालपत्तने । प्रातर्मध्याह्नसमये सायञ्चैतदगायत ॥

પછી શ્વપાકોની વસાહતમાં વસતા રાજા હરિશ્ચંદ્રે પ્રાતઃ, મધ્યાહ્ને અને ફરી સાંજે—વારંવાર આ ઉક્તિ ગાઈ.

Verse 99

बाला दीनमुखी दृष्ट्वा बालं दीनमुखं पुरः । मां स्मरत्यसुखाविष्टा मोचयिष्यति नौ नृपः ॥

દુઃખિત મુખવાળી તે કન્યાને અને તેની સામે દુઃખિત મુખવાળા બાળકને જોઈ તે શોકથી વ્યાકુળ થઈ મને સ્મરે છે; હે રાજા, તેથી તે આપણને મુક્ત કરશે।

Verse 100

उपात्तवित्तो विप्राय दत्त्वा वित्तमतोऽधिकम् । न सा मां मृगशावाक्षी वेत्ति पापतरं कृतम् ॥

ધન પ્રાપ્ત કરીને મેં તે ધન કરતાં પણ વધુ એક બ્રાહ્મણને દાન આપ્યું; છતાં તે મૃગનયના સ્ત્રી મેં કરેલું વધુ પાપમય કર્મ જાણતી નથી।

Verse 101

राज्यनाशः सुहृत्त्यागो भार्यातनयविक्रयः । प्राप्ता चाण्डालताचैवमहो दुःखपरम्परा ॥

મારા રાજ્યનો નાશ, મિત્રોએ કરેલો ત્યાગ, પત્ની અને સંતાનોનું વેચાઈ જવું, અને હવે ચાંડાલ અવસ્થામાં આ પતન—અહો, દુઃખોની કેવી અવિચ્છિન્ન પરંપરા!

Verse 102

एवं स निवसन्नित्यं सस्मार दयितं सुतम् । आर्याञ्चात्मसमाविष्टां हृतसर्वस्व आतुरः ॥

આ રીતે ત્યાં સતત રહીને તે પોતાના પ્રિય પુત્રને વારંવાર સ્મરતો રહ્યો; અને સર્વ સંપત્તિથી વંચિત થઈ વ્યથિત તે પોતાના હૃદયમાં ઊંડે પ્રવેશેલી પોતાની સાધ્વી પત્નીને પણ વિચારતો રહ્યો।

Verse 103

कस्यचित्त्वथ कालस्य मृतचेलापहारकः । हरिश्चन्द्रोऽभवद्राजा श्मशाने तद्वशानुगः ॥

પછી થોડો સમય પસાર થયા બાદ રાજા હરિશ્ચંદ્ર શ્મશાનમાં મૃતકોના વસ્ત્રો ઉતારનાર (વસ્ત્રગ્રાહી) બન્યો; અને તે સ્થિતિ/નિયતિને અનુસરી ત્યાં વિચરવા લાગ્યો।

Verse 104

चण्डालेनानुशिष्टश्व मृतचेलापहारीणा । शवागमनमन्विच्छन्निह तिष्ठ दिवानिशम् ॥

મૃતદેહનાં વસ્ત્રો ચોરનાર ચાંડાલના ઉપદેશથી તે શવના આગમનની રાહ જોતો દિવસ-રાત ત્યાં જ રહ્યો.

Verse 105

इदं राज्ञेऽपि देयञ्च षड्भागन्तु शवं प्रति । त्रयस्तु मम भागाः स्युर्द्वौ भागौ तव वेतनम् ॥

‘આ પણ રાજાને આપવું; અને શવને છ ભાગમાં વહેંચવું. ત્રણ ભાગ મારા; બે ભાગ તારો વેતન.’

Verse 106

इति प्रतिसमादिष्टो जगाम शवमन्दिरम् । दिशन्तु दक्षिणां यत्र वाराणस्यां स्थितं तदा ॥

આ રીતે ઉપદેશ પામી તે ‘શવગૃહ’ એટલે શ્મશાન તરફ ગયો. તે સમયે તે દક્ષિણ દિશામાં, વારાણસીમાં સ્થિત હતું.

Verse 107

श्मशानं घोरसंनादं शिवाशतसमाकुलम् । शवमौलिसमाकीर्णं दुर्गन्धं बहुधूमकम् ॥

શ્મશાન ભયાનક અવાજોથી ગુંજતું હતું, સૈકડો શિયાળોથી ભરેલું; શવોના માથાંથી છવાયેલું, દુર્ગંધયુક્ત અને ધુમાડાથી ઘન હતું.

Verse 108

पिशाच-भूत-वेताल-डाकिनी-यक्षसङ्कुलम् । गृध्रगोमायुसङ्कीर्णं श्ववृन्दपरिवारितम् ॥

તે પિશાચો, ભૂતો, વેતાલો, ડાકિનીઓ અને યક્ષોથી ગીચ હતું; ગીધો અને શિયાળોથી ભરેલું અને કૂતરાંના ટોળાંથી ઘેરાયેલું હતું.

Verse 109

अस्थिसंघातसङ्कीर्णं महादुर्गन्धसङ्कुलम् । नानामृतसुहृन्नाद-रौद्रकोलाहलायुतम् ॥

તે અસ્થિના ઢગલાઓથી છવાયેલું હતું, અસહ્ય દુર્ગંધથી ભરેલું હતું, અને પોતાના પ્રિય મૃતજનો માટે શોક કરતા લોકોના અનેક આર્તનાદોથી ઊઠેલા ભયંકર કકળાટથી ગુંજતું હતું।

Verse 110

हा पुत्र ! मित्र ! हा बन्धो ! भ्रातर् वत्स ! प्रियाद्य मे । हा पते ! भगिनि ! मातर्हा मातुल ! पितामह ॥

‘હાય, મારો પુત્ર! મારો મિત્ર! હાય, મારો સગો! ભાઈ! પ્રિય બાળક! મારા પ્રિય! હાય, પતિ! બહેન! મા—હાય! મામા! દાદા!’

