Adhyaya 15: Karmic Retribution: Rebirths After Naraka and the King’s Compassion in Hell

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे जडोपाख्याने यमकिङ्करसंबादो नाम चतुर्दशोऽध्यायः । पञ्चदशोऽध्यायः यमकिङ्कर उवाच । पतितात् प्रतिगृह्यार्थं खरयोनिṃ व्रजेद् द्विजः । नरकात् प्रतिमुक्तस्तु कृमिः पतितयाजकः ॥

આ રીતે શ્રીમાર્કંડેય પુરાણના જડોપાખ્યાનમાં ‘યમદૂત-સંવાદ’ નામનો ચૌદમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે પંદરમો અધ્યાય આરંભે છે. યમદૂતે કહ્યું—પતિત પાસેથી ધન સ્વીકારનાર બ્રાહ્મણ ગધેડાની યોનિમાં જાય છે; અને પતિત માટે યજ્ઞ કરાવનાર ઋત્વિજ નરકમાંથી મુક્ત થઈ કીડો બને છે।

Verse 2

उपाध्यायव्यलीकन्तु कृत्वा श्वा भवति द्विजः । तज्जायां मनसावाञ्छन् तद्द्रव्यञ्चाप्यसंशयम् ॥

ગુરુ પ્રત્યે દ્રોહ કરનાર બ્રાહ્મણ કૂતરો બને છે. અને જે મનમાં ગુરુપત્ની તથા ગુરુધનનો લોભ કરે છે, તે પણ નિઃસંદેહ એ જ રીતે પતન પામે છે।

Verse 3

गर्दभो जायते जन्तुः पित्रोश्चाप्यवमानकः । मातापितरावाक्रुश्य शारिका सम्प्रजायते ॥

જે પ્રાણી પિતૃઓનું અપમાન કરે છે, તે ગધેડા રૂપે જન્મે છે. અને જે માતા-પિતાની નિંદા કરે છે, તે શારિકા (મૈના) પક્ષી રૂપે જન્મ પામે છે।

Verse 4

भ्रातुः पत्न्यवमन्ता च कपोतत्वं प्रपद्यते । तामेव पीडयित्वा तु कच्छपत्वं प्रपद्यते ॥

જે પોતાના ભાઈની પત્નીનું અપમાન કરે છે તે કબૂતરની યોનિ પામે છે; અને જે એ જ સ્ત્રીને વધુ પીડા કે હિંસા કરે છે તે કાચબાની યોનિ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 5

भर्तृपिण्डमुपाश्नन् यस्तदिष्टं न निषेवते । सोऽपि मोहसमापन्नो जायते वानरो मृतः ॥

જે પતિ માટે નિર્ધારિત પિંડ ખાય છે અને વિધિ મુજબ પોતાને યોગ્ય જે છે તે ગ્રહણ કરતો નથી, તે મોહગ્રસ્ત મનુષ્ય મૃત્યુ પછી વાંદરાની યોનિમાં જન્મે છે।

Verse 6

न्यासापहर्ता नरकाद्विमुक्तो जायते कृमिः । असूयकश्च नरकान्मुक्तो भवति राक्षसः ॥

જે પોતાના હવાલે કરાયેલ નિક્ષેપ ચોરી લે છે, તે નરકમાંથી મુક્ત થઈ કીડાની યોનિમાં જન્મે છે; અને જે ઈર્ષ્યાળુ છે, તે નરકમુક્તિ પછી રાક્ષસ બને છે।

Verse 7

विश्वासहन्ता च नरो मीनयोनौ प्रजायते । धान्यं यवांस्तिलान् माषान् कुलत्थान् सर्षपांश्चणान् ॥

જે વિશ્વાસનો નાશ કરે છે તે માછલીની યોનિમાં જન્મે છે. અને જે જૌ, તલ, માષ, કુલ્થ, સરસવ તથા ચણા વગેરે ધાન્ય ચોરી કરે છે—તેનું ફળ આગળના શ્લોકમાં જણાવાયું છે।

Verse 8

कलायान् कलमान् मुद्गान् गोधूमानतसीस्तथा । शस्यान्यन्यानि वा हृत्वा मोहाज्जन्तुरचेतनः ॥

જે વટાણા, ધાન/ચોખા, મગ, ઘઉં, અળસી અથવા અન્ય પાકો મોહવશ ચોરી કરે છે, તે જડબુદ્ધિ પ્રાણી બને છે; તેનું વિશિષ્ટ પશુરূপ આગળના શ્લોકમાં જણાવાશે।

Verse 9

सञ्जायते महावक्त्रो मूषिको बभ्रुसन्निभः । परदाराभिमर्षात्तु वृको घोरोऽभिजायते ॥

તે મોટાં મોઢાવાળો, ભૂરો વર્ણ ધરાવતો ઉંદર બની જન્મે છે. પરંતુ પરસ્ત્રીગમનના પાપથી ભયંકર વરુનો જન્મ થાય છે.

