Adhyaya 49: Primordial Human Creation, the Rise of Desire, and the Origins of Settlements, Measures, and Agriculture

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सृष्टिप्रकारणनामाष्टचत्वारिंशोऽध्यायः । ऊनपञ्चाशोऽध्यायः- ४९ । क्रौष्टुकिरुवाच । अर्वाक्स्रोतस्तु कथितो भवता यस्तु मानुषः । ब्रह्मन् ! विस्तरतो ब्रूहि ब्रह्मा समसृजद्यथा ॥

આ રીતે શ્રીમાર્કંડેય પુરાણમાં ‘સૃષ્ટિ-પ્રકાર’ નામનો અડતાલીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે ઓગણપચાસમો અધ્યાય શરૂ થાય છે. ક્રૌષ્ટુકિ બોલ્યા— “તમે માનવ સૃષ્ટિનો પ્રવાહ (અર્વાક્-સ્રોતસ્) વર્ણવ્યો; હે બ્રાહ્મણ, બ્રહ્માએ તેને કેવી રીતે સર્જ્યો તે વિસ્તારે કહો।”

Verse 2

यथा च वर्णानसृजद्यद् गुणाश्च महामते । यच्च येषां स्मृतं कर्म विप्रादीनां वदस्व तत् ॥

હે મહામતિ, તેમણે વર્ણોની રચના કેવી રીતે કરી અને તેમના અનુરૂપ કયા ગુણો છે તે સમજાવો; તેમજ બ્રાહ્મણોથી આરંભ કરીને તેમના માટે શાસ્ત્રવિહિત કર્મધર્મો પણ કહો।

Verse 3

मार्कण्डेय उवाच । ब्रह्मणः सृजतः पूर्वं सत्याभिध्यायिनस्तथा । मिथुनानां सहस्रं तु मुखात् सोऽथासृजन् मुने ॥

માર્કંડેયે કહ્યું—સૃષ્ટિના આરંભે બ્રહ્માએ પોતાના મુખમાંથી એક હજાર યુગલો ઉત્પન્ન કર્યા; તેઓ સત્યનું ધ્યાન કરનારા (સત્યાભિધ્યાયી) હતા।

Verse 4

जातास्ते ह्युपपद्यन्ते सत्त्वोद्रिक्ताः स्वतेजसः । सहस्रमन्यद् वक्षस्तः मिथुनानां ससर्ज ह ॥

જે જન્મ્યા તેઓ સત્ત્વપ્રધાન હતા અને પોતાના તેજથી દીપ્ત હતા. ત્યારબાદ તેણે પોતાના વક્ષસ્થળમાંથી વધુ એક હજાર યુગલો સર્જ્યા।

Verse 5

ते सर्वे रजसोद्रिक्ताः शुष्मिणश्चाप्यमर्षिणः । ससर्जान्यत् सहस्रं तु द्वन्द्वानामूरुतः पुनः ॥

તેઓ બધા રજઃપ્રધાન હતા—બળવાન પણ અને ક્રોધપ્રવણ પણ. ફરી તેણે પોતાની ઊરુઓમાંથી વધુ એક હજાર યુગલો ઉત્પન્ન કર્યા।

Verse 6

रजस्तमोभ्यामुद्रिक्ता ईहाशीला स्तु ते स्मृताः । पद्भ्यां सहस्रमन्यच्च मिथुनानां ससर्ज ह ॥

તેઓ રજસ્ અને તમસ્ બંનેથી પ્રધાન ગણાય છે અને પરિશ્રમપ્રવૃત્તિ સ્વભાવવાળા છે. ત્યારબાદ તેણે પોતાના પગમાંથી પણ વધુ એક હજાર યુગલો સર્જ્યા।

Verse 7

उद्रिक्तास्तमसा सर्वे निःश्रीका ह्यल्पचेतसः । ततः संहर्षमाणास्ते द्वन्द्वोत्पन्नास्तु प्राणिनः ॥

બધા તમસથી આવૃત, તેજહીન અને અલ્પબુદ્ધિ હતા. ત્યારબાદ હર્ષ-ઉત્તેજનાથી પ્રેરિત થઈ જીવો દ્વૈતરূপે, યુગ્મ-યુગ્મ કરીને પ્રગટ થયા.

Verse 8

अन्योन्यहृर्च्छ्याविष्टा मैथुनायोपचक्रमुः । ततः प्रभृति कल्पेऽस्मिन् मिथुनानां हि सम्भवः ॥

પરસ્પર ઇચ્છાથી ગ્રસ્ત થઈ તેઓ મૈથુનમાં પ્રવૃત્ત થયા. તે સમયથી આ કલ્પમાં પુરુષ-સ્ત્રી યુગ્મોની ઉત્પત્તિ શરૂ થઈ.

Verse 9

मासि मास्यर्तवं यत्तु न तदासीत्तु योषिताम् । तस्मात्तदा न सुषुवुः सेवितैरपि मैथुनैः ॥

ત્યારે સ્ત્રીઓમાં માસિક રજઃપ્રવાહ/ઋતુચક્ર નહોતું. તેથી મૈથુન કરાયું છતાં તે સમયે સંતાન ઉત્પન્ન થતું નહોતું.