Verse 111

मातामह ! पितः ! क्व गतोऽस्येहि बान्धव । इत्येवं वदतां यत्र ध्वनिः संश्रूयते महान् ॥

‘દાદા! પિતા! તે ક્યાં ગયો—પાછો આવો, સગા!’ એમ જ્યાં લોકો બોલતા હતા ત્યાં મહાન કકળાટ સંભળાતો હતો।

Verse 112

ज्वलन्मांस-वसा-मेदच्छमच्छमितसङ्कुलम् ॥

તે બળતા માંસ, ચરબી અને મજ્જાના ‘ચમચમ’ અવાજોથી ભરેલું હતું।

Verse 113

अर्धदग्धाः शवाः श्यामाः विकसद्दन्तपङ्क्तयः । हसन्तीवाग्निमध्यस्थाः कायस्येयं दशा त्विति ॥

અર્ધદગ્ધ, કાળા પડેલા અને દાંતની પંક્તિ દેખાડતા શવો અગ્નિ વચ્ચે જાણે હસતા ઊભા હતા—જાણે દેહની ગતિ ખરેખર એવી જ છે એમ દર્શાવતા હોય।

Verse 114

अग्नेश्चटचटाशब्दो वयसामस्थिपङ्क्तिषु । बान्धवाक्रन्दशब्दश्च पुक्कसेषु प्रहर्षजः ॥

હાડકાંની પંક્તિઓમાં, જ્યાં ગીધો ભેગા થયા હતા, ત્યાં અગ્નિના ચટચટાટ જેવો અવાજ થયો; અને પુક્કસાદિ અંત્યજોમાં સ્વજનોના વિલાપ સમાન ધ્વનિ ઊઠ્યો, પરંતુ તે ઘોર આનંદથી જન્મેલો હતો।

Verse 115

गायतां भूतवेतालपिशाचगणरक्षसाम् । श्रूयते सुमहान् घोरः कल्पान्त इव निःस्वनः ॥

ભૂત, વેતાળ, પિશાચ અને રાક્ષસોના ગણો ગાતા હતા ત્યારે એક અતિ વિશાળ અને ભયાનક ગર્જના સંભળાઈ—યુગાંતના નાદ જેવી।

Verse 116

महामहिषकारीषगोशकृद्राशिसङ्कुलम् । तदुत्थभस्मकूटैश्च वृतं सास्थिभिरुन्नतैः ॥

તે મોટા મહિષો અને ગાયોનું છાણના ઢગલાંથી ભરેલું હતું; અને તેમાંથી ઊઠેલી રાખના ટેકરાં તથા ઊંચા હાડકાંના ઢગલાંથી ચારેય તરફ ઘેરાયેલું હતું।

Verse 117

नानोपहारस्त्रग्दीपकाकविक्षेपकालिकम् । अनेकशब्दबहुलं श्मशानं नरकायते ॥

વિવિધ અર્પણો, હાર, દીવા અને કાગડાઓને ઉછાળવા જેવી કાળી વિધિઓથી તે અંધકારમય બન્યું હતું; અને અનેક અવાજોથી ઘન તે શ્મશાન જાણે નરક જ લાગતું હતું।

Verse 118

सवह्निगर्भैरशिवैः शिवारुतैर्निनादितं भीषणरावगह्वरम् । भयं भयस्याप्युपसञ्जनैर्भृशं श्मशानमाक्रन्दविरावदारुणम् ॥

અગ્નિના ભારથી ભારે થયેલા અમંગળ શિયાળોના હૂંકારથી તે શ્મશાન ગુંજતું હતું; તે ભયાનક ગર્જનાઓની ગુફા હતું—ભયને પણ ભય ઉપજાવનારું—અને કરુણ વિલાપ તથા ચીસોથી અત્યંત ભયંકર હતું।

Verse 119

स राजा तत्र सम्प्राप्तो दुःखितः शोचनॊद्यतः । हा भृत्या मन्त्रिणो विप्राः तद्राज्यं विधे गतम् ॥

તે રાજા શોકાકુલ થઈ, રડવા તૈયાર થઈ તે સ્થળે પહોંચ્યો—“હાય! મારા સેવકો, મારા મંત્રીઓ, મારા બ્રાહ્મણો! દૈવવશાત્ તે રાજ્ય વિનષ્ટ થયું!”

Verse 120

हा शैव्ये पुत्र हा बाल मां त्यक्त्वा मन्दभाग्यकम् । विश्वामित्रस्य दोषेण गताः कुत्रापि ते मम ॥

“હાય શૈવ્યા! હાય મારા પુત્ર—મારા બાળક! દુર્ભાગી એવા મને ત્યજીને તું ક્યાંક ચાલ્યો ગયો—વિશ્વામિત્રના દોષથી.”

Verse 121

इत्येवं चिन्तयंस् तत्र चण्डालोक्तं पुनः पुनः । मलिनो रूक्षसर्वाङ्गः केशवान् गन्धवान् ध्वजी ॥

તે ત્યાં આમ વિચારતો હતો ત્યારે એક ચાંડાલે કહેલા શબ્દો વારંવાર પુનરાવર્તિત થવા લાગ્યા. તે મલિન, સર્વાંગે રૂક્ષ, લાંબા વાળવાળો, દુર્ગંધયુક્ત અને ધ્વજધારી હતો.

Verse 122

लकुटी कालकल्पश्च धावंश्चापि ततस्ततः । अस्मिन् शव इदं मूल्यं प्राप्तं प्राप्स्यामि चाप्युत ॥

હાથમાં દંડ લઈને, મૃત્યુ સમાન ભયંકર દેખાવ ધરાવતો તે અહીં-ત્યાં દોડતો (કહેતો હતો)—“આ શવ માટે આ જ કિંમત મને મળી છે—અને હું તેને નિશ્ચયે મેળવીશ.”

Verse 123

इदं मम इदं राज्ञे मुख्यचण्डालके त्विदम् । इति धावन् दिशो राजा जीवन् योन्यन्तरं गतः ॥

“આ મારું છે; આ રાજાનું છે; અને આ ચાંડાલ-મુખ્યનું છે”—એમ ચીસો પાડતો રાજા સર્વ દિશાઓમાં દોડ્યો; અને જીવતો જ તે બીજી યોનિમાં પ્રવેશ્યો (પુનર્જન્મ લીધો).

