Adhyaya 78: Hymn to Surya and the Distribution of Solar Splendour; Genealogy of Vaivasvata and Chaya’s Line

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे वैवस्वतमन्वन्तरे साप्तसप्ततितमोऽध्यायः । अष्टसप्ततितमोऽध्यायः— ७८ मार्कण्डेय उवाच । ततस्तं तुष्टुवुर्देवास्तथा देवर्षयो रविम् । वाग्भिरोड्यमशेषस्य त्रैलोक्यस्य समागताः ॥

આ રીતે શ્રીમાર્કંડેય પુરાણના વૈવસ્વત મન્વંતરમાં સત્તોતેરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે અઠોતેરમો અધ્યાય આરંભ થાય છે. માર્કંડેયે કહ્યું—પછી સમગ્ર ત્રિલોકમાંથી એકત્ર થયેલા દેવો તથા દેવર્ષિઓ વાણી-રૂપ ઉપહાર (સ્તુતિગાન) લઈને રવિ (સૂર્ય)ની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા।

Verse 2

देवा ऊचुः नमस्ते ऋक्स्वरूपाय सामरूपाय ते नमः । यजुः स्वरूपरूपाय साम्नान्धामवते नमः ॥

દેવોએ કહ્યું—ઋગ્વેદ-સ્વરૂપિણી તને નમસ્કાર; સામવેદ-સ્વરૂપિણી તને નમસ્કાર। યજુર્વેદ-સ્વરૂપિણી તને નમસ્કાર; સામગાનના તેજસ્વી ધામરૂપ તને નમસ્કાર।

Verse 3

ज्ञानैकधामभूताय निर्धूततमसे नमः । शुद्धज्योतिः स्वरूपाय विशुद्धायामलात्मने ॥

એકમાત્ર જ્ઞાનનો આશ્રય બની, સર્વ અંધકારને દૂર કરનાર તને નમસ્કાર। જેના સ્વરૂપે જ શુદ્ધ પ્રકાશ છે—અત્યંત પવિત્ર, નિષ્કલંક તત્ત્વવાળી તને નમસ્કાર।

Verse 4

वरिष्ठाय वरेण्याय परस्मै परमात्मने । नमोऽखिलजगद्व्यापिस्वरूपायात्ममूर्तये ॥

સર્વોત્તમ, સર્વવરણિય તને નમસ્કાર; પરાત્પર પરમાત્માને નમસ્કાર। જેનો સ્વભાવ સમગ્ર વિશ્વમાં વ્યાપ્ત છે, જે સર્વના આત્માસ્વરૂપ છે—તને નમસ્કાર।

Verse 5

इदं स्तोत्रवरं रम्यं श्रोतव्यं श्रद्धया नरैः । शिष्यॊ भूत्वा समाधिस्थो दत्त्वा देयं गुरोरपि ॥

આ ઉત્તમ અને મનોહર સ્તોત્ર શ્રદ્ધાવાન લોકોએ અવશ્ય સાંભળવું જોઈએ. શિષ્યત્વ સ્વીકારી, સમાધિમાં સ્થિર રહી, અને ગુરુને અર્પણયોગ્ય અર્પણ કરીને—પછી તેને ગ્રહણ (અને પરંપરાથી પ્રસાર) કરવું જોઈએ.

Verse 6

न शून्यभूतैः श्रोतव्यमेतत्तु सफलं भवेत् । सर्वकारणभूताय निष्ठायै ज्ञानचेतसाम् ॥

શૂન્ય (અનુત્સાહી/અશ્રદ્ધ) લોકોએ આ સાંભળવું નહીં; ત્યારે જ તે ફળદાયી બને છે. જ્ઞાનમાં સ્થિર ચિત્તવાળાઓની દૃઢતા માટે, અને સર્વ કારણોના કારણ એવા એક પરમ તત્ત્વના સાક્ષાત્કાર માટે આ પ્રవర્તે છે.

Verse 7

नमः सूर्यस्वरूपाय प्रकाशात्मस्वरूपिणे । भास्कराय नमस्तुभ्यं तथा दिनकृते नमः ॥

સૂર્યરૂપ અને સ્વયં પ્રકાશસ્વરૂપ એવા તમને નમસ્કાર. ભાસ્કરરૂપે તમને નમસ્કાર; દિવસના કર્તા એવા તમને પણ નમસ્કાર.