Verse 10

आयुषोऽन्ते प्रसूयन्ते मिथुनान्येव ताः सकृत् । ततः प्रभृति कल्पेऽस्मिन् मिथुनानां हि सम्भवः ॥

આયુષ્યના અંતે તે સ્ત્રીઓએ પ્રસવ કર્યો—માત્ર એક વાર—અને તે પણ યુગ્મ જ. ત્યારથી આ કલ્પમાં યુગ્મ-સૃષ્ટિ સ્થિર થઈ.

Verse 11

ध्यानेन मनसा तासां प्रजानां जायते सकृत् । शब्दादिर्विषयः शुद्धः प्रत्येकं पञ्चलक्षणः ॥

તે પ્રાણીઓ ધ્યાનથી—માત્ર મન દ્વારા—એકવાર સંતાન ઉત્પન્ન કરે છે. શબ્દાદિ વિષયો શુદ્ધ છે; દરેકમાં પાંચ લક્ષણો રહેલા છે.

Verse 12

इत्येषा मानुषी सृष्टिर्या पूर्वं वै प्रजापतेः । तस्यान्ववायसम्भूता यैरिदं पूरितं जगत् ॥

આ એ જ માનવી સૃષ્ટિ હતી જે પહેલાં પ્રજાપતિની હતી. તેની વંશપરંપરામાં જન્મેલ પ્રજાઓએ આ જગતને પરિપૂર્ણ કર્યું.

Verse 13

सरित्सरः समुद्रांश्च सेवन्ते पर्वतानपि । तास्तदा ह्यल्पशीतोष्णा युगे तस्मिंश्चरन्ति वै ॥

તેઓ નદીઓ, સરોવરો અને સમુદ્રો તેમજ પર્વતોમાં પણ ફરતા. તે યુગમાં શીત અને ઉષ્ણતાનો અતિરેક બહુ ઓછો હતો.

Verse 14

तृप्तिं स्वाभाविकीं प्राप्ता विषयेषु महामते । न तासां प्रतिघातोऽस्ति न द्वेषो नापि मत्सरः ॥

હે મહામતિ, તેઓ વિષયભોગોમાં સ્વાભાવિક સંતોષને પામ્યા હતા. તેમના માટે ન અવરોધ હતો, ન કલહ—ન દ્વેષ, ન ઈર્ષ્યા.

Verse 15

पर्वतोदधिसेविन्यो ह्यनिकेतास्तु सर्वशः । ता वै निष्कामचारिण्यो नित्यं मुदितमानसाः ॥

તેઓ પર્વતો અને સમુદ્રોનો આશ્રય લેતા અને ક્યાંય સ્થિર નિવાસ ન હતો. તેઓ નિષ્કામ રીતે ફરતા, મન સદા પ્રસન્ન રહેતું.

Verse 16

पिशाचोरगरक्षांसि तथा मत्सरिणो जनाः । पशवः पक्षिणश्चैव नक्रा मत्स्याः सरीसृपाः ॥

પિશાચો, સર્પો અને રાક્ષસો, તેમજ ઈર્ષ્યાળુ લોકો; પશુઓ અને પક્ષીઓ પણ; મગર, માછલીઓ અને સરિસૃપો (પણ ઉત્પન્ન/વિદ્યમાન થયા).

Verse 17

अवारका ह्यण्डजा वा ते ह्यधर्मप्रसूतयः । न मूलफलपुष्पाणि नार्तवा वत्सराणि च ॥

તેઓ ભોગમાં નિરવરોધ હતા અને અંડજ હતા; ખરેખર અધર્મમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા. આહાર માટે ન મૂળ, ન ફળ, ન પુષ્પ હતાં; અને રજઃપ્રવૃત્તિથી ચિહ્નિત ઋતુચક્ર પણ નહોતું।

Verse 18

सर्वकालसुखः कालो नात्यर्थं घर्मशीतता । कालेन गच्छता तेषां चित्रा सिद्धिरजायत ॥

કાળ સર્વદા સુખદ હતો; અતિઉષ્ણતા પણ નહોતી, અતિશીત પણ નહોતું. તેમનો સમય આગળ વધતાં અદ્ભુત સિદ્ધિઓનો સમૂહ પ્રગટ થયો।

Verse 19

ततश्च तेषां पूर्वाह्ने मध्याह्ने च वितृप्तता । पुनस्तथेच्छतां तृप्तिरनायासेन साभवत् ॥

પછી તેઓ પૂર્વાહ્ને અને મધ્યાહ્ને તૃપ્ત થતા; અને જેમને ઇચ્છા હોય, તેમને પણ એ જ રીતે—કોઈ પ્રયત્ન વિના—તૃપ્તિ ઉત્પન્ન થતી।

Verse 20

इच्छताञ्च तथायासो मनसः समजायत । अपां सौक्ष्म्यं ततस्तासां सिद्धिर्नानारसोल्लसा ॥

અને જેમને ઇચ્છા હોય, તેમને એ જ રીતે મનનો પ્રયત્ન પણ ઊભો થતો. ત્યારબાદ તેમના માટે જળોની સૂક્ષ્મતા પ્રગટ થઈ, અને અનેક રસોથી તેજસ્વી એવી એક સિદ્ધિ પણ પ્રાદુર્ભૂત થઈ।