Verse 124

जीर्णकर्पण्टसुग्रन्थिकृतकन्थापरिग्रहः । चिताभस्मरजोलिप्तमुखबाहूदराङ्घ्रकः ॥

તેણે ખંડિત અને ગાંઠો બાંધેલું જૂનું ચીંથરું વસ્ત્રરૂપે ધારણ કર્યું હતું, અને શ્મશાન-ચિતાની ભસ્મધૂળથી પોતાનું મુખ, ભુજાઓ, ઉદર, જાંઘો અને પગ લિપ્ત રાખ્યા હતા।

Verse 125

नानामेदोवसामज्जा लिप्तपाण्यङ्गुलिः श्वसन् । नानाशवोदनकृता हारतृप्तिपरायणः ॥

તે ભારે શ્વાસ લેતો, પોતાના હાથની આંગળીઓને વિવિધ ચરબી, તેલિયું મেদ અને મજ્જાથી લિપ્ત કરીને, માત્ર ભૂખની તૃપ્તિમાં તત્પર રહી—ઘણા શવો સાથે સંબંધિત રીતે તૈયાર થયેલા ભાતનું ભોજન કરતો હતો।

Verse 126

तदीयमाल्यसंश्लेषकृतमस्तक मण्डनः । न रात्रौ न दिवा शेते हा हेति प्रवदन् मुहुः ॥

તેનું મસ્તક તેમના (મૃતકોના) હારોથી શોભિત હતું; અને તે ન રાત્રે સૂતો ન દિવસે, વારંવાર ‘હાય! હાય!’ કહી વિલાપ કરતો રહેતો હતો।

Verse 127

एवं द्वादशमासास्तु नीताः शतसमोपमाः । स कदाचिन्नृपश्रेष्ठः श्रान्तो बन्धुवियोगवान् ॥

આ રીતે બાર માસ વીતી ગયા, જાણે સો વર્ષ સમાન. પછી એક સમયે તે નૃપશ્રેષ્ઠ—થાકેલો અને સ્વજનોમાંથી વિયોગ પામેલો—અત્યંત વિષણ্ণ થયો।

Verse 128

निद्राभिभूतो रूक्षाङ्गो निश्चेष्टः सुप्त एव च । तत्रापि शयनीये स दृष्टवानद्भुतं हि मत् ॥

નિદ્રાથી પરાજિત થઈ, તેના અંગો સૂકા અને રૂક્ષ બની ગયા; તે નિશ્ચલ થઈ ખરેખર ઊંઘી ગયો—તથાપિ એમ જ પડ્યો પડ્યો તેણે એક અદ્ભુત દૃશ્ય જોયું।

Verse 129

श्मशानाभ्यासयोगेन दैवस्य बलवत्तया । अन्यदेहेन दत्त्वा तु गुरवे गुरुदक्षिणाम् ॥

શ્મશાનના સતત સંગથી અને દૈવના પ્રબળ બળથી તેણે અન્ય દેહે (અન્ય જન્મે) ગુરુને ગુરુદક્ષિણા અર્પી।

Verse 130

तदा द्वादश वर्षाणि दुःखदानात्तु निष्कृतिः । आत्मानं स ददर्शाथ पुक्कसीगर्भसम्भवम् ॥

પછી બાર વર્ષ પછી દુઃખદાનથી ઉત્પન્ન થયેલું પ્રાયશ્ચિત્ત પૂર્ણ થયું; અને તેણે પોતાને પુક્કસીના ગર્ભથી જન્મેલો જોયો।

Verse 131

तत्रस्थश्चाप्यसौ राजा सोऽचिन्तयदिदं तदा । इतो निष्क्रान्तमात्रो हि दानधर्मं करोम्यहम् ॥

ત્યાં પણ તે રાજાએ તે સમયે વિચાર્યું— ‘હું અહીંથી બહાર નીકળતાં જ દાનધર્મનું આચરણ કરીશ।’

Verse 132

अनन्तरं स जातस्तु तदा पुक्कसबालकः । श्मशानमृतसंस्कारकरणेषु सदोद्यतः ॥

થોડા જ સમયમાં તે પુક્કસ છોકરા તરીકે જન્મ્યો; અને શ્મશানে મૃતકોના અંત્યકર્મ કરવામાં સદા રત રહ્યો।

Verse 133

प्राप्ते तु सप्तमे वर्षे श्मशानेऽथ मृतो द्विजः । आनीतो बन्धुभिर्दृष्टस्तेन तत्राधनो गुणी ॥

સાતમું વર્ષ આવતાં એક દ્વિજ (બ્રાહ્મણ) મૃત્યુ પામ્યો; તેના સગાં તેને શ્મશાનમાં લાવ્યા. ત્યાં તેણે તે ગરીબ છતાં પાત્ર પુરુષને જોયો।

Verse 134

मूल्यार्थिना तु तेनापि परिभूतास्तु ब्राह्मणाः । ऊचुस्ते ब्राह्मणास्तत्र विश्वामित्रस्य चेष्टितम् ॥

લાભ માટે મૂલ્ય માગનાર તે પુરુષે અપમાન કર્યાથી તે બ્રાહ્મણો ત્યાં બોલ્યા અને વિશ્વામિત્રના આચરણનું વર્ણન કરવા લાગ્યા।

Verse 135

पापिष्ठमशुभं कर्म कुरु त्वं पापकाकरक । हरिश्चन्द्रः पुरा राजा विश्वामित्रेण पुक्कसः ॥

“હે દુષ્કર્મી! તું અતિ પાપમય અને અશુભ કર્મ કરે છે. પ્રાચીનકালে વિશ્વામિત્રે રાજા હરિશ્ચંદ્રને પુક્કસ બનાવ્યો હતો.”

