Adhyaya 12: The Son Describes the Narakas: Mahāraurava, Tamas, Nikṛntana, Apratiṣṭha, Asipatravana, and Taptakumbha

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पितृपुत्रसंवादो नाम एकादशोऽध्यायः । द्वादशोऽध्यायः । पितोवाच— साधु वत्स! त्वयाख्यातं संसारगहनं परम् । ज्ञानप्रदानसम्भूतं समाश्रित्य महाफलम् ॥

આ રીતે શ્રી માર્કંડેય પુરાણનો ‘પિતા-પુત્ર સંવાદ’ નામનો અગિયારમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે બારમો અધ્યાય આરંભ થાય છે. પિતા બોલ્યા— “સાધુ, સાધુ, પ્રિય પુત્ર! તું સંસારના ગહન વનનું વર્ણન કર્યું છે; જ્ઞાનદાનથી ઉત્પન્ન મહાફળનો આશ્રય લઈને…”

Verse 2

तत्र ते नरकाः सर्वे यथा वै रौरवस्तथा । वर्णितास्तान् समाचक्ष्व विस्तरेण महामते ॥

ત્યાં તું રૌરવ વગેરે સર્વ નરકોનું વર્ણન કર્યું છે. હવે, હે મહાત્મા, તેમને વિસ્તારે કહી સંભળાવ।

Verse 3

पुत्र उवाच— रौरवस्ते समाख्यातः प्रथमं नरको मया । महाराैरवसंज्ञं तु शृणुष्व नरकं पितः ॥

પુત્ર બોલ્યો— “રૌરવ નામનો પ્રથમ નરક મેં તમને કહ્યો છે. હવે, હે પિતા, ‘મહારૌરવ’ નામના નરકનું વર્ણન સાંભળો.”

Verse 4

योजनानां सहस्राणि सप्त पञ्च समन्ततः । तत्र ताम्रमयी भूमिरधस्तस्य हुताशनः ॥

ચારેય દિશામાં સાત અને પાંચ હજાર યોજન સુધી તાંબાની બનેલી ભૂમિ છે; અને તેના નીચે અગ્નિ સ્થિત છે.

Verse 5

तत्तापतप्ता सर्वाशा प्रोद्यदिन्दुसमप्रभा । विभात्यतिमहारौद्रा दर्शनस्पर्शनादिषु ॥

તેની ઉષ્માથી સર્વ દિશામાં દગ્ધ થયેલું તે ઉદયમાન ચંદ્રની પ્રભા સમાન ઝળહળે છે; પરંતુ દર્શન, સ્પર્શ વગેરેમાં અતિ ભયંકર છે.

Verse 6

तस्यां बद्धः कराभ्यां च पद्भ्यां चैव यमानुगैः । मुच्यते पापकृन्मध्ये लुठमानः स गच्छति ॥

ત્યાં યમદૂતોએ હાથ-પગ બાંધી દુષ્કર્મીને મધ્યમાં છોડે છે; અને તે તડફડતો, લોટતો આગળ વધતો જાય છે.

Verse 7

काकैर्वकैर्वृकोलूकैर्वृश्चिकैर्मशकैस्तथा । भक्ष्यमाणस्तथा गृध्रैर्द्रुतं मार्गे विकृष्यते ॥

કાગડા, બગલા, વાઘિયા (વરુ), ઘુવડ, વિચ્છુ અને મચ્છર, તેમજ ગિધ—એ બધાં તેને ભક્ષે છે; અને માર્ગ પર તેને ઝડપથી ઘસેડવામાં આવે છે.

Verse 8

दह्यमानः पितर्मातर् भ्रातस्तातेति चाकुलः । वदत्यसकृदुद्विग्नो न शान्तिमधिगच्छति ॥

બળતો, વ્યાકુળ તે વારંવાર રડે છે—‘પિતા! માતા! ભાઈ! પુત્ર!’—અને ફરી ફરી ઉદ્વેગમાં પડી તેને શાંતિ મળતી નથી.