Verse 21

समजायत चैवान्या सर्वकामप्रदायिनी । असंस्कार्यैः शरीरैश्च प्रजास्ताः स्थिरयौवनाः ॥

અને બીજી એક સિદ્ધિ પણ પ્રગટ થઈ, જે સર્વ ઇચ્છાઓ આપનારી હતી. તે ભૂતોના શરીરોને સંસ્કારની જરૂર નહોતી; અને તેમની સંતતિ સ્થિર યૌવનમાં જ સ્થિત રહેતી હતી।

Verse 22

तासां विना तु संकल्पं जायन्ते मिथुनाः प्रजाः । समं जन्म च रूपं च म्रियन्ते चैव ताः समम् ॥

તેમને કોઈ સંકલ્પ વિના જ યુગ્મ-સંતાન ઉત્પન્ન થયું. તેમનો જન્મ અને રૂપ સમાન હતા, અને તેમનું મરણ પણ એ જ રીતે સમાન હતું.

Verse 23

अनिच्छाद्वेषसंयुक्ता वर्तन्ते तु परस्परम् । तुल्यरूपायुषः सर्वा अधमोत्तमताṃ विना ॥

તેઓ પરસ્પર સાથે રહી ઇચ્છા અને દ્વેષથી રહિત હતા. રૂપ અને આયુષ્યમાં બધા સમાન હતા; નીચ-ઉચ્ચનો કોઈ ભેદ ન હતો.

Verse 24

तत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु । आयुः प्रमाणं जीवन्ति न च क्लेशाद्विपत्तयः ॥

તેમના આયુષ્યનું પ્રમાણ ચાર હજાર માનવ વર્ષ હતું. તેઓ એટલો પૂર્ણ સમય જીવતા, અને વ્યાધિ વગેરે ક્લેશોથી કોઈ દુર્ભાગ્ય ઊભું થતું ન હતું.

Verse 25

क्वचित् क्वचित् पुनः साभूत् क्षितिर्भाग्येन सर्वशः । कालेन गच्छता नाशमुपयान्ति यथा प्रजाः ॥

ક્યારેક ફરી પૃથ્વી સદભાગ્યથી સર્વથા સમૃદ્ધ બની જતી; પરંતુ સમય આગળ વધતાં તેઓ વિનાશને પામે છે—જેમ પ્રાણીઓ પામે છે તેમ.

Verse 26

तथा ताः क्रमशो नाशं जग्मुः सर्वत्र सिद्धयः । तासु सर्वासु नष्टासु नभसः प्रच्युताः नराः ॥

આ રીતે સર્વત્ર તે સિદ્ધિઓ ધીમે ધીમે નાશ પામી. જ્યારે તે બધું લુપ્ત થયું, ત્યારે મનુષ્યો આકાશમાંથી નીચે પડી ગયા.

Verse 27

प्रायशः कल्पवृक्षास्ते संभूता गृहम्-संज्ञिताः । सर्वे प्रत्युपभोगाश्च तासां तेभ्यः प्रजायते ॥

મોટાભાગે તે કામના-પૂર્ણ કરનાર વૃક્ષો ‘ગૃહ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયા. તેમાંથી જ તે લોકો માટે તત્કાળ ભોગવવા યોગ્ય સર્વ વસ્તુઓ ઉત્પન્ન થતી હતી.

Verse 28

वर्तयन्ति स्म तेभ्यस् तास् त्रेतायुगमुखे तदा । ततः कालेन वै रागस् तासाम् आकस्मिकोऽभवत् ॥

આ રીતે ત્રેતાયુગના આરંભે તેઓ તે (વૃક્ષ-ગૃહો)ના આધારથી જીવતા હતા. પછી સમય જતાં અચાનક તેમામાં રાગ/કામના ઉદ્ભવી.

Verse 29

मासि मास्य् आर्तवोत्पत्त्या गर्भोत्पत्तिः पुनः पुनः । रागोत्पत्त्या ततस् तासां वृक्षास् ते गृहम्-संज्ञिताः ॥

માસે માસે રજઃસ્રાવના ઉદય સાથે વારંવાર ગર્ભાધાન થવા લાગ્યું. પછી કામના જાગતાં તેમણે તે વૃક્ષોને ‘ગૃહ’ તરીકે સ્વીકાર્યા.

Verse 30

ब्रह्मन् अन्वपरेषां तु पेतुः शाखा महीरुहाम् । वस्त्राणि च प्रसूयन्ते फलेष्व् आभरणानि च ॥

હે બ્રાહ્મણ, અન્ય લોકો માટે મહાવૃક્ષોની ડાળીઓ સ્વયં જ પડી જતી. વસ્ત્રો ઉત્પન્ન થતા અને તેમના ફળો પર આભૂષણો પણ પ્રગટ થતા.

Verse 31

तेष्व् एव जायते तेषां गन्धवर्णरसान्वितम् । अमाक्षिकं महावीर्यं पुटके पुटके मधु ॥

એ જ (વૃક્ષો)માં તેમના માટે મધુ પ્રગટ થતું—સુગંધ, વર્ણ અને રસથી યુક્ત, મધમાખી વિનાનું, મહાપ્રભાવશાળી, દરેક નાનકડી કોષમાં.