Verse 136

कृतः पुण्यविनाशेन ब्राह्मणस्वापनाशनात् । यदा न क्षमते तेषां तैः स शप्तो रुषा तदा ॥

બ્રાહ્મણોની શાંતિ-વિશ્રાંતિને હાનિ પહોંચાડવાથી તે પુણ્યનાશ તરફ ગયો. જ્યારે તેઓ વધુ સહન ન કરી શક્યા, ત્યારે ક્રોધથી તેને શાપ આપ્યો।

Verse 137

गच्छ त्वं नरकं घोरमधुनैव नराधम । इत्युक्तमात्रे वचने स्वप्नस्थः स नृपस्तदा ॥

“હે નરાધમ! આ ક્ષણે જ ભયંકર નરકમાં જા.” એમ કહેવાતાં જ તે રાજા સ્વપ્નાવસ્થામાં ગયો।

Verse 138

अपश्यद्यददूतान् वै पाशहस्तान् भयावहान् । तैः संगृहीतमात्मानं नीयमानं तदा बलात् ॥

તેણે હાથમાં પાશ ધરાવતાં ભયંકર યમદૂતોને જોયા; અને તેઓ તેને પકડી બળપૂર્વક લઈ જઈ રહ્યા છે એમ પણ તેણે જોયું।

Verse 139

पश्यति स्म भृशं खिन्नो हा मातः पितरद्य मे । एवंवादी स नरके तैलद्रोण्यां निपातितः ॥

અતિ દુઃખિત થઈ તે વારંવાર જોઈને રડતો રહ્યો—“હાય મા, હાય પિતા, આજે મને શું થયું!” એમ બોલતાં તેને નરકમાં તેલના કુંડમાં નાખી દેવાયો।

Verse 140

क्रकचैः पाट्यमानस्तु क्षुरधाराभिरप्यधः । अन्धे तमसि दुःखार्तः पूयशोणितभोजनः ॥

તેને આરાથી ચીરવામાં આવતો હતો અને નીચે ક્ષુરધાર પાંખડીઓથી પણ; ઘોર અંધકારમાં પીડાથી વ્યથિત થઈ તેના માટે પુસ અને લોહી જ ભોજન બન્યાં।

Verse 141

सप्तवर्षं मृतात्मानं पुक्कसत्वे ददर्श ह । दिनं दिनन्तु नरके दह्यते पच्यतेऽन्यतः ॥

સાત વર્ષ સુધી તેણે તે મૃતાત્માને પુક્કસ અવસ્થામાં જોયો. નરકમાં તે દિવસે દિવસે દહે છે; અને અન્યત્ર ઉકાળવામાં આવે છે।

Verse 142

खिद्यते क्षोभ्यतेऽन्यत्र मार्यते पाट्यतेऽन्यतः । क्षार्यते दीप्यतेऽन्यत्र शीतवाताहतोऽन्यतः ॥

ક્યાંક તે થકવાઈને પીડાય છે; ક્યાંક તેને પાડી મારીને કાપવામાં આવે છે; ક્યાંક ક્ષારથી ઘસીને દહાવવામાં આવે છે; ક્યાંક ઠંડા પવનના પ્રહારથી પીટાય છે।

Verse 143

एवं दिनं वर्षशत-प्रमाणं नरकेऽभवत् । तथा वर्षशतं तत्र श्रीवितं नरके भटैः ॥

આ રીતે ત્યાં નરકમાં એક દિવસ સો વર્ષ સમાન થયો. તેમ જ યમદૂતોના હાથે યાતના સહન કરતાં તેણે નરકમાં સો વર્ષ ‘જીવ્યા’ જેવા વિતાવ્યા।

Verse 144

ततो निपातितो भूमौ विष्ठाशी श्वा व्यजायत । वान्ताशी शीतदग्धश्च मासमात्रे मृतोऽपि सः ॥

પછી તે ધરતી પર પટકાઈ, વિષ્ઠા ભક્ષણ કરતો કૂતરો બની જન્મ્યો. ઊલટી ખાઈ અને શીતથી દગ્ધ થઈ, તે માત્ર એક માસમાં જ મરી ગયો.

Verse 145

अथापश्यत् खरं देहं हस्तिनं वानरं पशुम् । छागं विडालं कङ्कञ्च गामविं पक्षिणं कृमिम् ॥

પછી તેણે (જીવોને) ગધેડા, હાથી, વાંદરા અને પશુના દેહ ધારણ કરતાં જોયા; બકરા, બિલાડી અને બગલાના પણ; તેમજ ગાય, પક્ષી અને કીડાના દેહ પણ।

Verse 146

मत्स्यं कूर्मं वराहञ्च श्वाविधं कुक्कुटं शुकम् । शारिकां स्थावरांश्चैव सर्पमन्यांश्व देहिनः ॥

તેણે માછલી, કાચબો, વરાહ, સસલું-કાંટાવાળો (સાહી), કૂકડો, તોતો; મૈના પક્ષી; તેમજ સ્થાવર (વનસ્પતિસદૃશ) જીવો, સર્પો અને અન્ય દેહધારી પ્રાણીઓ પણ જોયા।

Verse 147

दिवसे दिवसे जन्म प्राणिनः प्राणिनस्तदा । अपश्यद् दुःखसन्तप्तो दिनं वर्षशतं तथा ॥

દિવસે દિવસે તેણે પ્રાણીઓના જન્મો જોયા. શોકથી સંતપ્ત થઈ, તે આમ પૂરાં સો વર્ષ સુધી જોતો રહ્યો.

Verse 148

एवं वर्षशतं पूर्णं गतं तत्र कुयोनिṣu । अपश्यच्च कदाचित् स राजा तत् स्वकुलोद्भवम् ॥

આ રીતે ત્યાં નીચ યોનિઓમાં પૂરાં સો વર્ષ વીતી ગયા. અને એક સમયે તે રાજાએ પોતાના જ વંશમાં જન્મેલો એક મનુષ્ય જોયો.

