Adhyaya 64: Kalavati (Vibhavari) Offers Herself and the Padmini Vidya to Svarocisha
कलावती-विभावरी-स्वरोचिषोपाख्यानम् (Kalāvatī–Vibhāvarī–Svarociṣopākhyānam)
Creation Narrative
આ અધ્યાયમાં કલાવતી (વિભાવરી) મહર્ષિ સ્વરોચિષ સમક્ષ પોતાના હૃદયભાવ પ્રગટ કરી પોતાને અર્પણ કરે છે. તે તેમને ‘પદ્મિની-વિદ્યા’ નામની ગુહ્ય સ્ત્રીવિદ્યા આપે છે, જેના દ્વારા રૂપ, લાવણ્ય અને આકર્ષણની સિદ્ધિ થાય છે એમ વર્ણન છે. કથામાં લાજ, ધર્મમર્યાદા, ત્યાગ અને ભક્તિનો ભાવ પ્રબળ છે; સ્વરોચિષ તેને સાંત્વના આપી ધર્મપૂર્વક સ્વીકારે છે।
Divine Beings
Celestial Realms
Key Content Points
Focus Keywords
Shlokas in Adhyaya 64
Verse 1
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे स्वारोचिषे मन्वन्तरे त्रिषष्टितमोऽध्यायः । चतुःषष्टितमोऽध्यायः- ६४ । मार्कण्डेय उवाच एवं विमुक्तरोगा तु कन्यका तं मुदान्विता । स्वरोचिषमुवाचेदं शृणुष्व वचनं प्रभो ॥
આ રીતે શ્રી માર્કંડેય પુરાણના સ્વારોચિષ મન્વંતરમાં ત્રેસઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે ચોસઠમો અધ્યાય આરંભ થાય છે. માર્કંડેય બોલ્યા—ત્યારે તે કન્યા રોગમુક્ત થઈ આનંદથી પરિપૂર્ણ બની સ્વારોચિષને બોલી—હે ભગવન્, મારી વાત સાંભળો.
Verse 2
मन्दारविद्याधरजा नाम्ना ख्याता विभावरी । उपकारिन् स्वमात्मानं प्रयच्छामि प्रतीच्छ माम् ॥
હું ‘વિભાવરી’ નામે પ્રસિદ્ધ છું, મંદાર વિદ્યાધરોના કુળમાં જન્મેલી છું. હે ઉપકારી, હું મારું સર્વસ્વ તમને અર્પણ કરું છું—મને સ્વીકારો.
Verse 3
विद्याञ्च तुभ्यं दास्यामि सर्वभूतरुतानि ते । ययाभिव्यक्तिमेष्यन्ति प्रसादपुरगो भव ॥
અને હું તમને એવી વિદ્યા આપીશ કે જેના દ્વારા સર્વ પ્રાણીઓના શબ્દો અને વાણી તમને સ્પષ્ટ થશે. તમે પ્રસાદ-પુરના નિવાસી બનો.
Verse 4
मार्कण्डेय उवाच । एवमस्त्विति तेनोक्ते धर्मज्ञेन स्वरोचिषा । द्वितीया तु तदा कन्या इदं वचनमब्रवीत् ॥
માર્કંડેયે કહ્યું—ધર્મજ્ઞ સ્વરોચિષાએ “એવમસ્તુ” એમ કહ્યા પછી, બીજી કન્યાએ આ વચનો કહ્યાં।
Verse 5
कुमारब्रह्मचार्यासीत् पारो नाम पिता मम । ब्रह्मर्षिः सुमहाभागो वेदवेदाङ्गपारगः ॥
મારા પિતા આજીવન કુમાર-બ્રહ્મચારી હતા; તેમનું નામ પારા હતું. તેઓ બ્રહ્મર્ષિ, મહાભાગ્યવાન, અને વેદ તથા વેદાંગોમાં સંપૂર્ણ વિદ્વાન હતા।
Verse 6
तस्य पुंस्कोकिलालापरमणीयॆ मधौ पुरा । आजगामाप्सराभ्यासं प्रख्याता पुंजिकास्तना ॥
પ્રાચીન કાળે, નર કોયલોના કૂજનથી રમ્ય બનેલા વસંતકાળમાં, પ્રસિદ્ધ અપ્સરા પુઞ્જિકાસ્તના તેમના નજીક આવી।
Verse 7
कामवक्तव्यतां नीतः स तदा मुनिपुङ्गवः । तत्संयोगेऽहमुत्पन्ना तस्यामत्र महाचले ॥
ત્યારે તે શ્રેષ્ઠ મુનિ કામવિષયમાં આકર્ષિત થયા; તેમના બંનેના સંયોગથી હું જન્મી—અહીં જ, આ મહાપર્વત પર।
Verse 8
विहाय मां गता सा च मातास्मिन्निर्जने वने । बालामेकां महीपृष्ठे व्यालश्वापदसंकुले ॥
મને પાછળ મૂકી મારી માતા આ એકાંત વનમાં ચાલી ગઈ—હું તો ધરતીના પૃષ્ઠ પર એકલી નાની બાળકી, સર્પો અને જંગલી પશુઓથી ભરેલા સ્થાને।
Verse 9
ततः कलाभिः सोमस्य वर्धन्तीभिरहः क्षये । आप्याय्यमानाहरहो वृद्धिं यातास्मि सत्तम ॥
ત્યારે સોમ (ચંદ્ર)ની કલાઓ દિવસે દિવસે વધતી ગઈ; અને હું પણ દરરોજ પોષાઈને વધતી ગઈ, હે પુણ્યવંતોમાં શ્રેષ્ઠ।
Verse 10
ततः कलावतीत्येतन्मम नाम महात्मना । गृहीतायाः कृतं पित्रा गन्धर्वेण शुभानना ॥
પછી, હે સુમુખી, એક કુલીન ગંધર્વે મને પિતૃત્વભાવથી સ્વીકારી સંભાળ્યો અને મને ‘કલાવતી’ નામ આપ્યું।
Verse 11