Verse 10

श्वा शृगालो वको गृध्रो व्याडः कङ्कस्तथा क्रमात् । भ्रातृभार्यां च दुर्बुद्धिर्यो धर्षयति पापकृत् ॥

ક્રમશઃ તે કૂતરો, શિયાળ, બગલો, ગીધ, સાપ અને કંક પક્ષી બને છે. દુષ્ટ મનનો, જે ભાઈની પત્નીનું ઉલ્લંઘન કરે, તે આવા જન્મો પામે છે.

Verse 11

पुंस्कोकिलत्वमाप्नोति स चापि नरकाच्च्युतः । सखिभार्यां गुरोर्भार्यां राजभार्यां च पापकृत् ॥

એ પાપી નરકમાંથી પતિત થઈ પુરુષ કોયલની સ્થિતિ પામે છે. જે મિત્રની પત્ની, ગુરુની પત્ની અથવા રાજાની પત્નીનું ઉલ્લંઘન કરે, તેની આ જ ગતિ છે.

Verse 12

प्रधर्षयित्वा कामात्मा शूकरो जायते नरः । यज्ञ-दान-विवाहानां विघ्रकर्त्ता भवेत् कृमिः ॥

કામવેગથી સ્ત્રીનું ઉલ્લંઘન કરનાર પુરુષ વરાહ બની જન્મે છે. જે યજ્ઞ, દાન અને વિવાહમાં અવરોધ કરે, તે કીડો બને છે.

Verse 13

पुनर्दात् च कन्यायाः कृमिरेवोपजायते । देवता-पितृ-विप्राणामदत्वा योऽन्नमश्नुते ॥

અને જે નિયમ ભંગ કરીને ‘કન્યાનું ફરી દાન’ કરે છે, તે પણ નિશ્ચિત રીતે કીડો બની જન્મે છે. જે દેવો, પિતૃઓ અને બ્રાહ્મણોને પહેલાં અર્પણ કર્યા વિના ભોજન કરે, તે દોષનો ભાગી બને છે.

Verse 14

प्रमुक्तो नरकात् सोऽपि वायसः सम्प्रजायते । ज्येष्ठं पितृसमं वापि भ्रातरं योऽवमन्यते ॥

નરકમાંથી મુક્ત થયા પછી તે પણ કાગડો બની જન્મે છે—જે પિતૃતુલ્ય મોટા ભાઈનો તિરસ્કાર કરે છે.

Verse 15

नरकात् सोऽपि विभ्रष्टः क्रौञ्चयोनौ प्रजायते । शूद्रश्च ब्राह्मणारिं गत्वा कृमियोनौ प्रजायते ॥

નરકમાંથી પતિત થઈ તે ક્રૌંચ પક્ષીના ગર્ભમાં જન્મે છે. અને જે શૂદ્ર બ્રાહ્મણી સ્ત્રી પાસે જાય છે, તે કીડાની યોનિમાં જન્મે છે.

Verse 16

तस्यामपत्यमुत्पाद्य काष्ठान्तः कीटको भवेत् । शूकरः कृमिको मद्गुश्चण्डालश्च प्रजायते ॥

તેણીમાં સંતાન ઉત્પન્ન કરીને તે લાકડાની અંદર કીટ બને છે. તે વરાહ, કીડો, મદગુ અને ચાંડાલ રૂપે પણ જન્મે છે.

Verse 17

अकृतज्ञोऽधमः पुंसां विमुक्तो नरकान्नरः । कृतघ्रः कृमिकः कीटः पतङ्गो वृश्चिकस्तथा ॥

કૃતઘ્ન—મનુષ્યોમાં અધમ—નરકમાંથી મુક્ત થઈ કીડો, કીટ, પતંગ અને વિચ્છુ રૂપે જન્મે છે.

Verse 18

मत्स्यस्तु वायसः कूर्मः पुक्कसो जायते ततः । अशस्त्रं पुरुषं हत्वा नरः सञ्जायते खरः ॥

ત્યારબાદ તે માછલી, કાગડો, કાચબો અને પુક્કસ રૂપે જન્મે છે. નિરસ્ત્ર મનુષ્યને મારી નાખનાર ગધેડો બની જન્મે છે.

Verse 19

कृमिः स्त्रीवधकर्त्ता च बालहन्ता च जायते । भोजनं चोरयित्वा तु मक्षिका जायते नरः ॥

સ્ત્રીહત્યારો અને બાળહત્યારો કીટયોનિમાં જન્મ લે છે. અને અન્ન ચોરી કરનાર મનુષ્ય માખીરૂપે જન્મ પામે છે.

Verse 20

तत्राप्यस्ति विशेषो वै भोजनस्य शृणुष्व तत् । हत्वान्नन्तु स मार्जारो जायते नरकाच्च्युतः ॥

આ વિષયમાં પણ અન્ન અંગે ભેદ છે—સાંભળો. પકાવેલું અન્ન/ભાત ચોરવાથી તે નરકથી પતિત થઈ બિલાડી બને છે.