Verse 149

तत्र स्थितस्य तस्यापि राज्यं द्यूतेन हारितम् । भार्या हृता च पुत्रश्च स चैकाकी वनं गतः ॥

ત્યાં હોવા છતાં જુગારના કારણે તેનું રાજ્ય નષ્ટ થયું; તેની પત્ની અને પુત્ર પણ અપહૃત થયા. પછી તે એકલો જ વનમાં ગયો.

Verse 150

तत्रापश्यत स सिंहं वै व्यादितास्यं भयावहम् । बिभक्षयिषुमायातं शरभेण समन्वितम् ॥

ત્યાં તેણે એક સિંહ જોયો—મોં ફાડીને, ભયંકર—ભક્ષણ કરવા આગળ વધતો; તેની સાથે એક શરભ પણ હતો.

Verse 151

पुनश्च भक्षितः सोऽपि भार्यां शोचितुमुद्यतः । हा शैव्ये ! क्व गतास्यद्य मामिहापास्य दुःखितम् ॥

ફરી તે પોતે પણ ગળી લેવાયો; છતાં તે પત્ની માટે વિલાપ કરવા લાગ્યો—“હા શૈવ્યા! આજે તું ક્યાં ગઈ, મને શોકમાં મૂકીને?”

Verse 152

अपश्यत् पुनरेवापि भार्यां स्वं सहपुत्रकाम् । त्रायस्व त्वं हरिश्चन्द्र किं द्यूतेन तव प्रभो ॥

ફરી તેણે પોતાની પત્નીને પુત્ર સાથે જોઈ. (તે બોલી:) “અમને બચાવો, હે હરિશ્ચંદ્ર! હે પ્રભુ, તમને જુગારથી શું કામ?”

Verse 153

पुत्रस्ते शोच्यतां प्राप्तो भार्यंयाः शैव्यया सह । स नापश्यत् पुनरपि धावमानः पुनः पुनः ॥

(તે બોલી:) “તમારો પુત્ર અને તમારી પત્ની શૈવ્યા—બન્ને શોકયોગ્ય સ્થિતિને પામ્યા છે.” પરંતુ તે ફરી તેમને જોઈ શક્યો નહીં, ભલે તે વારંવાર દોડતો રહ્યો.

Verse 154

अथापश्यत् पुनरपि स्वर्गस्थः स नराधिपः । नीयते मुक्तकेशी सा दीना विवसना बलात् ॥

પછી તે રાજા સ્વર્ગમાં સ્થિત રહી ફરી જોયું—વખરાયેલા વાળવાળી, દીન અને નિર્વસ્ત્ર એવી એક સ્ત્રીને બળપૂર્વક ઘસડી લઈ જવામાં આવતી હતી।

Verse 155

हाहावाक्यं प्रमुञ्चन्ती त्रायस्वेत्यसकृत्स्वना । अथापश्यत् पुनस्तत्र धर्मराजस्य शासनात् ॥

તે ‘હાય, હાય!’ કહી રડતી, વારંવાર ‘મને બચાવો!’ કહી પોકારતી વિલાપ કરવા લાગી। પછી તેણે ત્યાં ફરી જોયું—આ બધું ધર્મરાજ (યમ) ની આજ્ઞાથી થઈ રહ્યું હતું।

Verse 156

आक्रन्दन्त्यन्तरीक्षस्था आगच्छेह नराधिप । विश्वामित्रेण विज्ञप्तो यमो राजंस्तवार्थतः ॥

મધ્ય આકાશમાંથી વિલાપભરી વાણી આવી—‘અહીં આવો, હે રાજા।’ હે રાજા, તમારા હિતાર્થે વિશ્વામિત્રે યમને પ્રાર્થના કરી હતી।

Verse 157

इत्युक्त्वा सर्पपाशैस्तु नीयते बलवद्विभुः । श्राद्धदेवेन कथितं विश्वामित्रस्य चेष्टितम् ॥

આવું કહી તે મહાબલવાન પ્રભુને સર્પ-પાશોથી બાંધી લઈ જવામાં આવ્યો। વિશ્વામિત્રનું આ કર્મ શ્રાદ્ધદેવે વર્ણવ્યું।

Verse 158

तत्रापि तस्य विकृतिर्नाधर्मोत्था व्यवर्धत । एताः सर्वा दशास्तस्य याः स्वप्ने सम्प्रदर्शिताः ॥

ત્યાં પણ તેનું દુઃખ અધર્મજન્ય વસ્તુની જેમ વધ્યું નહીં। આ તેની બધી અવસ્થાઓ તેને સ્વપ્નમાં દર્શાવવામાં આવી હતી।

Verse 159

सर्वास्तास्तेन सम्भुक्ता यावद्वर्षाणि द्वादश । अतीते द्वादशे वर्षे नीयमानो भटैर्बलात् ॥

તેમણે બાર વર્ષ સુધી તે બધી અવસ્થાઓનો અનુભવ કર્યો. જ્યારે બાર વર્ષ વીતી ગયા, ત્યારે સેવકો દ્વારા તેમને બળપૂર્વક લઈ જવામાં આવ્યા.

Verse 160

यमं सोऽपश्यदाकारादुवाच च नराधिपम् । विश्वामित्रस्य कोपोऽयं दुर्निवार्यो महात्मनः ॥

તેમણે યમરાજને જોયા અને યમે રાજાને કહ્યું: 'મહાત્મા વિશ્વામિત્રના આ ક્રોધને નિવારવો મુશ્કેલ છે.'

Verse 161

पुत्रस्य ते मृत्युमपि प्रदास्यति स कौशिकः । गच्छ त्वं मानुषं लोकं दुःखशेषञ्च भुङ्क्ष्व वै । गतस्य तत्र राजेन्द्र श्रेयस्तव भविष्यति ॥

'તે કૌશિક (વિશ્વામિત્ર) તમારા પુત્રના મૃત્યુનું પણ કારણ બનશે. મનુષ્ય લોકમાં જાઓ અને બાકીના દુઃખનો અનુભવ કરો. હે નૃપશ્રેષ્ઠ, ત્યાં ગયા પછી તમારું કલ્યાણ થશે.'

