Adhyaya 42: Dattatreya on the Yogic Import of Oṃ (Praṇava): Matras, Worlds, and Liberation
ॐप्रणवयोगविवेचन (Oṃpraṇavayogavivecana)
Origin of Species
આ અધ્યાયમાં દત્તાત્રેય પ્રણવ ‘ૐ’નો યોગાર્થ સમજાવે છે. અ-ઉ-મ ત્રણ માત્રાઓનો દેહ, પ્રાણ અને મન સાથેનો સંબંધ તથા ત્રિલોકનું પ્રતીકત્વ દર્શાવી, જપ-ધ્યાન-સમાધિ દ્વારા ચિત્તશુદ્ધિ, જ્ઞાનોદય અને અંતે મોક્ષપ્રાપ્તિનો માર્ગ વર્ણવે છે।
Divine Beings
Celestial Realms
Key Content Points
Focus Keywords
Shlokas in Adhyaya 42
Verse 1
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे योगिचर्यानामैकचत्वारिंशोऽध्यायः । द्विचत्वारिंशोऽध्यायः । दत्तात्रेय उवाच । एवं यो वर्तते योगी सम्यग्योगव्यवस्थितः । न स व्यावर्तितुं शक्यो जन्मान्तरशतैरपि ॥
આ રીતે શ્રી માર્કંડેય પુરાણમાં ‘યોગીના આચરણ’ વિષયક એકતાલીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે બેતાલીસમો અધ્યાય. દત્તાત્રેયે કહ્યું—જે યોગી આ રીતે રહે છે અને સમ્યક્ યોગમાં દૃઢ પ્રતિષ્ઠિત છે, તે સૈકડો જન્મોમાં પણ પાછો ફરતો નથી.
Verse 2
दृष्ट्वा च परमात्मानं प्रत्यक्षं विश्वरूपिणम् । विश्वपादशिरोग्रीवं विश्वेशं विश्वभावनम् ॥
અને તેણે પરમ આત્માને પ્રત્યક્ષ જોયો—જે વિશ્વરૂપ છે, જેના પગ, શિર અને ગ્રીવા સ્વયં જગત્ છે; જે જગતનો ઈશ્વર અને જગતના ભવનું કારણ છે.
Verse 3
तत्प्राप्तये महत्पुण्यमोमित्येकाक्षरं जपेत् । तदेवाध्ययनं तस्य स्वरूपं शृण्वतः परम् ॥
તેને પ્રાપ્ત કરવા માટે પરમ પુણ્યદાયક એકાક્ષર ‘ઓં’ નો જપ કરવો જોઈએ. એ જ તેનું અધ્યયન છે; અને જે તેનું તત્ત્વ સાંભળે છે, તેના માટે એ જ પરમ ઉપદેશ છે.
Verse 4
अकारश्च तथोकारो मकारश्चाक्षरत्रयम् । एता एव त्रयो मात्राḥ सत्त्वराजसतामसाḥ ॥
‘અ’, ‘ઉ’ અને ‘મ’—આ ત્રણ વર્ણો છે. આ જ ત્રણ માત્રાઓ છે: સત્ત્વ, રજસ્ અને તમસ્.
Verse 5
निर्गुणा योगिगम्यान्या चार्धमात्रोर्ध्वसंस्थिता । गान्धारीति च विज्ञेया गान्धारस्वरसंश्रया ॥
એ અર્ધમાત્રા નિર્ગુણ છે અને માત્ર યોગીઓ દ્વારા જ પ્રાપ્ત થાય છે; તે સામાન્ય ધ્વનિ-સ્તરોની ઉપર ‘અર્ધમાત્રા’ રૂપે સ્થિત રહે છે. ગાંધાર સ્વર પર આધારિત હોવાથી તેને ‘ગાંધારી’ તરીકે જાણવી જોઈએ.
Verse 6
पिपीलिकागतिस्पर्शा प्रयुक्ता मूर्ध्नि लक्ष्यते । यथा प्रयुक्त ओङ्गारः प्रतिनिर्याति मूर्धनि ॥
જ્યારે તેનો યોગ્ય રીતે પ્રયોગ થાય છે, ત્યારે માથાના શિખર પર ચીંટીઓની ચાલ જેવી સૂક્ષ્મ સ્પર્શાનુભૂતિ થાય છે; એ જ રીતે ‘ઓમ્’નો યોગ્ય ઉપયોગ કરવાથી તે ફરી શિખર તરફ ઊર્ધ્વગામી બને છે.
Verse 7
तथोङ्कारमयो योगी त्वक्षरे त्वक्षरो भवेत् । प्राणो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्म वेध्यमनुत्तमम् ॥
આ રીતે ઓંમય યોગી અવિનાશી અક્ષરમાં સ્થિર થાય છે. પ્રાણ ધનુષ છે, આત્મા બાણ છે, અને બ્રહ્મ એ અનુપમ લક્ષ્ય છે—જેને ભેદવું છે.
Verse 8
अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत्तन्मयो भवेत् । ओमित्येतत् त्रयो वेदास्त्रयो लोकास्त्रयोऽग्नयः ॥
તેને સાવધાનીથી ભેદવું જોઈએ; બાણની જેમ સંપૂર્ણ તન્મય થવું જોઈએ. આ ‘ઓમ્’ જ ત્રણ વેદ, ત્રણ લોક અને ત્રણ પવિત્ર અગ્નિઓ છે.