Verse 21

तिलपिण्याकसम्मिश्रमन्नं हृत्वा तु मूषिकः । घृतं हृत्वा च नकुलः काको मद्गुरजामिषम् ॥

તલ-પિણ્યાક મિશ્રિત અન્ન ચોરવાથી તે ઉંદર બને છે. ઘી ચોરવાથી નોળિયો/નેવલો બને છે. મદગુ-માંસ ચોરવાથી કાગડો બને છે.

Verse 22

मत्स्यमांसापहृत् काकः श्येनो मार्गामिषापहृत् । वीची काकस्त्वपहृते लवणे दधनि कृमिः ॥

માછલીનું માંસ ચોરનાર કાગડો બને છે; શિકાર/મૃગ-માંસ ચોરનાર શ્યેન (બાજ) બને છે. મીઠું ચોરનાર ‘વીચીકાક’ (કાગડાનો એક પ્રકાર) બને છે; અને દહીં ચોરનાર કીટ બને છે.

Verse 23

चोरयित्वा पयश्चापि बलाका सम्प्रजायते । यस्तु चोरयते तैलं तैलपायी स जायते ॥

દૂધ ચોરવાથી તે બલાકા (બગલો) રૂપે જન્મે છે. અને તેલ ચોરવાથી તે ‘તૈલપાયી’—તેલ પીવનાર—રૂપે જન્મ પામે છે.

Verse 24

मधु हृत्वा नरो दंशः पूपं हृत्वा पिपीलिकः । चोरयित्वा तु निष्पावान् जायते गृहगोलकः ॥

જે મધ ચોરી કરે છે તે દંશક કીટ (ગેડફ્લાય/કાટકીડા) રૂપે પુનર્જન્મ પામે છે; જે પૂપ/કેક ચોરી કરે છે તે ચીંટી બને છે. અને જે નિષ્પાવ (એક પ્રકારની દાળ) ચોરી કરે છે તે ગૃહગોલક—ઘરમાં વસતા કૃમિ/ઉપદ્રવી જીવ—ની યોનિમાં જન્મે છે.

Verse 25

आसवं चोरयित्वा तु तित्तिरित्वमवाप्नुयात् । अयो हृत्वा तु पापात्मा वायसः सम्प्रजायते ॥

આસવ (કિણ્વિત દારૂ) ચોરી કરનાર તિતર (partridge)ની અવસ્થા પામે છે; પરંતુ લોખંડ ચોરી કરનાર પાપી કાક-યોનિમાં, એટલે કાગડો બની જન્મે છે.

Verse 26

हृते कांस्ये च हारीतः कपोतो रूप्यभाजने । हृत्वा तु काञ्चनं भाण्डं कृमियोनौ प्रजायते ॥

કાંસ્ય (બ્રોન્ઝ) ચોરી કરનાર હારિત—લીલા રંગના તોતા સમાન પક્ષી—ની યોનિમાં જન્મે છે; ચાંદીનું પાત્ર ચોરી કરનાર કબૂતર બને છે. સોનાનું પાત્ર ચોરી કરનાર કૃમિ-યોનિના ગર્ભમાં જન્મે છે.

Verse 27

पत्रोर्णं चोरयित्वा तु क्रकरत्वञ्च गच्छति । कोषकारश्च कौषेयॆ हृते वस्त्रेऽभिजायते ॥

પત્રોર્ણ (પાન-તંતુથી બનેલું વસ્ત્ર) ચોરી કરનાર ક્રકર નામના પક્ષી રૂપે થાય છે; અને રેશમી વસ્ત્ર ચોરી કરનાર કોષકાર—રેશમનો કીડો—ની યોનિમાં જન્મે છે.

Verse 28

दुकूले शार्ङ्गकः पापो हृते चैवांशुके शुकः । तथैवाजाविकं हृत्वा वस्त्रं क्षौमं च जायते ॥

દુકૂલ (અતિ સૂક્ષ્મ વસ્ત્ર) ચોરી કરનાર પાપી શારઙ્ગક નામના પક્ષી રૂપે જન્મે છે; અંશુક (હલકું વસ્ત્ર) ચોરી કરનાર શુક-યોનિમાં, એટલે તોતા બની જન્મે છે. તેમજ આજાવિક (ઊનનું વસ્ત્ર) ચોરી કરનાર ક્ષૌમ (અળસી/શણનું વસ્ત્ર) સાથે સંબંધિત જન્મ પામે છે.

Verse 29

कार्पासिके हृते क्रौञ्चो वल्कहर्ता बकस्तथा । मयूरो वर्णकान् हृत्वा शाकपत्रं च जायते ॥

કપાસના વસ્ત્રની ચોરી કરનાર ક્રૌંચ (સારસ/બગલા સમ પંખી) બની જન્મે છે. વલ્કલ (છાલવસ્ત્ર) ચોર બક (બગલો) બને છે. રંગ/રંજક દ્રવ્ય ચોર મયૂર બને છે; અને શાકભાજી ચોર ‘શાકપત્ર’ નામના જીવરૂપે થાય છે.