Verse 32

तेन वा वर्तयन्ति स्म मुखे त्रेयायुगस्य वै । ततः कालान्तरेणैव पुनर् लोभान्वितास् तु ताः ॥

તે મધ દ્વારા તેઓ ખરેખર ત્રેતાયુગના આરંભે જીવ્યા. પછી થોડો સમય વીતી ગયા બાદ તેઓ ફરી લોભથી ગ્રસ્ત થયા.

Verse 33

वृक्षांस् ताः पर्यगृह्णन्त ममत्वाविष्टचेतसः । नेशुस् तेनापचारेण तेऽपि तासां महीरुहाः ॥

‘મારું’ એવી ભાવનાથી ગ્રસ્ત મન લઈને તેઓ તે વૃક્ષોને ઝૂંટવવા/પોતાના કહેવા લાગ્યા. અને તે મહાવૃક્ષો તે દુર્વર્તનથી દુઃખિત થઈ ક્રોધિત થઈને વિરોધમાં રડ્યા.

Verse 34

ततो द्वन्द्वान्य् अजायन्त शीतोष्णक्षुन्मुखानि वै । तास् तद्-द्वन्द्वोपघातार्थं चक्रुः पूर्वं पुराणि तु ॥

પછી શીત-ઉષ્ણ, ભૂખ વગેરે દ્વંદ્વો ઉત્પન્ન થયા. તે દ્વંદ્વોથી થતા ક્લેશને શમાવવા માટે તેમણે પ્રથમ નગરો/દુર્ગયુક્ત વસાહતો રચી.

Verse 35

मरुधन्वसु दुर्गेषु पर्वतेषु दरीषु च । संश्रयन्ति च दुर्गाणि वार्क्षं पार्वतम् औदकम् ॥

તેઓ રણમાં, પર્વતો પર અને ગુફાઓમાં આવેલા દુર્ગોમાં શરણ ગયા; તેમજ લાકડાં/વૃક્ષોના, પર્વતોના અને જળથી ઘેરાયેલા દુર્ગોનો આશ્રય લીધો.

Verse 36

कृत्रिमं च तथा दुर्गं मित्वा मित्वात्मनोऽङ्गुलैः । मानार्थानि प्रमाणानि तास् तु पूर्वं प्रचक्रिरे ॥

એ જ રીતે તેમણે પોતાની આંગળીઓથી માપીને કૃત્રિમ દુર્ગોનું પરિમાણ નક્કી કર્યું. અને પરિમાણ માટે તેમણે સૌપ્રથમ માપના ધોરણો (પ્રમાણ) સ્થાપ્યા.

Verse 37

परमाणुः परं सूक्ष्मं त्रसरेणुर्महीरजः । बालाग्रञ्चैव लिक्षां च यूकां चाथ यवोदरम् ॥

પરમાણુ સર્વથી સૂક્ષ્મ માન છે. ત્યાર પછી ક્રમે ત્રસરેણુ, ધરતીની ધૂળ, વાળનો અગ્રભાગ, લિક્ષા (જૂનું ઈંડું), યૂકા (જૂ) અને પછી ‘યવોદર’ એટલે જવના દાણાનું માન કહેવાય છે.

Verse 38

क्रमादष्टगुणान्याहुर्यवानष्टौ तथाङ्गुलम् । षडङ्गुलं पदं तच्च वितस्तिर्द्विगुणं स्मृतम् ॥

આ બધામાં દરેકને પૂર્વવર્તીનું આઠગણું ક્રમે કહે છે. આઠ યવથી એક અંગુલ; છ અંગુલથી એક પદ; અને તેનું દ્વિગુણ વિતસ્તિ (બિત્તો) તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 39

द्वे वितस्ती तथा हस्तो ब्राह्म्यतीर्थादिवेष्टनः । चतुर्हस्तं धनुर्दण्डो नाडिकायुगमेव च ॥

બે વિતસ્તિથી એક હસ્ત (ક્યુબિટ) થાય છે; બ્રહ્મતીર્થ વગેરે સ્થાનથી હાથને વાળી/લપેટી માપીને તે નક્કી થાય છે. ચાર હસ્તનું ધનુ/દંડ થાય છે; અને નાડિકાની જોડીનો પણ ઉલ્લેખ છે.

Verse 40

धनुषां द्वे सहस्रे तु गव्यूतिस्तच्चतुर्गुणम् । प्रोक्तञ्च योजनं प्राज्ञैः संख्यानार्थमिदं परम् ॥

બે હજાર ધનુ મળીને એક ગવ્યૂતિ થાય છે; તેનું ચારગણું વિદ્વાનો ‘યોજન’ કહે છે. આ ગણતરી અને અંતર-માપ માટે જણાવાયું છે.

Verse 41

चतुर्णामथ दुर्गाणां स्वसमुत्थानि त्रीणि तु । चतुर्थं कृत्रिमं दुर्गं ते चक्रुर्यत्नतस्तु वै ॥

દુર્ગોના ચાર પ્રકારોમાંથી ત્રણ સ્વભાવથી ઉત્પન્ન (સ્વયંભૂ) છે; ચોથું કૃત્રિમ દુર્ગ છે, જેને તેમણે ખરેખર પ્રયત્નપૂર્વક બનાવ્યું છે.

