Adhyaya 17: The Birth of Atri’s Three Sons: Soma, Dattatreya, and Durvasa

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पितापुत्रसंवादे अनसूयावरप्राप्तिर्नाम षोडशोऽध्यायः । सप्तदशोऽध्यायः । पुत्र उवाच ततो काले बहुतिथे द्वितीयो ब्रह्मणः सुतः । स्वभार्यां भगवानत्रिरनसूयामपश्यत ॥

આ રીતે શ્રીમાર્કંડેય પુરાણના પિતા-પુત્ર સંવાદમાં ‘અનસૂયાની વરપ્રાપ્તિ’ નામનો સોળમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે સત્તરમો અધ્યાય. પુત્ર બોલ્યો—થોડો સમય વીતી ગયા પછી, બ્રહ્માના દ્વિતીયજન્મા પૂજ્ય અત્રિએ પોતાની પત્ની અનસૂયાને જોયી।

Verse 2

ऋतुस्नातां सुचार्वङ्गीं लोभनीयॊत्तमाकृतिम् । सकामो मनसा भेजे स मुनिस्तामनिन्दिताम् ॥

ઋતુસ્નાન પછી સ્નાત, સુલલિત અંગો અને અત્યંત આકર્ષક દેહવાળી તેણીને જોઈ, તે નિર્દોષ સ્ત્રી પ્રત્યે કામાવિષ્ટ મુનિએ પોતાનું મન વાળ્યું।

Verse 3

तस्याभिध्यायतस्तान्तु विकारो योऽन्वजायत । तमेवोवाह पवनस्तिरश्चोर्ध्वञ्च वेगवान् ॥

તે ધ્યાનમાં સ્થિત હતો ત્યારે તેની અંદરથી એક પ્રગટ રૂપાંતર ઉત્પન્ન થયું. ત્યારબાદ ઝડપી પવન તેને બાજુ તરફ અને ઉપર તરફ ગતિ કરતો લઈ ગયો.

Verse 4

ब्रह्मरूपञ्च शुक्लाभं पतमानं समन्ततः । सोमरूपं रजोपेतं दिशस्तं जगृहुर्दश ॥

શ્વેત, બ્રહ્મસદૃશ એક રૂપ સર્વત્ર પડતું પડતું પ્રગટ થયું. તે રજોગુણથી રંજિત સોમસ્વરૂપ બન્યું; દશ દિશાઓએ તેને સ્વીકાર્યું.

Verse 5

स सोमो मानसोजज्ञे तस्यामत्रेः प्रजापतेः । पुत्रः समस्तसत्त्वानामायुराधार एव च ॥

એ સોમ પ્રજાપતિ અત્રિના મનમાંથી જન્મ્યો. તે અત્રિનો પુત્ર બન્યો અને સર્વ પ્રાણીઓના આયુષ્યનો આધાર થયો.

Verse 6

तुष्टेन विष्णुना जज्ञे दत्तात्रेयो महात्मना । स्वशरीरात् समुत्पाद्य सत्त्वोद्रिक्तो द्विजात्तमः ॥

મહાત્મા વિષ્ણુ પ્રસન્ન થતાં દત્તાત્રેય જન્મ્યા—પોતાના જ દેહમાંથી પ્રગટ થયેલા. તેઓ ઉત્તમ દ્વિજ અને સત્ત્વપ્રધાન હતા.

Verse 7

दत्तात्रेय इति ख्यातः सोऽनसूयास्तनं पपौ । विष्णुरेवावतार्णोऽसौ द्वितीयोऽत्रेः सुतोऽभवत् ॥

તે દત્તાત્રેય તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો; તેણે અનસૂયાનું સ્તન્ય પાન કર્યું. તે ખરેખર વિષ્ણુનો અવતાર હતો અને અત્રિનો બીજો પુત્ર બન્યો.

Verse 8

सप्ताहात् प्रच्युतो मातुरुदरात् कुपितो यतः । हैहयेन्द्रमुपावृत्तमपराध्यन्तमुद्धतम् ॥

સાતમા દિવસે તે ક્રોધજ બની માતાના ગર્ભમાંથી બહાર જન્મ્યો. તેણે અપરાધી અને દર્પિત હૈહય રાજાને નજીક આવતો જોયો.