Verse 162

व्यतीते द्वादशे वर्षे दुःखस्यान्ते नराधिपः । अन्तरीक्षाच्च पतितो यमदूतैः प्रणोदितः ॥

જ્યારે બાર વર્ષ વીતી ગયા, ત્યારે દુઃખના અંતે, યમદૂતો દ્વારા ધકેલવામાં આવતા રાજા આકાશમાંથી નીચે પડ્યા.

Verse 163

पतितो यमलोकाच्च विबुद्धो भयसम्भ्रमात् । अहो कष्टमिति ध्यात्वा क्षते क्षारावसेवनम् ॥

યમલોકમાંથી પડીને તે ભયથી વ્યાકુળ થઈને જાગી ગયો. 'અરે, કેટલું કષ્ટદાયક!' એમ વિચારતા તેણે ઘા પર મીઠું ભભરાવવા જેવી પીડા અનુભવી.

Verse 164

स्वप्ने दुःखं महद्दृष्टं यस्यान्तो नोपलभ्यते । स्वप्ने दृष्टं मया यत्तु किं नु मे द्वादशाः समाः ॥

સ્વપ્નમાં મેં એક મહાશોક જોયો, જેના અંતનો અણસાર ન મળ્યો. પરંતુ તે સ્વપ્નમાં મેં જે જોયું—શું તેનો અર્થ એ છે કે મારા માટે બાર વર્ષ પસાર થવાના છે?

Verse 165

गतेत्यपृच्छत तत्रस्थान् पुक्कसांस्तु स संभ्रमात् । नेत्युचुः केचित् तत्रस्थाः एवमेवापरेऽब्रुवन् ॥

ઉદ્વેગમાં તેણે ત્યાં ઊભેલા પુક્કસોને પૂછ્યું, “શું તે ગયો/ગઈ ગયો/ગઈ?” ત્યાં હાજર કેટલાકે કહ્યું, “ના”; અન્યોએ પણ તેમ જ કહ્યું।

Verse 166

श्रुत्वा दुःखी तदा राजा देवान् शरणमीयिवान् । स्वस्ति कुर्वन्तु मे देवाः शैव्यायाः बालकस्य च ॥

આ સાંભળીને રાજા શોકગ્રસ્ત થયો અને પછી દેવતાઓની શરણમાં ગયો. “દેવગણ મને, શૈવ્યા ને અને બાળકને કલ્યાણ આપો.”

Verse 167

नमो धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे । परावराय शुद्धाय पुराणायाव्ययाय च ॥

મહાધર્મને નમસ્કાર; વિધાતા કૃષ્ણને નમસ્કાર. ઊર્ધ્વ અને અધઃના અધિપતિ, શુદ્ધ, પુરાતન અને અવ્યય પ્રભુને નમસ્કાર.

Verse 168

नमो बृहस्पते तुभ्यं नमस्ते वासवाय च । एवमुक्त्वा स राजा तु युक्तः पुक्कसकर्मणि ॥

હે બૃહસ્પતિ, તમને નમસ્કાર; અને વાસવ (ઇન્દ્ર)ને પણ નમસ્કાર. એમ કહી તે રાજા પછી પુક્કસોના કાર્યમાં લાગ્યો.

Verse 169

शवानां मूल्यकरणे पुनर्नष्टस्मृतिर्यथा । मलिनो जटिलः कृष्णो लकुटी विह्वलो नृपः ॥

શવોના ક્રય-વિક્રયમાં લાગેલા તેના સ્મરણશક્તિ ફરી લુપ્ત થઈ ગઈ. મલિન, જટાધારી, શ્યામવર્ણ, ગદા ધારણ કરેલો તે રાજા મોહગ્રસ્ત અને કંપિત થયો.

Verse 170

नैव पुत्रो न भार्या तु तस्य वै स्मृतिगोचरे । नष्टोत्साहो राज्यनाशात् श्मशाने निवसंस्तदा ॥

તેની સ્મૃતિની પરિધિમાં ન તો પુત્ર આવ્યો, ન તો પત્ની. રાજ્યવિયોગથી તેનું મન તૂટી ગયું હતું; તેથી તે ત્યારે શ્મશાનભૂમિમાં રહેતો હતો.

Verse 171

अथाजगाम स्वसुतं मृतमादाय लापिनी । भार्या तस्य नरेन्द्रस्य सर्पदष्टं हि बालकम् ॥

પછી તે રાજાની પત્ની વિલાપ કરતી આવી, પોતાના પુત્રને ઉઠાવીને—સર્પદંશે તે બાળક નિશ્ચિત જ મરી ગયો હતો.

Verse 172

हा वत्स ! हा पुत्र ! शिशो ! इत्येवं वदती मुहुः । कृशा विवर्णा विमनाः पांशुध्वस्तशिरोरुहा ॥

‘હાય મારા વત્સ! હાય મારા પુત્ર! ઓ બાળક!’—એમ કહી તે વારંવાર રડતી રહી. તે કૃશ, ફિક્કી, નિરાશ હતી; તેના વાળ મલિન અને ધૂળથી ભરાઈ વિખરાયેલા હતા.

Verse 173

राजपत्नी उवाच— हा राजन्नद्य बालं त्वं पश्य सोमं महीतले । रममाणं पुरा दृष्टं दुष्टाहिना मृतम् ॥

રાણીએ કહ્યું: ‘હાય રાજન! આજે આ બાળકને જુઓ—ચંદ્ર સમાન—ભૂમિ પર પડ્યો છે. જે પહેલાં રમતો દેખાતો હતો, તેને દુષ્ટ સર્પે મારી નાખ્યો.’

Verse 174

तस्याः विलापशब्दं तमाकर्ण्य स नराधिपः । जगाम त्वरितोऽत्रेति भविता मृतकम्बलः ॥

તેણીના કરુણ વિલાપનો ધ્વનિ સાંભળી રાજા ત્વરિત ત્યાં ગયો, મનમાં વિચાર્યો—“નિશ્ચયે આ મૃટકંબલા જ હશે.”