Verse 42

पुरञ्च खेṭकञ्चैव तद्वद् द्रोणीमुखं द्विज । शाखानगरकञ्चापि तथा कर्वटकेन्द्रमी ॥

હે દ્વિજ! પુર (નગર) અને ખેટક (હાટ-નગર/કિલ્લાબંધ વસાહત), તેમજ દ્રોણીમુખ; તેમજ શાખાનગરક (શાખા-નગર) અને કર્વટક (નાનું નગર/માર્ગવિશ્રામ વસાહત) પણ કહેવાય છે.

Verse 43

ग्रामं सघोषविन्यासं तेषु चावसथान् पृथक् । सोत्सेधवप्रकारञ्च सर्वतः परिखावृतम् ॥

ઘોષો (પાડા/ઉપવસાહતો) સાથે ગોઠવાયેલું અને તેમાં અલગ અલગ ગૃહો ધરાવતું; ઊંચા પ્રાકાર (તટ/પરકોટ) તથા ચારે બાજુ પ્રાચીરથી ઘેરાયેલું, અને સર્વ દિશામાં પરિખા (ખાઈ)થી પરિવેષ્ટિત—એને ‘ગ્રામ’ કહે છે.

Verse 44

योजनार्धार्धविष्कम्भमष्टभागायतं पुरम् । प्रागुदकप्रवणं शस्तं शुद्धवंशबहिर्गमम् ॥

હે દ્વિજોત્તમ! પુર (નગર) નો વિસ્તાર અર્ધાર્ધ-યોજન (યોજનનો ચોથો ભાગ) કહેવાયો છે, અને તેની લંબાઈ તેમાં અષ્ટાંશ વધુ હોય. જે પૂર્વ તરફ તથા જળ તરફ ઢાળ ધરાવે, અને જેના બહાર નીકળવાના/પ્રવેશના માર્ગો શુદ્ધ અને સુવ્યવસ્થિત હોય—એવું નગર પ્રશંસનીય ગણાય છે.

Verse 45

तदर्धेन तथा खेṭं तत्पादेन च कर्वटम् । न्यूनं द्रोणीमुखं तस्मादन्तभागेन चोच्यते ॥

તે (પુર) નો અડધો ભાગ ‘ખેટક’ કહેવાય છે. તેનો ચોથો ભાગ ‘કર્વટ’. ‘દ્રોણીમુખ’ તેનાથી પણ (કર્વટથી પણ) આંતરિક અંશના પ્રમાણથી નાનું કહેવાયું છે.

Verse 46

प्राकारपरिखाहीनां पुरं खर्वटमुच्यते । शाखानगरकञ्चान्यन्मन्त्रिसामन्तभुक्तिमत् ॥

જે વસાહતમાં પ્રાકાર (પરકોટ/ભીત) અને પરિખા (ખાઈ) ન હોય, તેને ‘ખર્વાટ’ નામે કીર્તિત કરે છે. બીજું ‘શાખાનગરક’ છે, જે મંત્રીઓ અને સામંતો (અધીન અધિપતિઓ) દ્વારા પાલિત/વ્યવસ્થિત માનવામાં આવે છે.

Verse 47

तथा शूद्रजनप्रायाः स्वसमृद्धिकृषीबलाः । क्षेत्रोपभोग्यभूमध्ये वसतिर्ग्रामसंज्ञिता ॥

એ જ રીતે જે વસાહત મુખ્યત્વે શૂદ્રજનોથી ભરેલી હોય, કૃષિબળ અને પોતાની સમૃદ્ધિથી સશક્ત હોય, અને ખેતરો તથા ખેતીયોગ્ય જમીનના મધ્યમાં સ્થિત હોય—તેને ‘ગ્રામ’ કહેવામાં આવે છે।

Verse 48

अन्यस्मान्नगरादेर्या कार्यमुद्दिश्य मानवैः । क्रियते वसतिः सा वै विज्ञेया वसतिर्नरैः ॥

નગર વગેરે થી દૂર કોઈ કાર્ય કે હેતુ માટે લોકો જે નિવાસસ્થાન સ્થાપે—તેને ‘વસતિ’ (કાર્યવસાહત/હેમલેટ) તરીકે જાણવું જોઈએ।

Verse 49

दुष्टप्रायो विना क्षेत्रैः परभूमिचरो बली । ग्राम एव द्रमीसंज्ञो राजवल्लभसंश्रयः ॥

જે મોટેભાગે દુષ્ટ હોય, જેના પોતાના ખેતરો ન હોય, અને બળવાન બની અન્યની જમીન પર ભટકે—તે ગામમાં રહેતો હોવા છતાં ‘દ્રમી’ કહેવાય, અર્થાત્ રાજાના અનુગ્રહ પર આધારિત।

Verse 50

शकटारूढभाण्डैश्च गोपालैर्विपणं विना । गोस्मूहैस्तथा घोषो यत्रेच्छाभूमिकेतनः ॥

જ્યાં ગોપાલો ગાડાં પર સામાન લાદીને અને ગાયોના ઝુંડ સાથે રહે, પરંતુ ત્યાં હાટ-બજાર ન હોય—તે સ્થળને ‘ઘોષ’ કહે છે; ઇચ્છાનુસાર મળેલી જમીન પર વસેલું પશુપાલક છાવણી-નિવાસ।

