ConclusionBlessingsSummary17 Shlokas

Adhyaya 93: The Goddess’s Boons to Suratha and the Merchant (Conclusion of the Devi Mahatmyam)

देवीवाक्यं (Devīvākyaṃ)

Conclusion

દેવી પ્રગટ થતાં રાજા સુરથ અને સમાધિ વૈશ્યે ભક્તિપૂર્વક સ્તુતિ કરીને વર માગ્યા. દેવીએ સુરથને પુનઃ રાજ્યપ્રાપ્તિનો વર આપ્યો અને આગળ સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં ‘સાવર્ણિ’ નામે મનુ બનવાનો આશીર્વાદ પણ આપ્યો. વૈશ્યને વૈરાગ્ય, આત્મજ્ઞાન અને સંસારબંધનથી મુક્તિનો વર મળ્યો, જેથી તે મોક્ષ પ્રાપ્ત કરે. ત્યારબાદ જગન્માતા દેવી અંતર્ધાન થઈ; ઋષિએ દેવીમાહાત્મ્યની ફલશ્રુતિ કહી નિષ્કર્ષ આપ્યો કે દેવી સદા ભક્તોની રક્ષા કરે છે.

Divine Beings

Devī (Parameśvarī, Jagaddhātrī, Ambā, Caṇḍikā)Bhagavān Viṣṇu (as māyā-source, referenced)

Celestial Realms

Svarga (as a boon-category: bhoga-svarga-apavarga)Apavarga/Mokṣa (as the soteriological goal)

Key Content Points

Refuge and māyā: The ṛṣi states that beings—including the king and the merchant—are deluded by Bhagavān Viṣṇu’s māyā, and prescribes surrender to the Supreme Goddess as the remedy.Ritual-ascetic program: Suratha and the vaiśya perform prolonged tapas on a riverbank, create an earthen image of the Goddess, and worship with flowers, incense, fire-offerings, libations, fasting, concentration, and blood-offerings.Theophany and boons: Caṇḍikā appears, offers boons, restores Suratha’s kingship and foretells his future birth as Sāvarṇi Manu, while granting the merchant liberating knowledge that dissolves egoic attachment.

Focus Keywords

Markandeya Purana Adhyaya 93Devimahatmyam Chapter 93Devivakyam Markandeya PuranaSuratha and Samadhi (Vaishya) boonsChandika appears and grants boonsSavarni Manu prophecyShakti theology in Devi MahatmyaMaya of Vishnu and refuge in DeviApavarga moksha in Devi Mahatmya

Shlokas in Adhyaya 93

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये देवीवाक्यं नाम द्विनवतितमोऽध्यायः त्रिनवतितमोऽध्यायः- ९३ । ऋषिरुवाच एतत्ते कथितं भूूप देवीमाहात्म्यमुत्तमम् । एवंप्रभावा सा देवी ययेदं धार्यते जगत् ॥

આ રીતે શ્રી માર્કંડેય પુરાણમાં સાવર્ણિક મન્વંતરમાં દેવીઘ મહાત્મ્યના ‘દેવી-વાક્ય’ નામના બાણુંમા અધ્યાયની સમાપ્તિ થઈ. હવે ત્રાણુંમા અધ્યાય આરંભે છે. ઋષિ બોલ્યા—હે રાજન, આ પરમ દેવીમાહાત્મ્ય તને કહેવાયું. જે દેવીની શક્તિથી આ જગત ધારિત છે, એ જ તેનો પ્રભાવ છે.

Verse 2

विद्या तथैव क्रियते भगवद्विष्णुमायया । तथा त्वमेेष वैश्यश्च तथैवान्ये विवेकिनः । मोह्यन्ते मोहिताश्चैव मोहमेेष्यन्ति चापरे ॥

જ્ઞાન પણ ભગવાન વિષ્ણુની માયાથી જ ઉત્પન્ન થાય છે. તારા વિષયમાં પણ, આ વૈશ્યના વિષયમાં પણ, અને અન્ય વિવેકી લોકોમાં પણ એવું જ છે—તેઓ મોહિત થાય છે; અને મોહિત થઈને બીજાઓને પણ મોહમાં પાડી દે છે.