Verse 8

शर्वरीहेतवे चैव सन्ध्याज्योत्स्नाकृते नमः । त्वं सर्वमेतद् भगवन् जगदुद्भ्रमता त्वया ॥

રાત્રિના કારણરૂપ તમને નમસ્કાર; સંધ્યા અને ચંદ્રપ્રકાશ પ્રગટાવનાર તમને નમસ્કાર. હે ભગવન, આ સર્વ તમે જ છો; તમારી શક્તિથી વિશ્વ પરિભ્રમણ કરતાં પણ પોતાની ગતિમાં સ્થિર રહે છે.

Verse 9

भ्रमत्याविद्धमखिलं ब्रह्माण्डं सचराचरम् । त्वदंशुभिरिदं स्पृष्टं सर्वं सञ्जायते शुचि ॥

સમગ્ર બ્રહ્માંડ—ચર અને અચર સર્વ—પરિભ્રમણ કરતાં પ્રેરિત અને વ્યાપ્ત થાય છે. તમારા કિરણસ્પર્શથી આ બધું શુદ્ધ બને છે.

Verse 10

क्रियते त्वत्करैः स्पर्शाज्जलादीनां पवित्रता । होमदानादिको धर्मो नोपकाराय जायते ॥

તમારા હસ્તસ્પર્શથી જળ વગેરે તત્ત્વોની શુદ્ધિ થાય છે. હવન, દાન વગેરે કર્મો માત્ર પોતે જ લાભદાયક બનતા નથી (તમારા વિના).

Verse 11

तावद्यावन्न संयोगि जगदेतत् त्वदंशुभिः । ऋचस्ते सकला ह्येता यजूṃष्येतानि चान्यतः ॥

જ્યાં સુધી આ લોક તમારા કિરણો સાથે સંયુક્ત થતો નથી, ત્યાં સુધી તે યોગ્ય સિદ્ધિ પામતો નથી. આ સર્વ ઋક્ મંત્રો ખરેખર તમારા જ છે, અને આ યજુઃ સૂત્રો પણ તેમ જ તમારા જ છે.

Verse 12

सकलानि च सामानि निपतन्ति त्वदङ्गतः । ऋङ्मयस्त्वं जगन्नाथ ! त्वमेव च यजुर्मयः ॥

હે જગદીશ્વર! સર્વ સામગાન તમારા જ અંગોમાંથી પ્રગટ થાય છે. તમે ઋગ્વેદ-સ્વરૂપ છો; અને તમે જ યજુર્વેદ-સ્વરૂપ પણ છો.

Verse 13

यतः साममयश्चैव ततो नाथ ! त्रयीमयः । त्वमेव ब्रह्मणो रूपं परञ्चापरमेव च ॥

કારણ કે તમે સામ-સ્વરૂપ પણ છો, તેથી હે પ્રભુ! તમે ત્રયી (ત્રણ વેદો)ના સాక్షાત્ મૂર્ત સ્વરૂપ છો. તમે જ બ્રહ્મનું સ્વરૂપ—પરમ અને અપર (અંતર્યામી) બંને છો.

Verse 14

मूर्तामूर्तस्तथा सूक्ष्मः स्थूलरूपस्तथा स्थितः । निमेषकाष्ठादिमयः कालरूपः क्षयात्मकः । प्रसीद स्वेच्छया रूपं स्वतेजः शमनं कुरु ॥

તમે સાકાર પણ છો અને નિરાકાર પણ; સૂક્ષ્મ પણ અને સ્થૂલ પણ. નિમેષ, કાષ્ઠા વગેરે કાળખંડોથી તમે જ રચાયેલા છો; લય-સ્વભાવવાળો કાળ પણ તમે જ છો. કૃપા કરો—સ્વઇચ્છાએ રૂપ ધારણ કરીને તમારું જ તેજ શમાવો.

Verse 15

मार्कण्डेय उवाच एवṃ संस्तूयमानस्तु देवैर्देवर्षिभिस्तथा । मुमोच स्वं तदा तेजस्तेजसां राशिरव्ययः ॥

માર્કંડેયે કહ્યું: દેવો અને દિવ્ય ઋષિઓ દ્વારા આ રીતે સ્તુતિ પામીને, તે અક્ષય તેજોરાશિએ ત્યારે પોતાનું જ તેજ પ્રસરાવ્યું.

Verse 16

यत्तस्य ऋङ्मयṃ तेजो भविता तेन मेदिनी । यजुर्मयेनापि दिवं स्वर्गः साममयṃ रवॆः ॥

તેનું જે તેજ ઋક્-સ્વભાવનું હતું તે પૃથ્વી બન્યું. જે યજુઃ-સ્વભાવનું હતું તેનાથી દ્યુલોક (સ્વર્ગ) બન્યો; અને જે સામ-સ્વભાવનું હતું તે સૂર્ય બન્યો.