Verse 51

त एवṃ नगरादीṃस्तु कृत्वा वासार्थमात्मनः । निकेतनानि द्वन्द्वानां चक्रुरावसथाय वै ॥

આ રીતે પોતાના નિવાસ માટે નગર વગેરે વસાહતો સ્થાપીને, તેમણે વસવાટ માટે ગૃહો બનાવ્યા—જે ઉષ્મા-શીત વગેરે દ્વંદ્વોથી રક્ષણ આપતા આશ્રય છે।

Verse 52

गृहाकाराः यथा पूर्वं तेषामासन्नहीरुहाः । तथा संस्मृत्य तत्सर्वं चक्रुर्वेश्मानि ताः प्रजाः ॥

જેમ પહેલાં તેમના ઘરોના આકાર લતા અને વનસ્પતિઓથી બનેલા હતા, તેમ બધું સ્મરીને તે લોકોએ ફરી પોતાના નિવાસો બાંધ્યા.

Verse 53

वृक्षस्यैवङ्गताः शाखास्तथैवञ्चापरी गताः । नताश्चैवोन्नताश्चैव तद्वच्छाखाः प्रचक्रिरे ॥

જેમ વૃક્ષની કેટલીક ડાળીઓ એક દિશામાં જાય છે અને કેટલીક બીજી દિશામાં—કેટલીક નીચે વળે છે અને કેટલીક ઉપર ઊઠે છે—તેમ જ તેમણે ડાળીઓને ઘરનાં માળખામાં એ જ રીતે ગોઠવ્યાં.

Verse 54

याः शाखाः कल्पवृक्षाणां पूर्वमासन् द्विजोत्तम । ता एव शाखा गेहानां शालात्वं तेन तासु तत् ॥

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, જે ડાળીઓ પહેલાં કલ્પવૃક્ષોની હતી, એ જ ઘરોની ડાળીઓ બની; તેથી તેમાં ‘શાળા’—અર્થાત્ ગૃહ-મંડપ/ગૃહરચના—નો ભાવ ઉત્પન્ન થયો.

Verse 55

कृत्वा द्वन्द्वोपघातन्ते वार्तोपायमचिन्तयन् । नष्टेषु मधुना सार्धं कल्पवृक्षेष्वशेषतः ॥

દ્વંદ્વોના દુઃખથી આઘાત પામીને તેઓ જીવનોપાર્જનના ઉપાયો વિચારવા લાગ્યા; કારણ કે મધુ સહિત કલ્પવૃક્ષો સંપૂર્ણપણે નાશ પામ્યા હતા.

Verse 56

विषादव्याकुलास्ता वै प्रजास्तृष्णाक्षुधार्दिताः । ततः प्रादुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतामुखे तदा ॥

તે લોકો શોકથી વ્યાકુળ હતા, તરસ અને ભૂખથી પીડાતા હતા. ત્યારે ત્રેતાયુગના આરંભે તેમના માટે એક ‘સિદ્ધિ’—ફળદાયી ઉપાય/પ્રાપ્તિ—પ્રગટ થઈ.

Verse 57

वार्तास्वसाधिता ह्यन्या वृष्टिस्तासां निकामतः । तासां वृष्ट्युदकानीह यानि निम्नगतानि वै ॥

પછી ખેતીકામ અને વાવેતર દ્વારા વિધિપૂર્વક ઉત્પન્ન થયેલા અન્ય વરસાદો પણ ઇચ્છાનુસાર થયા. તે વરસાદમાંથી નીચાણવાળા સ્થળોમાં વહેતા પાણી અહીં એકત્રિત કરવામાં આવ્યા.

Verse 58

वृष्ट्यावरणुद्धैरभवत् स्रोतः खातानि निम्नगाः । ये पुरस्तादपां स्तोका आपन्नाः पृथिवीतले ॥

વર્ષાજળ અવરોધિત થતાં નાળાઓના પ્રવાહ અને નદીઓના માર્ગો રચાયા—જે જળબિંદુઓ પહેલાં પૃથ્વીની સપાટી પર પડ્યા હતા તે જ.

Verse 59

ततो भूमेश्च संयोगादोषध्यस्तास्तदा भवन् । अफालकृष्टाश्चानुप्ता ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश ॥

પછી પૃથ્વીનો તે જળો સાથે સંયોગ થતાં તે સમયે ઔષધિઓ ઉત્પન્ન થઈ—ન હળથી ખેડાયેલી, ન બીજ વાવેલી—બે પ્રકારની, ખેતીવાળી અને જંગલી, કુલ ચૌદ.

Verse 60

ऋतुपुष्पफलाश्चैव वृक्षा गुल्माश्च जज्ञिरे । प्रादुर्भावस्तु त्रेतायामाद्यो 'यमौषधस्य तु ॥

વૃક્ષો અને ઝાડીઓ પણ ઉત્પન્ન થયા, અને તેઓ પોતાના યોગ્ય કાળે ફૂલ અને ફળ ધરાવા લાગ્યા. ત્રેતાયુગમાં ઔષધિઓનું આ પ્રથમ પ્રાદુર્ભાવ હતું.