Verse 3

तामुपैहि महाराज शरणं परमेश्वरीम् । आराधिता सैव नृणां भोगस्वर्गापवर्गदा ॥

હે મહારાજ! તે પરમ દેવીનું શરણ ગ્રહણ કર. તે જ પૂજિત થવાથી મનુષ્યોને ઇહલોકના ભોગ, સ્વર્ગ અને મોક્ષ આપે છે.

Verse 4

मार्कण्डेय उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा सुरथः स नराधिपः । प्रणिपत्य महाभागं तमृषिं शंसितव्रतम् ॥

માર્કંડેયે કહ્યું: તે વચનો સાંભળી મનુષ્યોના અધિપતિ સુરથે, વ્રત-કીર્તિથી પ્રસિદ્ધ એવા પરમ ભાગ્યશાળી મુનિને પ્રણામ કર્યો.

Verse 5

निर्विण्णोऽतिममत्‍वेन राज्यापहरणेन च । जगाम सद्यस्तपसे स च वैश्यो महामुने ॥

અતિશય આસક્તિ અને રાજ્ય છીનવાઈ જવાથી વિરક્ત બની, હે મહર્ષિ, તે તે વૈશ્ય સાથે તરત જ તપસ્યા કરવા ગયો.

Verse 6

संदर्शनार्थमम्बायाः नदीपुलिनसंस्थितः । स च वैश्यस्तपस्तेपे देवीसूक्तं परं जपन् ॥

માતા દેવીના દર્શન મેળવવા માટે નદીકાંઠે સ્થિત રહી, તે વૈશ્યે દેવીના પરમ સ્તોત્રનું જપ કરતાં તપસ્યા કરી.

Verse 7

तौ तस्मिन् पुलिने देव्याः कृत्वा मूर्ति महीमयीम् । अर्हणां चक्रतुस् तस्याः पुष्पधूपाग्नितर्पणैः ॥

ત્યાં નદીકાંઠે તે બંનેએ માટીમાંથી દેવીની પ્રતિમા બનાવી, પુષ્પ, ધૂપ, અગ્નિ અને તર્પણ/આહુતિથી તેમની પૂજા કરી.

Verse 8

निराहारौ यतात्मानौ तन्मनस्कौ समाहितौ । ददतुस् तौ बलिं चैव निजगात्रासृगुक्षितम् ॥

ઉપવાસ કરીને, આત્મસંયમ રાખીને, દેવીમાં સંપૂર્ણ એકાગ્ર અને સમાધિસ્થ થઈ, તે બંનેએ પોતાના શરીરના રક્તથી છાંટેલી બલી અર્પણ કરી।

Verse 9

एवं समाराधयतोस् त्रिभिर्वर्षैर्यतात्मनोः । परितुष्टा जगद्धात्री प्रत्यक्षं प्राह चण्डिका ॥

આ રીતે તે બંને સંયમી ભક્તોએ ત્રણ વર્ષ સુધી પૂજા કરી; ત્યારે જગતને ધારણ કરનારી ચંડિકા પ્રસન્ન થઈને પ્રત્યક્ષ રૂપે તેમને બોલી।

Verse 10

श्रीदेव्युवाच यत्प्रार्थ्यते त्वया भूप त्वया च कुलनन्दन । मत्तस्तत्प्राप्यतां सर्वं परितुष्टा ददामि तत् ॥

દેવીએ કહ્યું—હે રાજન, અને હે કુલાનંદ! તમે મારી પાસે જે કંઈ માંગો છો તે બધું પ્રાપ્ત કરો; હું પ્રસન્ન થઈને તે આપું છું।

Verse 11

मार्कण्डेय उवाच ततो वव्रे नृपो राज्यं अविभ्रंश्यन्यजन्मनि । अत्रैव च निजं राज्यं हतशत्रुबलं बलात् ॥

માર્કંડેયે કહ્યું—પછી તે રાજાએ વર તરીકે બીજા જન્મમાં અચળ રાજ્ય, અને આ જન્મમાં પણ પોતાનું રાજ્ય—પરાક્રમે શત્રુસેનાઓ નાશ પામેલી હોય એવું—પસંદ કર્યું।