Verse 17

शातितास्तेजसो भागा ये त्वष्ट्रा दश पञ्च च । त्वष्ट्रैव तेन शर्वस्य कृतं शूलं महात्मना ॥

તે તેજના અંશો ત્વષ્ટાએ પંદર ભાગમાં વહેંચ્યા. એ જ તેજથી મહાત્મા ત્વષ્ટાએ શર્વ (શિવ) માટે શૂલ (ત્રિશૂલ) ઘડ્યું.

Verse 18

चक्रं विष्णोर्वसूनाञ्च शङ्कवो 'थ सुदारुणाः । पावकस्य तथा शक्तिः शिबिका धनदस्य च ॥

વિષ્ણુ માટે ચક્ર, અને વસુઓ માટે ભયંકર ભાલા (કાંટા); તેમજ પાવક (અગ્નિ) માટે શક્તિ-આયુધ, અને ધનદ (કુબેર) માટે પાલકી પણ.

Verse 19

अन्येषामसुरारीणामस्त्राण्युग्राणि यानि वै । यक्षविद्याधराणाञ्च तानि चक्रे स विश्वकृत् ॥

અસુરોના શત્રુ એવા દેવતાઓનાં અન્ય ભયંકર આયુધો, તેમજ યક્ષો અને વિદ્યાધરોનાં પણ—તે બધાં વિશ્વકર્માએ યોગ્ય રીતે રચ્યાં.

Verse 20

ततश्च षोडशं भागं बिभर्ति भगवान् विभुः । तत्तेजः पञ्चदशधा शातितं विश्वकर्मणा ॥

પછી સર્વવ્યાપી પ્રભુ સોળમો અંશ પોતાના પાસે ધારણ કરે છે. તે તેજ વિશ્વકર્માએ પંદર રીતે વિભાજિત કર્યું.

Verse 21

ततोऽश्व रूपधृग्भानुरुत्तरानगमत्कुरून् । तदृशे तत्र संज्ञाञ्च वडवारूपधारिणीम् ॥

પછી ભાનુ (સૂર્ય) અશ્વરૂપ ધારણ કરીને ઉત્તર તરફ કુરુદેશ ગયો. ત્યાં તેણે સંજ્ઞાને પણ જોઈ, જે ઘોડીનું રૂપ ધારણ કરીને હતી.

Verse 22

सा च दृष्ट्वा तमायान्तं परपुंसो विशङ्कया । जगाम संमुखं तस्य पृष्ठरक्षणतत्परा ॥

તેણી તેને નજીક આવતો જોઈ, તેને બીજો પુરુષ સમજી શંકા કરીને, પીઠનું રક્ષણ રાખવાની ચેતનાથી સાવધ રહી, સામે જઈ તેને સામનો કરવા ઉદ્યત થઈ।

Verse 23

ततश्च नासिकायोगं तयोस्तत्र समेतयोः । नासत्यदस्त्रौ तनयावश्वीवक्त्रविनिर्गतौ ॥

પછી ત્યાં બંનેના મિલનમાં નાસિકા દ્વારા સંયોગ થયો; અને અશ્વમુખ ધરાવતા બે પુત્રો—નાસત્ય અને દસર—પ્રગટ થયા।

Verse 24

रेतसोऽन्ते च रेवन्तः खड्गी चर्मो तनुत्रधृक् । अश्वारूढः समुद्भूतो बाणतूणसमन्वितः ॥

અને બીજસ્રાવના અંતે રેવંત પ્રગટ થયો—તલવાર, ઢાલ અને કવચ ધારણ કરીને; ઘોડા પર આરુઢ, બાણો અને તૂણીરથી સજ્જ।

Verse 25

ततः स्वरूपमतुलं दर्शयामास भानुमान् । तस्यैषा च समालोक्य स्वरूपं मुदमाददे ॥

ત્યારે ભાનુમાન (સૂર્ય) એ પોતાનું અતુલ્ય સાચું સ્વરૂપ દર્શાવ્યું; અને તેણી તે સત્યરૂપ જોઈ આનંદથી પરિપૂર્ણ થઈ ગઈ।

Verse 26

स्वरूपधारिणीं चैमामानिनाय निजाश्रयम् । संज्ञां भार्यां प्रीतिमतीं भास्करो वारितस्करः ॥