Verse 61

तेनौषधेन वर्तन्ते प्रजास्त्रेतायुगॆ मुने । रागलोभौ समासाद्य प्रजाश्चाकस्मिकौ तदा ॥

હે મુનિ, ત્રેતાયુગમાં પ્રજાઓ તે ઔષધિ-આહારથી જીવતી હતી. પરંતુ પછી આસક્તિ અને લોભ ઉદ્ભવતાં જ પ્રાણીઓ આ દોષોથી અચાનક પ્રેરિત થયા.

Verse 62

ततस्ताः पर्यग्वह्णन्त नदीक्षेत्राणि पर्वतान् । वृक्षगुल्मौषधीश्चैवमात्मन्यायाद्यथाबलम् ॥

પછી તેઓ પોતાની શક્તિ અનુસાર નદીઓ, ખેતરો અને પર્વતો, તેમજ વૃક્ષો, ઝાડીઓ અને ઔષધિઓને પણ ‘આ મારું’ કહીને હરણ કરવા લાગ્યા।

Verse 63

तेन दोषेण ता नेशुरौषध्यो मिषतां द्विज । अग्रसद् भूर्युगपत्तास्तदौषध्यो महामते ॥

તે દોષના કારણે, હે દ્વિજ, તેમની આંખો સામે જ તે ઔષધિઓ નાશ પામી. હે વિદ્વન્, એ જ ઔષધિઓ એક જ વારમાં બહુ મોટી માત્રામાં ભક્ષાઈ ગઈ।

Verse 64

पुनस्तासु प्रणष्टासु विभ्रान्तास्ताः पुनः प्रजाः । ब्रह्माणं शरणं जग्मुः क्षुधार्ताः परमेष्ठिनम् ॥

જ્યારે તે (ઔષધિઓ) ફરી નાશ પામી, ત્યારે પ્રાણીઓ ફરી મોહગ્રસ્ત બન્યા. ભૂખથી પીડાઈ તેઓ પરમેષ્ઠી બ્રહ્માની શરણમાં ગયા।

Verse 65

स चापि तत्त्वतो ज्ञात्वा तदा ग्रस्तां वसुन्धराम् । वत्सं कृत्वा सुमेरुं तु दुदोह भगवान् विभुः ॥

તે (બ્રહ્મા) પણ વિષયનું તત્ત્વ જાણીને અને પૃથ્વી જાણે ‘ગ્રસાઈ’ ગઈ હોય તેમ જોઈ, સર્વશક્તિમાન ભગવाने સુમેરુ પર્વતને વાછરડું બનાવી તેનું દોહન કર્યું।

Verse 66

दुग्धेयं गौस्तदा तेन शस्यानि पृथिवीतले । जज्ञिरे तानि बीजानि ग्राम्यारण्यास्तु ताः पुनः ॥

તે ‘ગાય’ (પૃથ્વી)નું આમ દોહન થતાં, ધરતીની સપાટી પર અન્ન ઉત્પન્ન થયું. તે બીજ—ખેતીવાળા અને જંગલી—બન્ને ફરીથી પ્રગટ થયા।

Verse 67

ओषध्यः फलपाकान्ता गणाः सप्तदशाः स्मृताः । व्रीहयश्च यवाश्चैव गोधूमा अणवस्तिलाः ॥

ફળ પક્વ થઈ પૂર્ણતા પામે તેવી ઔષધી તથા ખેતીની વનસ્પતિઓ સત્તર વર્ગ કહેવાય છે. તેમાં ધાન, જવ, ઘઉં, અણુ-ધાન્ય અને તલ વગેરે આવે છે.

Verse 68

प्रियङ्गवो ह्युदाराश्च कोरदूषाः सचीणकाः । माषा मुद्गा मसूराश्च निष्पावाः सकुलत्थकाः ॥

વધુમાં પ્રિયંગુ અને ઉદાર, કોરદૂષ અને ચીણક; તેમજ કઠોળમાં માષ (ઉડદ), મુદગ (મૂંગ), મસૂર, નિષ્પાવ (બીન) અને કુલત્થ (કુલથી) પણ આવે છે.

Verse 69

आढकाश्चणकाश्चैव गणाः सप्तदश स्मृताः । इत्येता ओषधीनान्तु ग्राम्याणां जातयः पुरा ॥

આઢકા અને ચણક પણ; આ રીતે સત્તર વર્ગો સ્મરાય છે. પ્રાચીન કાળમાં આ જ ગામડાંની ખેતીમાં ઉગાડાતી વનસ્પતિઓના પ્રકાર હતા.

Verse 70

ओषध्यो जज्ञियाश्चैव ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश । व्रीहयश्च यवाश्चैव गोधूमा अणवस्तिलाः ॥

ખેતીની તથા વનજન્ય ઔષધી વનસ્પતિઓ ચૌદ કહેવાય છે; તેમાં ધાન, જવ, ઘઉં, અણુ-ધાન્ય અને તલ પણ આવે છે.