Verse 30

जीवज्जीवकतां याति रक्तवस्त्रापहृन्नरः । छुच्छुन्दरीः शुभान् गन्धान् वासो हृत्वा शशो भवेत् ॥

લાલ વસ્ત્ર ચોરનાર જીવજ્જીવક નામના પંખીરૂપે થાય છે. સુગંધિત દ્રવ્ય/ઇત્ર અને વસ્ત્ર ચોરનાર ચૂચ્છુંદરી (છછુંદર) બને છે. અને વસ્ત્ર ચોરનાર શશ (સસલું) બને છે.

Verse 31

षण्डः फलापहरणात् काष्ठस्य घुणकीटकः । पुष्पापहृद् दरिद्रश्च पङ्गुर्यानापहृन्नरः ॥

ફળ ચોરવાથી મનુષ્ય ષણ્ઢ (નપુંસક/અશક્ત) બને છે. લાકડું ચોરવાથી ઘુણકીટ (લાકડું ખોદનાર કીડો) બને છે. ફૂલ ચોરનાર દરિદ્ર બને છે; અને વાહન ચોરનાર ખંજ (લંગડો) બને છે.

Verse 32

शाकहर्ता च हारीतस्तोयहर्ता च चातकः । भूर्हर्ता नरकान् गत्वा रौरवादीन् सुदारुणान् ॥

શાક-ભાજી ચોરનાર હારિત (હરિત પંખી) બને છે; પાણી ચોરનાર ચાતક (વર્ષા-પંખી) બને છે. પરંતુ જમીન ચોરનાર રૌરવ વગેરે ભયંકર નરકોમાં જઈને ઘોર દુઃખ ભોગવે છે.

Verse 33

तृण-गुल्म-लता-वल्ली-त्वक्सारतरुतां क्रमात् । प्राप्य क्षीणाल्पपापस्तु नरो भवति वै ततः ॥

ક્રમશઃ તૃણ, ઝાડી, લતા, વલ્લી, છાલ-તંતુવાળા છોડ અને વૃક્ષ—આ અવસ્થાઓ પ્રાપ્ત કરીને, જેના લઘુ પાપો ક્ષીણ થાય છે, તે નિશ્ચયે ફરી માનવયોનિ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 34

कृमिः कीटः पतङ्गोऽथ पक्षी तोयचरो मृगः । गोत्वं प्राप्य च चण्डालपुक्कसादि जुगुप्सितम् ॥

તે પહેલાં કૃમિ, પછી કીટ, પછી પતંગ બને છે; ત્યારબાદ પક્ષી, જલચર અને પશુ બને છે. ગૌ-યોનિ પ્રાપ્ત કર્યા પછી અંતે ચાંડાલ અને પુક્કસ વગેરે નિંદિત કુળોમાં જન્મે છે.

Verse 35

पङ्ग्वन्धो वधिरः कुष्ठी यक्ष्मणा च प्रपीडितः । मुखरोगाक्षिरोगैश्च गुदरोगैश्च बाध्यते ॥

તે લંગડો, અંધ અને બહેરો બને છે; કুষ্ঠરોગથી ગ્રસ્ત અને ક્ષયરોગથી પીડિત થઈ તપે છે. મોઢાના રોગ, આંખોના રોગ અને ગુદાના રોગ પણ તેને સતાવે છે.

Verse 36

अपस्मारी च भवति शूद्रत्वं च स गच्छति । एष एव क्रमो दृष्टो गोसुवर्णापहारिणाम् ॥

તે અપસ્માર (મિર્ગી)થી પીડિત બને છે અને શૂદ્રત્વમાં પડી જાય છે. ગાય અને સોનું ચોરનારાઓ માટે પણ આ જ ક્રમ જોવા મળે છે.

Verse 37

विद्यापहारीणश्चोग्रा निष्क्रयभ्रंशिनो गुरोः । जायामन्यस्य पुरुषः पारख्यां प्रतिपादयन् ॥

જે વિદ્યા ચોરી કરે છે, જે ગુરુદક્ષિણાનો નાશ કરાવે છે, અને જે પરસ્ત્રીને બીજાના અધિકારમાં સોંપે છે—આ બધાં ઘોર પાપો કહેવાયા છે.

Verse 38

प्राप्नोति षण्डतां मूढो यातनाभ्यः परिच्युतः । यः करोति नरो होममसमिद्धे विभावसौ ॥

અગ્નિ (વિભાવસુ) યોગ્ય રીતે પ્રજ્વલિત ન હોવા છતાં મોહવશ જે મનુષ્ય હોમ કરે છે, તે દંડ-યાતનાથી ચ્યૂત થઈ ષંડતા (નપુંસકતા) પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 39

सोऽजीर्णव्याधिदुःखार्तो मन्दाग्निः संप्रजायते । परनिन्दा कृतघ्रत्वं परमार्मावघट्टनम् ॥

તે અજીર્ણ, રોગ અને પીડાથી પીડિત થાય છે અને તેની જઠરાગ્નિ મંદ પડે છે. ઉપરાંત પરનિંદા, કૃતઘ્નતા અને અન્યના મર્મસ્થાનો પર પ્રહાર કરવાની વૃત્તિ પણ ઊભી થાય છે.