Verse 9

एवं तस्मान्नरैर्मोक्षो ह्यतिक्रान्तैरवाप्यते । वर्षायुतायुतैः पापं यैः कृतं दुष्टबुद्धिभिः ॥

તે યાતનાને પાર કર્યા પછી જ એવા મનુષ્યો મુક્તિ પામે છે; દુષ્ટ બુદ્ધિવાળા પાપ કરનારાઓને કરોડો કરોડ વર્ષો સુધી દુઃખ સહન કરવું પડે છે।

Verse 10

तथान्यस्तु तमो नाम सोऽतिशीतः स्वभावतः । महारौरववद्दीर्घस्तथा स तमसा वृतः ॥

બીજું એક નરક ‘તમસ’ કહેવાય છે; સ્વભાવથી તે અત્યંત શીતળ છે. મહારૌરવની જેમ તે વિશાળ છે અને અંધકારથી આવૃત છે।

Verse 11

शीतार्तास्तत्र धावन्तो नरास्तमसि दारुणे । परस्परं समासाद्य परिरभ्याश्रयन्ति च ॥

ઠંડીથી પીડિત મનુષ્યો તે ભયંકર અંધકારમાં અહીં-ત્યાં દોડે છે; એકબીજાને મળતાં જ તેઓ આલિંગન કરે છે અને આશ્રય (ઉષ્ણતા) માટે ચોંટીને રહે છે।

Verse 12

दन्तास्तेषाञ्च भज्यन्ते शीतार्तिपरिकम्पिताः । क्षुत्तृष्णाप्रबलास्तत्र तथैवान्येऽप्युपद्रवाः ॥

ઠંડીની પીડાથી કંપતાં તેમના દાંત તૂટી ને ખસી પડે છે; ત્યાં ભૂખ અને તરસ તીવ્ર હોય છે, અને અન્ય કષ્ટો પણ હોય છે।

Verse 13

हिमखण्डवहो वायुर्भिनत्त्यस्थीनि दारुणः । मज्जासृग्गलितं तस्मादश्नुवन्ति क्षुधान्विताः ॥

બરફના ટુકડા વહન કરતી ભયંકર પવન તેમની હાડકાંને ચીરી નાખે છે; અને ભૂખથી પ્રેરિત થઈ તેઓ જે સ્રવે છે—મજ્જા અને લોહી—તે જ ખાય છે।

Verse 14

लेलिह्यमाना भ्राम्यन्ते परस्परसमागमे । एवं तत्रापि सुमहान् क्लेशस्तमसि मानवैः ॥

એકબીજા સાથે અથડાઈને તેઓ વેદનામાં આળોટે છે. તે અંધકારમાં મનુષ્યો અત્યંત તીવ્ર યાતના ભોગવે છે.

Verse 15

प्राप्यते ब्राह्मणश्रेष्ठ यावद्दुष्कृतसंक्षयः । निकृन्तन इति ख्यातस्ततो ’न्यो नरकोत्तमः ॥

હે વિપ્રવર, જ્યાં સુધી પાપોનો ક્ષય થતો નથી ત્યાં સુધી જીવ ત્યાં જ રહે છે. તેને 'નિકૃંતન' કહેવામાં આવે છે; તે પછી બીજું એક મુખ્ય નરક છે.

Verse 16

तस्मिन् कुलालचक्राणि भ्राम्यन्त्यविरतं पितः । तेष्वारोप्य निकृत्यन्ते कालसूत्रेण मानवाः ॥

હે તાત, તે નરકમાં કુંભારના ચાકડા સતત ફરતા રહે છે. તેના પર ચઢેલા મનુષ્યોને કાલસૂત્ર દ્વારા કાપવામાં આવે છે.

Verse 17

यमानुगाङ्गुलिस्थेन आपादतलमस्तकम् । न चैषां जीवितभ्रंशो जायते द्विजसत्तम ॥

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, યમદૂતોની આંગળીઓ (દ્વારા સંચાલિત સૂત્ર) થી તેમને પગથી માથા સુધી કાપવામાં આવે છે, છતાં તેમના પ્રાણ નીકળતા નથી.

Verse 18

छिन्नानि तेषां शतशः खण्डान्यैक्यं व्रजन्ति च । एवं वर्षसहस्राणि छिद्यन्ते पापकर्मिणः ॥

સેંકડો વાર કપાવા છતાં તેમના શરીરના ટુકડા ફરી જોડાઈ જાય છે. આમ હજારો વર્ષો સુધી પાપીઓને કાપવામાં આવે છે.

Verse 19

तावद् यावदशेषं वै तत्पापं हि क्षयं गतम् । अप्रतिष्ठञ्च नरकं शृणुष्व गदतो मम ॥

જ્યાં સુધી તે પાપ સંપૂર્ણ રીતે નાશ પામતું નથી, ત્યાં સુધી (દંડ રહે છે). હવે મારી પાસેથી સાંભળો—હું ‘અપ્રતિષ્ઠ’ નામના નરકનું વર્ણન કરું છું.