Verse 71

प्रियङ्गुसप्तमा ह्येते अष्टमास्तु कुलत्थकाः । श्यामाकास्त्वथ नीवारा यत्तिला सगवेधुकाः ॥

તેમામાં પ્રિયંગુ સાતમો અને કુલત્થ આઠમો સ્મરાય છે; તેમજ શ્યામાક, નીવાર, યત્-તલ અને ગવેધુક પણ સાથે છે.

Verse 72

कुरुविन्दा मर्कटकास्तथा वेणुयवाश्च ये । ग्राम्यारण्याः स्मृता ह्येता ओषध्यश्च चतुर्दश ॥

કુરુવિંદ, માર્કટક તથા ‘વેણુ-યવ’ કહેવાતા પણ છે. આ ખેતીમાં ઉગતા અને વનમાં ઉગતા એવા ઔષધિઓ ચૌદ પ્રકારની સ્મૃત છે.

Verse 73

यदा प्रसृष्टा ओषध्यो न प्ररोहन्ति ताः पुनः । ततः स तासां वृद्ध्यर्थं वार्तोपायञ्चकार ह ॥

જ્યારે ઉત્પન્ન થયેલા છોડ ફરી અંકુરિત ન થયા, ત્યારે તેમની વૃદ્ધિ માટે તેણે જીવનોપાયરૂપ ‘વાર્તા’ની યોજના કરી.

Verse 74

ब्रह्मा स्वयम्भूर्भगवान् हस्तसिद्धिं च कर्मजाम् । ततः प्रभृत्यथौषध्यः कृष्टपच्यास्तु जज्ञिरे ॥

ભગવાન સ્વયંભૂ બ્રહ્માએ હસ્તકૌશલ્ય અને કર્મજન્ય સિદ્ધિ પ્રગટ કરી. ત્યારથી વનસ્પતિઓ ખેડાય તેવી (કૃષ્ય) અને રાંધીને ભક્ષ્ય (પાક્ય) બની.

Verse 75

संसिद्धायान्तु वार्तायां ततस्तासां स्वयं प्रभुः । मर्यादां स्थापयामास यथान्यायं यथागुणम् ॥

વાર્તા-વ્યવસ્થા પરિપૂર્ણ થતાં, સ્વયં પ્રભુએ ન્યાય અને ગુણ અનુસાર તેમના માટે સીમાઓ અને નિયમો સ્થાપ્યા.

Verse 76

वर्णानामाश्रमाणाञ्च धर्मान् धर्मभृतां वर । लोकानां सर्ववर्णानां सम्यग्धर्मार्थपालिनाम् ॥

હે ધર્મધારકોમાં શ્રેષ્ઠ, ત્યારે તેણે લોકહિતાર્થે વર્ણ અને આશ્રમના ધર્મ-કર્તવ્યો સ્થાપ્યા—જેથી સર્વ વર્ણો યોગ્ય રીતે ધર્મ અને અર્થનું પાલન કરી શકે.

Verse 77

प्राजापत्यं ब्राह्मणानां स्मृतं स्थानं क्रियावताम् । स्थानमैन्द्रं क्षत्रियाणां संग्रामेष्वपलायिनाम् ॥

વિધિપ્રમાણે નિર્ધારિત કર્મોમાં પરાયણ બ્રાહ્મણો માટે પ્રજાપતિનો લોક પરમ ગતિ તરીકે ઘોષિત છે. અને યુદ્ધમાં પીઠ ન બતાવનારા ક્ષત્રિયો માટે ઇન્દ્રલોક પરમ ગતિ તરીકે કહેવાયો છે.

Verse 78

वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वधर्ममनुवर्तताम् । गान्धर्वं शूद्रजातीनां परिचर्यानुवर्तताम् ॥

પોતાના સ્વધર્મનું અનુસરણ કરનારા વૈશ્યો માટે મરુતોનો લોક ગતિ છે. અને શૂદ્રજન્મ ધરાવનારા જે સેવા-ધર્મમાં સ્થિર રહે છે, તેમના માટે ગંધર્વલોક ગતિ તરીકે નિર્દિષ્ટ છે.

Verse 79

अष्टाशीति सहस्राणामृषीणामूर्ध्वरेतसाम् । स्मृतं तेषान्तु यत् स्थानं तदेव गुरुवासिनाम् ॥

ઊર્ધ્વરેતસ્—અર્થાત્ બ્રહ્મચર્યનિષ્ઠ—અઠ્ઠ્યાસી હજાર મુનિઓ માટે જે નિવાસ ઘોષિત છે, એ જ નિવાસ ગુરુ સાથે વસીને સેવા કરનારાઓ માટે પણ ઘોષિત છે.

Verse 80

सप्तर्षीणां तु यत् स्थानं स्मृतं तद्वै वनौकसाम् । प्राजापत्यं गृहस्थानां न्यासिनां ब्रह्मणः क्षयम् । योगिनाममृतं स्थानमिति वै स्थानकल्पना ॥

સપ્તર્ષિઓ માટે જે નિવાસ ઘોષિત છે, એ જ નિવાસ વનવાસીઓ માટે પણ ઘોષિત છે. ગૃહસ્થો માટે પ્રજાપતિનો લોક; ન્યાસીઓ (સન્ન્યાસીઓ) માટે બ્રહ્મમાં લય; અને યોગીઓ માટે અમૃત પદ. આ રીતે ગતિઓનું વિભાજન છે.