Verse 9

दृष्ट्वात्रौ कुपितः सद्यो दग्धुकामः स हैहयम् । गर्भवासमहायास-दुःखामर्षसमन्वितः ॥

તેને જોઈ અત્રિના પુત્રે તરત જ ક્રોધ ધારણ કર્યો અને તે હૈહયને દગ્ધ કરવા ઇચ્છ્યો. ગર્ભવાસના મહાક્લેશ અને પીડાથી ઉત્પન્ન રોષથી તે ભરાઈ ગયો.

Verse 10

दुर्वासास्तमसोद्रिक्तो रुद्रांशः समजायत । इति पुत्रत्रयं तस्याः जज्ञे ब्रह्मेशवैष्णवम् ॥

રુદ્રના અંશરૂપે તમોગુણથી પરિપૂર્ણ દુર્વાસા જન્મ્યા. આ રીતે અનસૂયાને બ્રહ્મા, ઈશ (શિવ) અને વિષ્ણુના અંશરૂપ ત્રણ પુત્રો જન્મ્યા.

Verse 11

सोमो ब्रह्मभवद्विष्णुर्दत्तात्रेयो व्यजायत । दुर्वासाः शङ्करो जज्ञे वरदानाद्दिवौकसाम् ॥

સોમ બ્રહ્મરૂપ થયો; દત્તાત્રેય વિષ્ણુરૂપે જન્મ્યો. દેવતાઓના વરદાનના કારણે દુર્વાસા શંકરરૂપે જન્મ્યા.

Verse 12

सोमः स्वरश्मिभैः शीतैर्वोरुधौषधिमानवान् । आप्याययन् सदा स्वर्गे वर्तते स प्रजापतिः ॥

સોમ પોતાના શીતલ કિરણોથી સદા સમુદ્ર, ઔષધિઓ અને મનુષ્યોનું પોષણ કરે છે. તે પ્રજાપતિ હંમેશાં સ્વર્ગમાં નિવાસ કરે છે.

Verse 13

दत्तात्रेयः प्रजां पाति दुष्टदैत्यनिबर्हणात् । शिष्टानुग्रहकृच्चेति ज्ञेयश्चांशः स वैष्णवः ॥

દત્તાત્રેય દુષ્ટ દૈત્યોનો નાશ કરીને પ્રજાનું રક્ષણ કરે છે અને ધર્મિષ્ઠો પર કૃપા દર્શાવનાર તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; તેથી તેને ભગવાનનો વૈષ્ણવ અંશ સમજવો જોઈએ.

Verse 14

निर्दहत्यवमन्तारं दुर्वासा भगवानजः । रौद्रं समाश्रित्य वपुर्दृङ्मनोवाग्भिरुद्धतः ॥

અજન્મા અને પૂજ્ય દુર્વાસા રુદ્રસમાન રૂપ ધારણ કરીને, આંખ–મન–વાણીના ઉગ્ર વેગથી આવેશિત થઈ, જે તેમનો અપમાન કરે તેને દહન કરે છે.

Verse 15

सोमत्‍वं भगवानत्रैः पुनश्चक्रे प्रजापतिः । दत्तात्रेयोऽपि विषयान् योगास्थो बुभुजे हरिः ॥

પ્રજાપતિએ ફરી પૂજ્ય અત્રિને સોમત્વ આપ્યું; અને દત્તાત્રેય પણ—હરિ—યોગમાં સ્થિત રહી વિષયોનો અનુભવ કર્યો છતાં યોગસમત્વમાં અચળ રહ્યો.

Verse 16

दुर्वासाः पितरं हित्वा मातरञ्चोत्तम व्रतम् । उन्मत्ताख्यं समाश्रित्य परिबभ्राम मेदिनीम् ॥

દુર્વાસાએ પિતા અને માતાને છોડીને ‘ઉન્મત્ત’ નામે પ્રસિદ્ધ ઉત્તમ વ્રત ધારણ કર્યું અને પૃથ્વી પર પરિભ્રમણ કર્યું.