Verse 20

अत्रस्थैर्नारकैर्दुःखमसह्यमनुभूयते । तान्येव यत्र चक्राणि घटीयन्त्राणि चान्यतः ॥

આ નરકમાં સ્થિત જીવો અસહ્ય પીડા અનુભવે છે—જ્યાં એ જ ચક્રો છે અને અન્યત્ર ઘટી-યંત્રો (જળચક્ર યંત્રો) પણ છે।

Verse 21

दुःखस्य हेतुभूतानि पापकर्मकृतां नृणाम् । चक्रेष्वारोपिताः केचिद् भ्राम्यन्ते तत्र मानवाः ॥

પાપકર્મ કરનાર મનુષ્યો માટે દુઃખનું આધાર બનતા કારણો હોય છે. કેટલાક મનુષ્યો ચક્ર પર આરૂઢ થઈ ત્યાં ફર્યા કરે છે.

Verse 22

यावद्वर्षसहस्राणि न तेषां स्थितिरन्तरा । घटीयन्त्रेषु चैवाऽन्यो बद्धस्तोये यथा घटी ॥

હજારો વર્ષો સુધી તેમની સ્થિતિમાં વિરામ નથી. બીજો ઘટી-યંત્રમાં બાંધવામાં આવે છે, જેમ પાણીમાં ઘડો (ઘટી) હોય તેમ।

Verse 23

भ्राम्यन्ते मानवाः रक्तमुदिगरन्तः पुनः पुनः । अस्त्रैर्मुखविनिष्क्रान्तैः नेत्रैरश्रुविलम्बिभिः ॥

મનુષ્યો વારંવાર લોહી ઉલટી કરતાં કરતાં ઘૂમે છે—તેમના મોઢામાંથી શસ્ત્રો બહાર નીકળે છે, અને તેમની આંખો આંસુની ધારાથી લટકતી વહે છે।

Verse 24

दुःखानि ते प्राप्नुवन्ति यान्यसह्यानि जन्तुभिः । असिपत्रवनं नाम नरकं शृणु चापरम् ॥

તેઓ જીવીઓને અસહ્ય એવા દુઃખો ભોગવે છે. હવે ‘અસિપત્રવન’ નામના બીજા નરકનું પણ વર્ણન સાંભળો—તલવાર જેવા પાંદડાવાળું વન.

Verse 25

योजनानां सहस्रं यो ज्वलदग्न्यास्तृतावनिः । तप्ताः सूर्यकरैश्चण्डैर्यत्रातीव सुदारुणैः ॥

ત્યાં હજાર યોજન વિસ્તૃત એક પ્રદેશ છે, જેના ભૂમિ પર પ્રજ્વલિત અગ્નિ પથરાયેલો છે; ત્યાં જીવો સૂર્યના તીવ્ર, અતિ ક્રૂર કિરણોથી દાઝે છે.

Verse 26

प्रपतन्ति सदा तत्र प्राणिनो नरकौकसः । तन्मध्ये च वनं रम्यं स्निग्धपत्रं विभाव्यते ॥

નરકમાં વસતા જીવો સતત ત્યાં પડી જાય છે; અને તેના મધ્યમાં ચમકદાર, ઘન અને લીલાછમ પાંદડાવાળું એક મનોહર વન દેખાય છે.

Verse 27

पत्राणि तत्र खङ्गानां फलानि द्विजसत्तमम् । श्वानश्च तत्र सबलाः स्वनन्त्ययुतशोभिताः ॥

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! ત્યાં પાંદડાં પણ તલવારો છે અને ફળ પણ. ત્યાં અનેક પ્રકારના હૂંકાર અને ચીસોથી ભયંકર એવા બળવાન કૂતરાં પણ છે.

Verse 28

महावक्त्रा महादंष्ट्रा व्याघ्रा इव भयानकाः । ततस्तद्वनमालोक्य शिशिरच्छायमग्रतः ॥

તેમના મોઢાં વિશાળ અને દાંત મોટા—વાઘ જેવા ભયંકર. ત્યાર પછી તે વનની શીતળ છાયા આગળ દેખાતાં,

Verse 29

प्रयान्ति प्राणिनस्तत्र तीव्रतृट्परिपीडिताः । हा मातर्हा तात ! इति क्रन्दन्तोऽतीव दुःखिताः ॥

તીવ્ર તરસથી પીડાતા અને દુઃખથી ઘેરાયેલા જીવો, 'હે માતા! હે પિતા!' એમ પોકારતા ત્યાં જાય છે.