Verse 175

स तां रोरुदतीं भार्यां नाभ्यजानात्तु पार्थिवः । चिरप्रवाससंतप्तां पुनर्जातामिवाबलाम् ॥

પરંતુ રાજા પોતાની જ પત્નીને ઓળખી ન શક્યો; દીર્ઘ વિયોગથી ક્ષીણ થઈ રડતી હતી અને નવજાત સ્ત્રી જેવી સર્વથા બદલાઈ ગઈ હતી.

Verse 176

सापि तं चारुकेशान्तं पुरा दृष्ट्वा जटालकम् । नाभ्यजानान्नृपसुता शुष्कवृक्षोपमं नृपम् ॥

તે પણ—રાજકન્યા—રાજાને ઓળખી ન શકી; જે પહેલાં સુંદર વાળવાળો હતો, તે હવે જટાધારી બની સૂકા વૃક્ષ સમો દેખાતો હતો.

Verse 177

सोऽपि कृष्णपटे बालं दृष्ट्वाशीविषपीडितम् । नरेन्द्रलक्षणोपेतं चिन्तामाप नरेश्वरः ॥

તે પણ કાળા વસ્ત્ર પર પડેલા એક બાળકને જોઈ—વિષધર સર્પથી પીડિત અને રાજલક્ષણોથી યુક્ત—ચિંતામાં પડી ગયો.

Verse 178

अहो कष्टं नरेन्द्रस्य कस्याप्येष कुले शिशुः । जातो नीतः कृतान्तेन कामप्याशां दुरात्मना ॥

અરે, કોઈ રાજા માટે કેટલું કરુણ! આ બાળક કોઈ રાજવંશમાં જન્મેલો; ક્રૂર કૃતાંત (મૃત્યુ) થોડીઘણી આશા સાથે તેને હરી લઈ ગયો.

Verse 179

एवं दृष्ट्वा हि मे बालं मातुरुत्सङ्गशायिनम् । स्मृतिमभ्यागतो बालो रोहिताश्वोऽब्जलोचनः ॥

માતાની ગોદમાં આ રીતે શિશુ પડેલું જોઈને, કમળનેત્ર બાલક રોહિતાશ્વ મારી સ્મૃતિમાં ફરી પ્રગટ થયો।

Verse 180

सोऽप्येतामेव मे वत्सो वयोऽवस्थामुपागतः । नीतो यदि न घोरेण कृतान्तेनात्मनो वशम् ॥

મારો પ્રિય પુત્ર પણ આ જ વયે પહોંચ્યો હોત—જો તેને ભયંકર કૃતાંત (મૃત્યુ)ના વશમાં લઈ ન જવામાં આવ્યો હોત।

Verse 181

राजपत्नीउवाच हा वत्स ! कस्य पापस्य अपध्यानादिदं महत् । दुःखमापतितं घोरं यस्यान्तो नोपलभ्यते ॥

રાણીએ કહ્યું—હાય મારા બાળક! કયા પાપના ચિંતનથી આપણાં પર આ મહાન, ભયંકર અને અંત ન મળતો શોક-વિપત્તિ આવી પડી છે?

Verse 182

हा नाथ ! राजन् ! भवता मामनाश्वास्य दुःखिताम् । क्वापि सन्तिष्ठता स्थाने विश्रब्धं स्थीयते कथम् ॥

હે નાથ, હે રાજન! મારા દુઃખમાં મને સાંત્વના આપ્યા વિના કોઈ કેવી રીતે ક્યાંય, કોઈ પણ સ્થાને શાંતિથી રહી શકે?

Verse 183

राज्यनाशः सुहृत्त्यागो भार्यातनयविक्रयः । हरिश्चन्द्रस्य राजर्षेः किं विधे ! न कृतं त्वया ॥

રાજ્યનો નાશ, મિત્રોથી વિયોગ, પત્ની અને પુત્રનું વેચાણ—હે વિધિ! રાજર્ષિ હરિશ્ચંદ્ર માટે તું શું નથી કર્યું?

Verse 184

इति तस्याः वचः श्रुत्वा राजा स्वस्थानतश्च्युतः । प्रत्यभिज्ञाय दयितां पुत्रञ्च निधनं गतम् ॥

તેણીના વચનો સાંભળતાં રાજાનું ધૈર્ય ડગમગી ગયું. મૃત્યુ પામેલી પોતાની પ્રિય રાણી અને પુત્રને ઓળખીને તે અત્યંત વ્યાકુળ થયો.

Verse 185

कष्टं शैव्येयमेषा हि स बालोऽयमितीरयन् । रुरोद दुःखसंतप्तो मूर्च्छामभिजगाम च ॥

“હાય! આ તો ખરેખર શૈવ્યા છે, અને આ જ તે બાળક!” એમ રડીને, શોકથી દગ્ધ થઈ તે રડ્યો અને મૂર્છિત પણ થયો.

Verse 186

सा च तं प्रत्यभिज्ञाय तामवस्थामुपागतम् । मूर्च्छिता निपपातार्ता निष्चेष्टा धरणीतले ॥

અને તેણીએ પણ તેને ઓળખીને, તેને એ હાલતમાં પડેલો જોઈ, પોતે પણ મૂર્છિત થઈ; પીડિત થઈ જમીન પર નિશ્ચેષ્ટ પડી ગઈ.

Verse 187

चेतः संप्राप्य राजेंद्रो राजपत्नी च तै समम् । विलेपतुः सुसंतप्तौ शोकभारावपीडितौ ॥

હોશમાં આવીને રાજા અને રાણી, તેમની સાથે, વિલાપ કરવા લાગ્યા—વ્યથાથી દહતા અને શોકના ભારથી દબાયેલા.

Verse 188

राजोवाच हाऽ वत्स ! सुकुमारं ते स्वक्षिभ्रूनासिकालकम् । पश्यतो मे मुखं दीनं हृदयं किं न दीर्यते ॥

રાજાએ કહ્યું: “હાય મારા બાળક! તારો કોમળ ચહેરો—પોતાની આંખો, ભ્રૂઓ અને નાની નાસિકા સહિત—જ્યારે મારા દીન ચહેરાને જુએ છે, ત્યારે મારું હૃદય કેમ ફાટી નથી જતું?”