Verse 12

सोऽपि वैश्यस्ततो ज्ञानं वव्रे निर्विण्णमानसः । ममेति अहमिति प्राज्ञः सङ्गविच्युतिकारकम् ॥

પછી તે વૈશ્ય પણ મનથી નિર્વિણ্ণ થઈ, ‘મારું’ અને ‘હું’માં મૂળ ધરાવતી આસક્તિ દૂર કરનાર જ્ઞાનને—પ્રાજ્ઞ બનીને—વર તરીકે પસંદ કર્યું।

Verse 13

श्रीदेव्युवाच स्वल्पैरहोभिर्नृपते स्वं राज्यं प्राप्स्यते भवान् । हत्वा रिपूनस्कलितं तव तत्र भविष्यति ॥

દેવીએ કહ્યું—હે રાજન, થોડા જ દિવસોમાં તું તારો પોતાનો રાજ્ય ફરી પ્રાપ્ત કરીશ. શત્રુઓનો સંહાર કરીને ત્યાં તારો રાજ્ય અડગ અને અચળ રહેશે.

Verse 14

मृतश्च भूयः सम्प्राप्य जन्म देवाद्विवस्वतः । सावर्णिको नाम मनुर्भवान् भुवि भविष्यति ॥

અને પછી કાળે દેહત્યાગ કરીને, દેવ વિવસ્વત્ (સૂર્ય) પાસેથી પુનર્જન્મ પ્રાપ્ત કરી, તું પૃથ્વી પર ‘સાવર્ણિ’ નામનો મનુ બનશે.

Verse 15

वैश्यवर्य त्वया यश्च वरोऽस्मत्तोऽभिवाञ्छितः । तं प्रयच्छामि संसिद्ध्यै तव ज्ञानं भविष्यति ॥

હે શ્રેષ્ઠ વૈશ્ય, તું મારી પાસે જે વર ઇચ્છ્યો છે—તે હું આપું છું. તારી પૂર્ણ સિદ્ધિ માટે તારા અંદર સમ્યક્ જ્ઞાન પ્રગટ થશે.

Verse 16

मार्कण्डेय उवाच इति दत्त्वा तयोर्देवी यथाभिलषितं वरम् । बभूवान्तर्हिता सद्यो भक्त्या ताभ्यामभिष्टुता ॥

માર્કંડેયે કહ્યું—આ રીતે બંનેને તેમની ઇચ્છિત વરદાન આપી દેવી તત્ક્ષણે અંતર્ધાન થઈ ગઈ; અને તેમણે ભક્તિપૂર્વક તેની સ્તુતિ કરી.

Verse 17

एवं देव्याः वरं लब्ध्वा सुरथः क्षत्रियर्षभः । सूर्याज्जन्म समासाद्य सावर्णिर्भविता मनुः ॥

આ રીતે દેવીના પ્રસાદથી વર પ્રાપ્ત કરીને, ક્ષત્રિયોમાં વృషભ સમાન સુરથ પછી સૂર્ય પાસેથી જન્મ લઈને ‘સાવર્ણિ’ નામનો મનુ બન્યો.

Frequently Asked Questions

What is the primary philosophical or ethical inquiry of this Adhyaya?

It examines why discerning persons still fall under delusion (māyā) and presents śaraṇāgati to the Supreme Goddess as the practical and theological resolution, showing how devotion can culminate either in restored dharmic kingship or in detachment-based liberating knowledge.

How does this chapter advance the narrative of the Manvantaras (Ages of Manu)?

It explicitly links Suratha’s boon to Manvantara chronology by prophesying his rebirth as Sāvarṇi Manu (in the Sāvarṇika manvantara tradition), thereby integrating the Devīmāhātmya’s shaktic episode into the Purāṇic succession of Manus.

How does this chapter contribute to the Devi Mahatmyam (Shakti tradition)?

As the Devīmāhātmya’s closing adhyāya, it culminates the text’s shaktic theology with a direct theophany of Caṇḍikā and the doctrinal claim that the Goddess is the giver of bhoga (worldly enjoyment), svarga (heavenly fruition), and apavarga (liberation), validating both royal and renunciant aims through her grace.