Verse 40

नैष्ठुर्यं निर्घृणत्वञ्च परदारोपसेवनम् । परस्वहरणाशौचं देवतानाञ्च कुत्सनम् ॥

કઠોરતા, નિર્દયતા, પરસ્ત્રીગમન, પરધનચોરી, અશૌચ અને દેવતાઓની નિંદા—આ બધાં નિંદનીય છે.

Verse 41

निकृत्या कञ्चनं नृणां कार्पण्यं च नृणां वधः । यानि च प्रतिषिद्धानि तत्प्रवृत्तिश्च सन्तता ॥

લોકોના સોનાને છેતરપિંડીથી હડપવું, કંજૂસાઈ, માનવહત્યા, અને જે જે નિષિદ્ધ કર્મ છે તેમાં સતત પ્રવૃત્ત રહેવું—આ બધાં મહાદોષ છે.

Verse 42

उपलक्ष्याणि जानीयान्मुक्तानां नरकादनु । दया भूतेषु संवादः परलोकप्रतिक्रिया ॥

નરકમાંથી મુક્ત થયેલાઓનાં લક્ષણો જાણવાં—સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે કરુણા, સૌમ્ય અને સુસંગત વાણી-વ્યવહાર, તથા પરલોક વિષે યોગ્ય દૃષ્ટિ (આ જીવનથી પરના પરિણામનું ભાન રાખીને કર્મ).

Verse 43

सत्यं भूतहितार्थोक्तिर्वेदप्रामाण्यदर्शनम् । गुरु देवर्‍षि सिद्धर्‍षिपूजनं साधुसङ्गमः ॥

સત્યનિષ્ઠા; પ્રાણીઓના હિત માટે બોલાયેલ વાણી; વેદને પ્રમાણરૂપે સ્વીકારવું; ગુરુ, દેવર્ષિ અને સિદ્ધર્ષિઓનું પૂજન/માન; તથા સજ્જનસંગ—આ (ઉત્તમ લક્ષણો) છે.

Verse 44

सत्क्रियाभ्यासनं मैत्रीमिति बुध्यते पण्डितः । अन्यानि चैव सद्धर्मङ्क्रियाभूतानि यानि च ॥

પંડિત પુરુષની ઓળખ તેના સદાચારના અભ્યાસ અને સૌહાર્દથી થાય છે; તેમજ જે અન્ય કર્મો શુભ ધર્મરૂપ ગણાય છે, તે દ્વારા પણ તે ઓળખાય છે।

Verse 45

स्वर्गच्युतानां लिङ्गानि पुरुषाणामपापिनाम् । एतदुद्देशतो राजन् भवतः कथितं मया ॥

હે રાજન, જે પુરુષો પાપી ન હોવા છતાં સ્વર્ગમાંથી પતિત થયા છે, તેમના લક્ષણો—એટલું જ મેં તને સંક્ષેપમાં કહ્યું છે।

Verse 46

स्वकर्मफलभोक्तॄणां पुण्यानां पापिनां तथा । तदेह्यन्यत्र गच्छामो दृष्टं सर्वं त्वयाधुना । त्वया दृष्टो हि नरकस्तदेह्यन्यत्र गम्यताम् ॥

પુણ્યવાન અને પાપી—બન્ને પોતાના કર્મફળના ભોગી છે. આવો, આપણે અન્યત્ર જઈએ; તું બધું જોઈ લીધું છે. ખરેખર તું નરક જોયું છે; આવો, હવે બીજા સ્થાને આગળ વધીએ।

Verse 47

पुत्र उवाच ततस्तमग्रतः कृत्वा स राजा गन्तुमुद्यतः । ततश्च सर्वैरुत्कृष्टं यातनास्थायिभिर्नृभिः ॥

પુત્રે કહ્યું—પછી તે રાજાને આગળ રાખીને તે ચાલવા લાગ્યો; અને ત્યારબાદ યાતના સહન કરતા તે બધા પુરુષોમાંથી એક મહાન આર્તનાદ ઊઠ્યો।

Verse 48

प्रसादं कुरु भूपेति तिष्ठ तावन्मुहूर्तकम् । त्वदङ्गसङ्गी पवनो मनो ह्लादयते हि नः ॥

હે રાજન, અમ પર અનુગ્રહ કરો—ક્ષણમાત્ર થાંભો. તમારા દેહને સ્પર્શ કરતી પવન અમારી મનને આનંદિત કરે છે।

Verse 49

परितापञ्च गात्रेभ्यः पीडाबाधाश्च कृत्स्नशः । अपहन्ति नरव्याघ्र यदां कुरु महीपते ॥

હે નરવ્યાઘ્ર, હે ભૂપતિ! તમે અહીં સ્થિત રહો ત્યારે અમારા અંગોમાંથી દાહવેદના અને સર્વ ક્લેશતાપ દૂર થઈ જાય છે।

Verse 50

एतच्छ्रुत्वा वचस्तेषां तं याम्यपुरुषं नृपः । पप्रच्छ कथमेतेषामाह्लादो मयि तिष्ठति ॥

તેમના વચનો સાંભળી રાજાએ યમના તે દૂતને પૂછ્યું— ‘હું અહીં રહું ત્યારે તેમને આ આનંદ કેવી રીતે થાય છે?’