Verse 189

तात ! तातेति मधुरं ब्रुवाणं स्वयमागतम् । उपगुह्य वदिष्ये कं वत्स ! वत्सेति सौहृदात् ॥

મીઠા સ્વરે “પિતા! પિતા!” કહીને જે સ્વયં આવી જતો—હવે હું કોને સ્નેહથી આલિંગન કરીને “વત્સ! વત્સ!” કહીને બોલાવું?

Verse 190

कस्य जानुप्रणीतेन पिङ्गेन क्षितिरेणुना । ममोत्तरीयमुत्सङ्गं तथाङ्गं मलमेṣ्यति ॥

જેના નાનાં ઘૂંટણોથી ઉડેલી ધરતીની ધૂળથી મારું ઉપરનું વસ્ત્ર, મારી ગોદ અને મારું શરીર ફરી ક્યારે મલિન થશે?

Verse 191

अङ्गप्रत्यङ्गसम्भूतो मनोहृदयनन्दनः । मया कुपित्रा हा वत्स ! विक्रीतो येन वस्तुवत् ॥

મારા જ અંગ-ઉપાંગમાંથી જન્મેલો, મારા મન-હૃદયને આનંદ આપનાર—હાય વત્સ!—હું દુષ્ટ પિતા તને એક વસ્તુની જેમ વેચી નાખ્યો.

Verse 192

हृत्वा राज्यमशेषं मे ससाधनधनं महत् । दैवाहिना नृशंसनेन दष्टो मे तनयस्ततः ॥

મારું સમગ્ર રાજ્ય—મહાધન અને સમૃદ્ધિ સહિત—છીનવી લીધા પછી, ત્યારબાદ મારા પુત્રને ભાગ્યરૂપ ક્રૂર સર્પે દંશ કર્યો.

Verse 193

अहं दैवाहिदष्टस्य पुत्रस्य आननपङ्कजम् । निरीक्षन्नपि घोरेण विषेणान्धीकृतोऽधुना ॥

ભાગ્યરૂપ સર્પે દંશ કરેલા મારા પુત્રના કમલમુખને જોતા જ, તે ઘોર વિષથી હું હવે જાણે અંધ બની ગયો છું.

Verse 194

एकमुक्त्वा तमादाय बालकं बाष्पगद्गदः । परिष्वज्य च निष्चेष्टो मूर्च्छया निपपात ह ॥

એક વચન બોલીને તેણે બાળકને ઉઠાવી લીધો. આંસુઓથી ગળો ભરાઈ ગયો; તેને આલિંગન કરીને તે નિશ્ચલ થયો અને મૂર્છિત થઈ જમીન પર પડી ગયો.

Verse 195

राजपत्नी उवाच— अयं स पुरुषव्याघ्रः स्वरेणैवोपलक्ष्यते । विद्वज्जनमनश्चन्द्रो हरिश्चन्द्रो न संशयः ॥

રાણીએ કહ્યું—“આ એ જ નરવ્યાઘ્ર છે; માત્ર તેના સ્વરથી જ ઓળખાય છે. આ હરિશ્ચંદ્ર છે, વિદ્વાનોના મનનો ચંદ્ર; તેમાં શંકા નથી.”

Verse 196

तथास्य नासिका तुङ्गा अग्रतोऽधोमुखं गता । दन्ताश्च मुकुलप्रख्याः ख्यातकीर्तेर्महात्मनः ॥

અને તેની નાક ઊંચી હતી, આગળથી નીચે ઢળતી; અને તેના દાંત કળી જેવા હતા—આ પ્રસિદ્ધ યશવાળા મહાત્માના લક્ષણો હતા.

Verse 197

श्मशानमागतः कस्मादद्यैष स नरेश्वरः । अपहाय पुत्रशोकं सापश्यत् पतितं पतिम् ॥

“આ નરાધિપ આજે શ્મશાનમાં કેમ આવ્યો છે?” એમ કહી, પુત્રશોક છોડીને તેણે પોતાના પતિને જમીન પર પડેલો જોયો.

Verse 198

प्रकृष्टा विस्मिता दीना भर्तृपुत्राधिपीडिता । वीक्षन्ती सा ततोऽपश्यद् भर्तृदण्डं जुगुप्सितम् ॥

તે ચારે તરફ જોઈ અત્યંત કંપી ઉઠી—આશ્ચર્યચકિત, દીન, પતિ અને પુત્રની આપત્તિથી પીડિત. ત્યારે તેણે પોતાના પતિનો તે ઘૃણાસ્પદ દંડ (અવનતિનું ચિહ્ન) જોયો.

Verse 199

श्वपाकार्हमतो मोहं जगामायतलोचना । प्राप्य चेतश्च शनकैः सगद्गदमभाषत ॥

ત્યારે વિશાળનેત્રવાળી સ્ત્રીએ તેને ચાંડાળની દશામાં યોગ્ય જોઈને મોહ પામ્યો. ધીમે ધીમે સંભળી આવી ગળું ભરાયેલા સ્વરે બોલી.

Verse 200

धिक् त्वां दैवातिकरुणां निर्मर्यादं जुगुप्सितम् । येनायममरप्रख्यो नीतो राजा श्वपाकताम् ॥

ધિક્કાર છે તને, હે દૈવ—વ્યંગ્યથી ‘અતિદયાળુ’—અનિયંત્રિત અને દ્વેષ્ય! તારા કારણે દેવતુલ્ય તેજવાળો આ રાજા શ્વપાકની સ્થિતિમાં પહોંચાડાયો છે.

Verse 201

राज्यनाशं सुहृत्त्यागं भार्या-तनयविक्रयम् । प्रापयित्वापि नो कुक्तश्चण्डालोऽयं कृतो नृपः ॥

રાજ્યહાનિ, મિત્રવિયોગ અને પત્ની-પુત્રના વેચાણ સુધી કરાવ્યા પછી પણ તું તૃપ્ત નથી; આ રાજાને ચાંડાળ બનાવાયો છે.