Verse 9
विष्णुर्-ब्रह्मा-हरश्चैव ऋक्सामानि यजूṃषि च । मात्राः सार्धाश्च तिस्त्रश्च विज्ञेयाः परमार्थतः ॥
વિષ્ણુ, બ્રહ્મા અને હર; તેમજ ઋક્, સામ અને યજુઃ—આ બધું પરમ અર્થમાં અર્ધમાત્રા સહિત ત્રણ માત્રાઓ તરીકે સમજવું જોઈએ.
Verse 10
तत्र युक्तस्तु यो योगी स तल्लयमवाप्नुयात् । अकारस्त्वथ भूर्लोक उकारश्चोच्यते भुवः ॥
જે યોગી આ સાધનામાં સમ્યક રીતે યુક્ત થાય છે, તે તે પરમ તત્ત્વમાં લય પામે છે. ત્યારે ‘અ’કાર ભૂર્લોક અને ‘ઉ’કાર ભુવઃ કહેવાય છે.
Verse 11
सव्यञ्जनो मकारश्च स्वर्लोकः परिकल्प्यते । व्यक्ता तु प्रथमा मात्रा द्वितीयाव्यक्तसंज्ञिता ॥
‘મ’કાર પોતાના વ્યંજન-તત્ત્વ સહિત સ્વર્ગલોકરૂપે પરિકલ્પિત છે. પ્રથમ માત્રા ‘વ્યક્ત’ અને બીજી ‘અવ્યક્ત’ કહેવાય છે.
Verse 12
मात्रा तृतीया चिच्छक्तिरर्धमात्रा परं पदम् । अनेनैव क्रमेणैता विज्ञेया योगभूमयः ॥
ત્રીજી માત્રા ચિત્-શક્તિરૂપ છે; અર્ધમાત્રા પરમ અવસ્થા છે. આ જ ક્રમમાં આને યોગની ભૂમિઓ/પદો તરીકે જાણવું જોઈએ.
Verse 13
ओमित्यuccāraṇāt sarvaṃ gṛhītaṃ sadasad bhavet । ह्रस्वा तु प्रथमा मात्रा द्वितीया दैर्घ्यसंयुता ॥
‘ઓં’ના ઉચ્ચારથી સર્વ—સત્ અને અસત્—સમાવિષ્ટ થાય છે. પ્રથમ માત્રા હ્રસ્વ; બીજી માત્રા દીર્ઘસંયુક્ત (દીર્ઘ) છે.
Verse 14
तृतीया च प्लुतार्धाख्या वचसः सा न गोचरा । इत्येतदक्षरं ब्रह्म परमोङ्कारसंज्ञितम् ॥
ત્રીજીને ‘પ્લુતાર્ધ’ કહેવામાં આવે છે; તે સામાન્ય વાણીની પહોંચ બહાર છે. આ જ અક્ષર બ્રહ્મ છે, જે પરમ ઓંકાર તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.
Verse 15
यस्तु वेद नरः सम्यक् तथा ध्यायति वा पुनः । संसारचक्रमुत्सृज्य त्यक्तत्रिविधबन्धनः ॥
જે પુરુષ આને તત્ત્વતઃ સમજે છે અથવા વિધિપૂર્વક વારંવાર ધ્યાન કરે છે, તે ત્રિવિધ બંધન ત્યજી સંસારચક્ર છોડીને મુક્ત બને છે।
Verse 16
प्राप्रोति ब्रह्मणि लयं परमे परमात्मनि । अक्षीणकर्मबन्धश्च ज्ञात्वा मृत्युमरिष्टतः ॥
તે પરમ, પરમાત્મા એવા બ્રહ્મમાં લય પામે છે. અને મૃત્યુને યથાર્થ રીતે જાણીને, કર્મબંધન હજી સંપૂર્ણ ક્ષીણ ન થયું હોય તોય તે અચલ, નિર્ભય અને મુક્ત બને છે।
Verse 17
उत्क्रान्तिकाले संस्मृत्य पुनर्योगित्वमृच्छति । तस्मादसिद्धयोगेन सिद्धयोगेन वा पुनः । ज्ञेयान्यरिष्टानि सदा येनोत्क्रान्तौ न सीदति ॥
પ્રયાણકાળે (તે ઉપદેશનું) સ્મરણ કરીને તે ફરી યોગીની અવસ્થા પામે છે. તેથી—યોગ અપૂર્ણ હોય કે સિદ્ધ—સદા મૃત્યુના પૂર્વલક્ષણો જાણતા રહેવા જોઈએ, જેથી દેહત્યાગની ક્ષણે ચિત્ત ડગમગે નહીં।
Frequently Asked Questions
The chapter investigates how the praṇava (Oṃ) functions as Brahman-in-sound and as a disciplined yogic method: by mapping its phonetic components to cosmic principles and prescribing concentrated practice, it argues that Oṃ-japa and contemplation can dissolve bondage and culminate in laya (merger) in the supreme Paramātman.
This Adhyaya does not develop Manvantara chronology or Manu lineages; instead, it provides a doctrinal yogic exegesis that can be read as a universal soteriological insert within the broader Purāṇic framework, independent of specific Manvantara transitions.
Adhyaya 42 is outside the Devi Mahatmyam (chapters 81–93) and contains no direct Śākta stuti, goddess-epithets, or battle narrative; its focus is praṇava-yoga and a triadic theism (Viṣṇu–Brahmā–Hara) articulated as correspondences within Oṃ.