Verse 51

किं मया कर्म तत्पुण्यं मर्त्यलोके महत्कृतम् । आह्लाददायिनी व्युष्टिर्येनेयं तदुदीरय ॥

‘મર્ત્યલોકમાં મેં કયું મહાન પુણ્યકર્મ કર્યું છે, જેના કારણે આ આનંદદાયક પ્રભાવ ઉત્પન્ન થયો? તે મને કહો.’

Verse 52

यमपुरुष उवाच पितृदेवातिथिप्रैष्य-शिष्टेनान्नेन ते तनुः । पुष्टिमभ्यागता यस्मात्तद्गतं च मनो यतः ॥

યમપુરુષે કહ્યું— ‘પિતૃઓ, દેવો, અતિથિઓ, દાસ/આશ્રિતો તથા યોગ્ય પાત્રોને વિધિપૂર્વક પહેલાં અર્પિત અન્નથી તારો દેહ પોષાયો; તેથી મન પણ તે પુણ્ય તરફ વળ્યું।’

Verse 53

ततस्त्वद्गात्रसंसर्गो पवनो ह्लाददायकः । पापकर्मकृतो राजन् यातना न प्रबाधते ॥

અતએવ, હે રાજન, તમારા દેહના સ્પર્શથી યુક્ત વાયુ પણ આનંદદાયક બને છે; અને જ્યાં સુધી તેનો પ્રભાવ રહે, ત્યાં સુધી પાપકર્મ કરનારાઓને પણ યાતનાઓ પીડાવતી નથી।

Verse 54

अश्वमेधादयो यज्ञास्त्वयेष्टा विधिवद्यतः । ततस्त्वद्दर्शनाद्यामी यन्त्रशस्त्राग्निवायसाः ॥

તમે નિયમ મુજબ અશ્વમેધ વગેરે યજ્ઞો યોગ્ય રીતે કર્યા છે. તેથી તમારા દર્શનમાત્રથી યમલોકનાં યાતના-ઉપકરણો, શસ્ત્રો, અગ્નિ અને પીડાકારક પવનો અટકી જાય છે।

Verse 55

पीडनच्छेददाहादिमहादुःखस्य हेतवः । मृदुत्वमागता राजन् तेजसापहता स्तव ॥

હે રાજા, દબાવવું, કાપવું, સળગાવવું વગેરે મહાદુઃખનાં કારણો તમારા તેજથી પ્રતિહત થઈ નરમ બની ગયા છે।

Verse 56

राजोवाच न स्वर्गे ब्रह्मलोके वा तत्सुखं प्राप्यते नरैः । यदार्तजन्तुनिर्वाणदानोत्थमिति मे मतिः ॥

રાજાએ કહ્યું—માનવોને સ્વર્ગમાં પણ અને બ્રહ્મલોકમાં પણ જે સુખ મળતું નથી, તે સુખ પીડિત પ્રાણીઓને રાહત/મોક્ષ આપવાથી ઉત્પન્ન થાય છે—આ મારો નિશ્ચય છે।

Verse 57

यदि मत्सन्निधावेतान् यातना न प्रबाधते । ततो भद्रमुखात्राहं स्थास्ये स्थाणुरिवाचलः ॥

જો મારી હાજરીથી આ પ્રાણીઓને યાતના ન થાય, તો હે સુન્દરમુખી, હું અહીં જ સ્તંભની જેમ અચળ રહીશ।

Verse 58

यमपुरुष उवाच एहि राजन् प्रगच्छामो निजपुण्यसमर्जितान् । भुङ्क्ष्व भोगानपास्येह यातनाः पापकर्मणाम् ॥

યમના દૂતે કહ્યું—આવો, હે રાજા, તમારા પોતાના પુણ્યથી કમાયેલા ભોગો તરફ આપણે જઈએ. અહીં પાપ કરનારાઓની યાતનાઓ જુઓ।

Verse 59

राजोवाच तस्मान्न तावद्यास्यामि यावदेतॆ सुदुःखिताः । मत्सन्निधानात् सुखिनो भवन्ति नरकौकसः ॥

રાજાએ કહ્યું—અતએવ હું ત્યાં સુધી નહીં જાઉં, જ્યાં સુધી આ અત્યંત દુઃખિત નરકવાસીઓ મારી સાન્નિધ્યથી સુખી ન થાય।

Verse 60

धिक् तस्य जीवनं पुंसः शरणार्थिनमातुरम् । यो नार्तमनुगृह्णाति वैरिपक्षमपि ध्रुवम् ॥