અને ભાસ્કર (સૂર્ય), ચોરોને દમન કરનાર એટલે અંધકારનો નાશક, પોતાની પ્રિય પત્ની સંજ્ઞાને—હવે પોતાના સાચા સ્વરૂપને ધારણ કરનારને—પોતાના ધામમાં પાછી લઈ ગયો।

Verse 27

ततः पूर्वसुतो योऽस्याः सोऽभूद्वैवस्वतो मनुः । द्वितीयश्च यमः शापाद्धर्मदृष्टिरभूत् सुतः ॥

તેણીનો પહેલો જન્મેલો પુત્ર વૈવસ્વત મનુ થયો અને બીજો યમ હતો. પરંતુ શાપના કારણે બીજો એક પુત્ર ‘ધર્મદૃષ્ટિ’ (ધર્મને જોનાર) થયો.

Verse 28

कृमयो मांसमादाय पादतोऽस्य महीतले । पतिष्यन्तीति शापान्तं तस्य चक्रे पिता स्वयम् ॥

“કીડાઓ તેના પગનું માંસ ખાઈને જમીન પર પડી જશે”—આ રીતે પિતાએ જ તે શાપની મર્યાદા/અંત નક્કી કર્યો.

Verse 29

धर्मदृष्टिर्यतश्चासौ समो मित्रे तथाहिते । ततो नियोगं तं याम्ये चकार तिमिरापहः ॥

અને તે ધર્મદૃષ્ટિ મિત્ર અને શત્રુ પ્રત્યે સમદૃષ્ટિ રાખતો હોવાથી, તમોહર સવિતા (સૂર્ય)એ તેને યમ-સંબંધિત પદ/નિયોગમાં નિયુક્ત કર્યો.

Verse 30

यमुना च नदी जज्ञे कलिन्दान्तरवाहिनी । अश्विनौ देवभिषजौ कृतौ पित्रा महात्मना ॥

અને કાલિંદ પ્રદેશની સાથે વહેતી યમુના નદી જન્મી; તેમજ મહાત્મા પિતાએ બંને અશ્વિનોને દિવ્ય વૈદ્ય (દેવ-ચિકિત્સક) તરીકે સ્થાપિત કર્યા.

Verse 31

गुह्यकाधिपतित्वे च रेवन्तोऽपि नियोजितः । च्छायासंज्ञासुतानाञ्च नियोगः श्रूयतां मम ॥

અને રેવંતને પણ ગુહ્યકોના અધિપત્યમાં નિયુક્ત કરવામાં આવ્યો. હવે છાયા અને સંજ્ઞાના પુત્રોના નિયોગો (નિયુક્તિઓ) મારી પાસેથી સાંભળો.

Verse 32

पूर्वजस्य मनोस्तुल्यश्छायासंज्ञासुतोऽग्रजः । ततः सावर्णिकीं संज्ञामवाप तनयो रवेः ॥

છાયા અને સંજ્ઞાથી જન્મેલો જેઠ પુત્ર મનમાં પૂર્વ મનુ સમાન હતો. તેથી રવિ (સૂર્ય)ના તે પુત્રને ‘સાવર્ણિ’ એવી સંજ્ઞા પ્રાપ્ત થઈ.

Verse 33

भविष्यति मनुः सोऽपि बलिरिन्द्रो यदा तदा । शनैश्चरो ग्रहाणाञ्च मध्ये पित्रा नियोजितः ॥

તે પણ મનુ બનશે; અને તે સમયે બલિ ઇન્દ્ર થશે. શનૈશ્ચર (શનિ)ને તેના પિતા ગ્રહોમાં નિયુક્ત કરશે.

Verse 34

तयोस्तृतीया या कन्या तपती नाम सा कुरुम् । नृपात्संवरणात्पुत्रमवाप मनुजेश्वरम् ॥

તેમની ત્રીજી પુત્રી ‘તપતી’ નામે હતી; તેણે મનુષ્યોમાં અધિપતિ એવા રાજા સંવરણથી ‘કુરુ’ નામનો પુત્ર પ્રસવ્યો.

Verse 35

तस्य वैवस्वतस्याहं मनोः सप्तममन्तरम् । कथयामि सुतान्भूपानृषीन्देवान्सुराधिपम् ॥

હવે હું તે વૈવસ્વત મનુના સાતમા મન્વંતરનું વર્ણન કરીશ—તેના પુત્રો, રાજાઓ, ઋષિઓ, દેવો અને દેવೇಂದ್ರ (ઇન્દ્ર) સહિત.