न दत्ताहं तदा तेन याचितेन महात्मना । देवारिणालिना सुप्तस्ततो मे घातितः पिता ॥
જ્યારે તે કુલીનને મારા વિષે માંગવામાં આવ્યું, ત્યારે તેણે મને આપી નહીં; ત્યારબાદ દેવારીણાલીએ મારા પિતાને ઊંઘમાં જ મારી નાખ્યો।
Verse 12
ततोऽहमतिनिर्वेदादात्मव्यापादनodyatā । निवारिता शम्भुपत्न्या सत्या सत्यप्रतिश्रवा ॥
ત્યારે શોકથી વ્યાકુળ થઈ હું પ્રાણત્યાગ કરવા ઉદ્યત થઈ; પરંતુ શંભુની પત્ની, સત્યપ્રતિજ્ઞા સતીએ મને અટકાવી।
Verse 13
मा शुचः सुभ्रु ! भर्ता ते महाभागो भविष्यति । स्वरोचिर्नाम पुत्रश्च मनुस्तस्य भविष्यति ॥
“શોક ન કર, હે સુભ્રૂ. તારો પતિ અત્યંત યશસ્વી થશે; અને તને ‘સ્વરોચિ’ નામનો પુત્ર થશે, જે મનુ બનશે.”
Verse 14
आज्ञाञ्च निधयः सर्वे करिष्यन्ति तवादृताः । यथाभिलषितं वित्तं प्रदास्यन्ति च ते शुभे ॥
હે શુભે દેવી! સર્વ નિધિઓ આદરપૂર્વક તમારી આજ્ઞાનું પાલન કરશે અને તમારી ઇચ્છા મુજબ યથાર્થ ધન પ્રદાન કરશે।
Verse 15
यस्या वत्स प्रभावेण विद्यायास्तां गृहाण मे । पद्मिनी नाम विद्येयं महापद्माभिपूजिता ॥
હે વત્સે, જે વિદ્યાની શક્તિથી આ બધું સિદ્ધ થાય છે તે વિદ્યા મારી પાસેથી ગ્રહણ કર. તે ‘પદ્મિની’ નામે પ્રસિદ્ધ છે અને મહાપદ્મા દ્વારા અત્યંત પૂજિત છે।
Verse 16
इत्याह मां दक्षसुता सती सत्यपरायणाः । स्वरोचिस्त्वं ध्रुवं देवी नान्यथा सा वदिष्यति ॥
આ રીતે સત્યપરાયણા દક્ષકન્યા સતી મને બોલી— ‘હે દેવી, તમે નિશ્ચયે સ્વારોચિષી છો; તે અન્યથા નહીં બોલે.’
Verse 17
साहं प्राणप्रदायाद्य तां विद्यां स्वं तथा वपुः । प्रयच्छामि प्रतीच्छ त्वं प्रसादसुमुखो मम ॥
અતએવ હું આજે પ્રાણદાન કરીને તે વિદ્યા તથા મારું પોતાનું સ્વરૂપ/દેહ પણ અર્પણ કરું છું. તેને ગ્રહણ કર— મારા પર કૃપા કરીને પ્રસન્ન થા।
Verse 18
मार्कण्डेय उवाच । एवमस्त्विति तामाह स तु कन्यां कलावतीम् । विभावर्याः कलावत्याः स्निग्धदृष्ट्यानुमोदितः ॥
માર્કંડેયે કહ્યું— તેણે તેણીને ‘એવમસ્તુ’ એમ ઉત્તર આપ્યો. પછી વિભાવીરીની સંમતિથી, સ્નેહભરી નજરો સાથે, તેણે કન્યા કલાવતીને સ્વીકારી।
Verse 19
जग्राह च ततः पाणी स तयोऽमरद्युतिः । नदत्सु देवतूर्येषु नृत्यन्तीष्वप्सरः सु च ॥
ત્યારે તે તેજસ્વી દિવ્ય પુરુષે વિવાહવિધિ અનુસાર તેમની હસ્તગ્રહણ કર્યું; દિવ્ય વાદ્યો ગુંજ્યા અને અપ્સરાઓ નૃત્ય કરવા લાગી।
Frequently Asked Questions
The chapter frames dharma as restorative and legitimizing: suffering and social rupture (abandonment, violence, despair) are resolved through divine intervention (Satī’s assurance) and a sanctioned union, while vidyā functions as a moral-spiritual power that aligns the recipient with prasāda (divine favor) and right order.
It directly supports the Svārociṣa Manvantara genealogy by presenting Satī’s prophecy that Kalāvatī will wed Svarociṣa and that their son Svarocis will become Manu, thereby anchoring cosmic chronology in a narrated, divinely authenticated lineage event.
A dual transmission is emphasized: (1) biological lineage—Brahmarṣi Pāra and apsaras Puñjikāstanā producing Kalāvatī, culminating in the birth-prophecy of Manu Svarocis; and (2) knowledge lineage—Satī’s bestowal of the Padminī Vidyā (linked with Mahāpadmā worship), presenting śakti-mediated vidyā as an instrument for establishing auspicious destiny within the Manvantara framework.