Verse 17

मुनिपुत्रवृतो योगी दत्तात्रेयोऽप्यसङ्गिताम् । अभीप्स्यमानः सरसि निममज्ज चिरं प्रभुः ॥

દત્તાત્રેય યોગી, ઋષિઓના પુત્રોથી ઘેરાયેલ હોવા છતાં, વૈરાગ્ય વધારવાની ઇચ્છાથી, તે શક્તિમાન લાંબા સમય સુધી એક સરોવરમાં નિમગ્ન રહ્યો.

Verse 18

तथापि तं महात्मानमतीव प्रियदर्शनम् । तत्यजुर्न कुमारास्ते सरसस्ती्रमाश्रिताः ॥

એ જ રીતે તે મુનિપુત્રોએ અત્યંત દર્શનીય અને પરમ મનોહર એવા મહાત્માને છોડ્યો નહિ; તેઓ સરોવરના કિનારે જ રહ્યા।

Verse 19

दिव्ये वर्षशते पूर्णे यदा ते न त्यजन्ति तम् । तत्प्रीत्या सरसस्तीरे सर्वे मुनिकुमारकाः ॥

પૂર્ણ સો દિવ્ય વર્ષો વીતી ગયા છતાં તેમણે તેને છોડ્યો નહિ; ત્યારે તેમના પ્રત્યે સ્નેહથી તે બધા મુનિબાલકો સરોવરના કિનારે જ સ્થિર રહ્યા।

Verse 20

ततो दिव्याम्बरधरां चारुपीननितम्बिनीम् । नारीमादाय कल्याणीमुत्तितार जलान्मुनिः ॥

પછી તે મુનિ જળમાંથી ઊભા થયા અને દિવ્ય વસ્ત્રો ધારણ કરેલી એક શુભ સ્ત્રીને સાથે લઈને બહાર આવ્યા; તે સુંદર અને ભરાવદાર નિતંબવાળી હતી।

Verse 21

स्त्रीसन्निकर्षाद्यद्येते परित्यक्ष्यन्ति मामिति । मुनिपुत्रास्ततोऽसङ्गी स्थास्यामिति विचिन्तयन् ॥

‘સ્ત્રીના સાન્નિધ્યને કારણે આ મુનિપુત્રો મને ત્યજી ન દે’ એમ વિચારી તે વિરક્તે નિશ્ચય કર્યો—‘તો હું જેમ છું તેમ જ રહીશ,’ એમ મનમાં વિચાર્યું।

Verse 22

तथापि तं मुनिसुता न त्यजन्ति यदा मुनिम् । ततः सह तया नार्या मद्यपानमथापिबत् ॥

તથાપિ જ્યારે મુનિપુત્રોએ તે મુનિને છોડ્યો નહિ, ત્યારે તેણે તે સ્ત્રી સાથે મળીને મદિરાપાન કર્યું।

Verse 23

सुरापानरतं ते न सभार्यं तत्यजुस्ततः । गीतवाद्यादिवनिताभोगसंसर्गदूषितम् ॥

આથી તેમણે તેને છોડ્યો નહિ, યદ્યપિ તે પત્ની સહિત મદ્યપાનમાં આસક્ત જણાતો હતો—સ્ત્રીસંગ, ગાન, સંગીત, વાદ્યો અને ભોગવિલાસના સંસર્ગથી જાણે કલુષિત।

Verse 24

मन्यमाना महात्मानं पीतासवसविक्रियम् । नावाप दोषं योगीशो वारुणीं स पिबन्नपि ॥

તેને મહાત્મા માનીને—મદ્યપાનથી બદલાયેલો જણાતો હોવા છતાં—યોગીઓના પ્રભુએ વારુણી (મદિરા) પીતા પણ કોઈ દોષ ન મેળવ્યો।

Verse 25

अन्तावसायिवेश्मान्तर्मातरिश्वा वसन्निव । सुरां पिबन् सपत्नीकस्तपस्तेपे स योगवित् । योगीश्वरश्चिन्त्यमानो योगिभिर्मुक्तिकाङ्क्षिभिः ॥

જેમ માતરિશ્વન (વાયુ) ચાંડાળના ઘરમાં વસતો હોય તેમ, તે યોગજ્ઞ પત્ની સહિત મદ્યપાન કરતી વેળાએ પણ તપશ્ચર્યા કરતો રહ્યો; અને તે યોગીઓના પ્રભુને મોક્ષકામી યોગીઓએ ધ્યાનમાં ધાર્યો।