ધિક્કાર છે તે મનુષ્યના જીવનને, જે શરણ માંગવા આવેલા પીડિતને મદદ કરતો નથી—ભલે તે શત્રુપક્ષનો જ કેમ ન હોય।

Verse 61

यज्ञदानतपांसीह परत्र च न भूतये । भवन्ति तस्य यस्यार्तपरित्राणे न मानसम् ॥

જેનું મન પીડિતના રક્ષણમાં સ્થિર નથી, તેના યજ્ઞ, દાન અને તપ—આ લોકમાં અને પર લોકમાં—કલ્યાણ આપતા નથી।

Verse 62

नरस्य यस्य कठिनं मनो बालातुरादिषु । वृद्धेषु च न तं मन्ये मानुषं राक्षसो हि सः ॥

જે બાળક, રોગી વગેરે તથા વૃદ્ધો પ્રત્યે કઠોરહૃદય છે, તેને હું મનુષ્ય માનતો નથી; તે ખરેખર રાક્ષસ છે।

Verse 63

एतेषां सन्निकर्षात् तु यद्यग्निपरितापजम् । तथोग्रगन्धजं वापि दुःखं नरकसम्भवम् ॥

આ લોકોની નજીક રહેતાં જો અગ્નિના દાહથી પીડા થાય, અથવા ભયંકર દુર્ગંધથી પીડા થાય—તો તે પણ નરકમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું દુઃખ જ છે।

Verse 64

क्षुत्पिपासाभवं दुःखं यच्च मूर्च्छाप्रदं महत् । एतेषां त्राणदानन्तु मन्ये स्वर्गसुखात् परम् ॥

ભૂખ અને તરસથી ઉત્પન્ન દુઃખ તથા મૂર્છા કરાવતો તે મહાતાપ—આથી પીડિત જીવોને ઉદ્ધાર આપવો, હું સ્વર્ગસુખોથી પણ શ્રેષ્ઠ માનું છું।

Verse 65

प्राप्स्यन्त्यर्ता यदि सुखं बहवो दुःखिते मयि । किं नु प्राप्तं मया न स्यात् तस्मात् त्वं व्रज माचिरम् ॥

હું દુઃખમાં રહું છતાં અનેક પીડિત જીવો સુખ પામે, તો ખરેખર મારા માટે શું અપ્રાપ્ય છે? તેથી તમે જાઓ—વિલંબ ન કરો।

Verse 66

यमपुरुष उवाच एष धर्मश्च शक्रश्च त्वां नेतुं समुपागतौ । अवश्यं अस्माद् गन्तव्यं तस्मात् पार्थिव गम्यताम् ॥

યમના સેવકે કહ્યું—‘અહીં ધર્મ અને શક્ર (ઇન્દ્ર) તમને લઈ જવા આવ્યા છે. અહીંથી તમારે નિશ્ચયે પ્રસ્થાન કરવું જ પડશે; તેથી, હે રાજન, એમ જ થાઓ—જાઓ।’

Verse 67

धर्म उवाच नयामि त्वामहं स्वर्गं त्वया सम्यगुपासितः । विमानमेतदारुह्य मा विलम्बस्व गम्यताम् ॥

ધર્મે કહ્યું—‘તમે મને યોગ્ય રીતે પૂજ્યો છે, તેથી હું તમને સ્વર્ગે લઈ જઈશ. આ દિવ્ય વિમાનમાં આરોહણ કરો; વિલંબ ન કરો—ચાલો પ્રસ્થાન કરીએ।’

Verse 68

राजोवाच नरके मानवाः धर्म पीड्यन्तेऽत्र सहस्रशः । त्राहीति चार्ताः क्रन्दन्ति मामतो न व्रजाम्यहम् ॥

રાજાએ કહ્યું—‘હે ધર્મ, નરકમાં અહીં હજારો મનુષ્યો પીડાય છે. વ્યાકુળ લોકો “બચાવો, બચાવો!” કહીને રડે છે; તેથી હું અહીંથી નહીં જાઉં।’

Verse 69

इन्द्र उवाच कर्मणा नरकप्राप्तिरेतेषां पापकर्मिणाम् । स्वर्गस्त्वयापि गन्तव्यो नृप पुण्येन कर्मणा ॥

ઇન્દ્રે કહ્યું—પોતાના જ કર્મોથી આ દુષ્ટજન નરકને પ્રાપ્ત થયા છે. અને હે રાજન્, તું પણ તારા પુણ્યકર્મોથી સ્વર્ગે જા.

Verse 70

राजोवाच यदि जानासि धर्म त्वं त्वं वा शक्र शचीपते । मम यावत् प्रमाणन्तु शुभं तद् वक्तुमर्हथः ॥

રાજાએ કહ્યું—હે ધર્મ, અથવા હે શક્ર શચીપતિ, જો તમને ખબર હોય તો કૃપા કરીને મારા શુભ પુણ્યનું પ્રમાણ કહો.