Verse 30

दह्यमानाङ्घ्रयुगला धरणीस्थेन वह्निना । तेषां गतानां तत्रासिपत्रपाती समीरणः ॥

જમીનની આગથી તેમના પગ બળે છે. ત્યાં પહોંચતા જ એવો પવન ફૂંકાય છે જેનાથી તલવાર જેવા પાંદડા ખરવા લાગે છે.

Verse 31

प्रवाति तेन पात्यन्ते तेषां खड्गान्यथोपरि । ततः पतन्ति ते भूमौ ज्वलत्पावकसञ्चये ॥

પવનને કારણે ઉપરથી તેમના પર તલવારો પડે છે; પછી તેઓ સળગતી આગના ઢગલામાં જમીન પર પડે છે.

Verse 32

लेलिह्यमाने चान्यत्र व्याप्ताशेषमहीतले । सारमेयास्ततः शीघ्रं शातयन्ति शरीरतः ॥

જ્યારે ભડકે બળતી આગ આખી જમીન પર ફેલાઈ જાય છે, ત્યારે કુતરાઓ ઝડપથી તેમના શરીરને ફાડી નાખે છે.

Verse 33

तेषामङ्गानि रुदतामनेकान्यतिभीषणाः । असिपत्रवनं तात ! मयैतत्कीर्तितं तव ॥

તેઓ રડતા હોય છે ત્યારે તેમના અંગોના અનેક ટુકડા થઈ જાય છે, જે અત્યંત ભયાનક છે. હે પ્રિય, આમ મેં તને અસિપત્રવન નરકનું વર્ણન કર્યું છે.

Verse 34

अतः परं भीमतरेण तप्तकुम्भं निबोध मे । समन्ततस्तप्तकुम्भा वह्निज्वालासमावृताः ॥

હવે મારી પાસેથી તપ્તકુંભ નામના વધુ ભયાનક નરક વિશે સાંભળો. ચારે બાજુ અગ્નિની જ્વાળાઓથી ઘેરાયેલી તપેલી કડાઈઓ છે.

Verse 35

ज्वलदग्निचयोद्वृत्ततैलायश्चूर्णपूरिताः । तेषु दुष्कृतकर्माणो याम्यैः क्षिप्ता ह्यधोमुखाः ॥

તે કડાઈઓ ધગધગતી આગ, ઉકળતા તેલ અને લોખંડના ભૂકાથી ભરેલી છે. યમદૂતો પાપીઓને તેમાં માથું નીચે રાખીને ફેંકી દે છે.

Verse 36

क्वाथ्यन्ते विस्फुटद्गात्र-गलन्मज्जजलाविलाः । स्फुरत्कपालनेत्रास्थिच्छिद्यमाना विभीषणैः ॥

તેઓ બફાય છે—અંગો ફાટી જાય છે, મજ્જા વહેવાથી પ્રવાહી ડહોળું થઈ જાય છે—જ્યારે ભયાનક જીવો તેમને કાપે છે.

Verse 37

गृध्रैरुत्पाट्य मुच्यन्ते पुनस्तेष्वेव वेगितैः । पुनः सिमसिमायन्ते तैलेनैक्यं व्रजन्ति च ॥

ગીધ દ્વારા બહાર ખેંચાયા પછી તેઓ છૂટે છે, પરંતુ ફરીથી તે જ કડાઈઓમાં ઝડપથી ફેંકી દેવામાં આવે છે. ફરીથી તેઓ તળાય છે અને તેલ સાથે એક થઈ જાય છે.

Verse 38

द्रवीभूतैः शिरोगात्र-स्नायु-मांस-त्वगस्थिभिः । ततो याम्यैर्नरैराशु दर्व्या घट्टनघट्टिताः ॥

માથું, શરીર, સ્નાયુઓ, માંસ, ચામડી અને હાડકાં પ્રવાહી થઈ જાય છે, ત્યારે યમના સેવકો તેમને કડછીથી ઝડપથી વલોવે છે અને ઉઝરડે છે.

Verse 39

कृतावर्ते महातैले मथ्यन्ते पापकर्मिणः । एष ते विस्तरेणोक्तस्तप्तकुम्भो मया पितः ॥

તે મહાન તેલમાં, વમળોમાં ફેરવીને, પાપીઓને વલોવવામાં આવે છે. આમ, તારા પિતાએ તને તપ્તકુંભ નરકનું વિગતવાર વર્ણન કર્યું છે.