Verse 71

धर्म उवाच अब्बिन्दवो यथाम्भोधौ यथा वा दिवि तारकाः । यथा वा वर्षता धारा गङ्गायां सिकता यथा ॥

ધર્મે કહ્યું—જેમ સમુદ્રમાં જળબિંદુઓ, જેમ આકાશમાં તારાઓ, જેમ વરસતી વેળા વરસાદની ધારાઓ, જેમ ગંગામાં રેતીના કણો—તેમ જ (તારું પુણ્ય)…

Verse 72

असंख्येया महाराज यथा बिन्द्वादयो ह्यपाम् । तथा तवापि पुण्यस्य संख्या नैवोपपद्यते ॥

હે મહારાજ, જેમ જળબિંદુઓ વગેરે અસંખ્ય છે, તેમ જ તારા પુણ્યોની સંખ્યા કોઈ રીતે નક્કી કે ગણતરી કરી શકાય તેવી નથી.

Verse 73

अनुकम्पामिमामद्य नारकेष्विह कुर्वतः । तदेव शतसाहस्रं संख्यामुपगतं तव ॥

આજે અહીં નરકમાં રહેલાઓ પર કરુણા કરવાથી તારો એ જ પુણ્ય એક લાખની ગણતરી સુધી પહોંચ્યો છે, એટલે લાખગણો વધ્યો છે.

Verse 74

तद्गच्छ त्वं नृपश्रेष्ठ तद्भाक्तुममरालयम् । एतेऽपि पापं नरके क्षपयन्तु स्वकर्मजम् ॥

અતએવ, હે નૃપશ્રેષ્ઠ, અમરોના તે દિવ્ય ધામમાં જઈ તેનો ભોગ કર. આ અન્ય લોકો નરકમાં પોતાના કર્મજન્ય પાપનો ક્ષય કરે.

Verse 75

राजोवाच कथं स्पृहां करिष्यन्ति मत्सम्पर्केषु मानवाः । यदि सत्सन्निधावेṣामुत्कर्षो नोपजायते ॥

રાજાએ કહ્યું— જો સજ્જનોની સાન્નિધ્યમાં પણ લોકોનું ઉદ્ધાર થતું નથી, તો મારા સંપર્કથી તેમને શુભની ઇચ્છા કેવી રીતે જાગશે?

Verse 76

तस्माद्यत् सुकृतं किञ्चिन्ममास्ति त्रिदशाधिप । तेन मुच्यन्तु नरकात् पापिनो यातनां गताः ॥

અતએવ, હે ત્રિદશેશ્વર (ઇન્દ્ર), મારી પાસે જે થોડું પણ પુણ્યકર્મ છે, તેના બળે યાતનામાં પડેલા પાપીઓ નરકમાંથી મુક્ત થાઓ.

Verse 77

इन्द्र उवाच एवमूर्ध्वतरं स्थानं त्वयावाप्तं महीपते । एतांश्च नरकात् पश्य विमुक्तान् पापकॄणः ॥

ઇન્દ્રએ કહ્યું— હે ભૂમિપતિ, આ રીતે તું ઉચ્ચ સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું છે. અને જો, આ પાપીઓ નરકમાંથી મુક્ત થયા છે.

Verse 78

पुत्र उवाच ततोऽपतत् पुष्पवृष्टिस्तस्योपरि महीपतेः । विमानञ्चाधिरोप्यैनं स्वर्लोकमनयद्धरिः ॥

પુત્રએ કહ્યું— ત્યાર પછી તે રાજા પર પુષ્પવર્ષા થઈ. અને હરિએ તેને દિવ્ય વિમાનમાં બેસાડી સ્વર્ગમાં લઈ ગયો.

Verse 79

अहञ्चान्ये च ये तत्र यातनाभ्यः परिच्युताः । स्वकर्मफलनिर्दिष्टं ततो जात्यन्तरं गताः ॥

અને હું તથા અન્ય જે ત્યાં તે યાતનાઓમાંથી પતિત થયા હતા, તેઓ પોતાના કર્મફળના નિર્ધાર મુજબ પછી બીજા જન્મમાં ગયા।

Verse 80

एवमेतॆ समाख्याता नरका द्विजसत्तम । येन येन च पापेन यां यां योनिमुपैति वै ॥

આ રીતે, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, આ નરકો વર્ણવાયા; અને કયું પાપ કઈ યોનિમાં પતન કરાવે છે તે પણ નિશ્ચિત રીતે।

Verse 81

तत् तत् सर्वं समाख्यातं यथा दृष्टं मया पुरा । पुरानुभवजं ज्ञानमवाप्यावितथं तव । अतः परं महाभाग किमन्यत् कथयामि ते ॥

મેં પહેલાં જેમ જોયું હતું તેમ બધું સમજાવ્યું. પૂર્વાનુભવજન્ય, તારા માટે સત્ય એવું જ્ઞાન આપ્યું; તેથી હવે, હે ભાગ્યવાન, આથી વધુ શું કહું?