Adhyaya 41: Yogic Conduct and the Discipline Leading to Siddhi

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे योगसिद्धिर्नाम चत्वारिंशोऽध्यायः । एकचत्वारिंशोऽध्यायः । अलर्क उवाच— भगवन्! योगिनश्चर्यां श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः । ब्रह्मवर्त्मन्यनुसरन् यथा योगी न सीदति ॥

અલર્કે કહ્યું— હે ભગવન્, યોગીના યોગ્ય આચારને હું તત્ત્વતઃ સાંભળવા ઇચ્છું છું; બ્રહ્મમાર્ગનું અનુસરણ કરતાં યોગી કેવી રીતે વિષાદ કે પતનમાં પડતો નથી?

Verse 2

दत्तात्रेय उवाच— मानापमानौ यावेतौ प्रत्युद्वेगकरौ नृणाम् । तावेव विपरीतार्थौ योगिनः सिद्धिकारकौ ॥

દત્તાત્રેયે કહ્યું— માન અને અપમાન—આ બે મનુષ્યોમાં ઉથલપાથલ કરાવે છે; એ જ બે યોગી માટે વિપરીત અર્થમાં સિદ્ધિના કારણ બને છે.

Verse 3

मानापमानौ यावेतौ तावेवाहुर्विषामृते । अपमानोऽमृतं तत्र मानस्तु विषमं विषम् ॥

માન અને અપમાનને વિષ અને અમૃત કહેવાય છે; તેમાં અપમાન અમૃત છે, અને માન અતિ ભયંકર વિષ છે.

Verse 4

चक्षुः पूतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत् । सत्यपूतां वदेद्वाणीं बुद्धिपूतञ्च चिन्तयेत् ॥

આંખોથી જોઈને ‘શુદ્ધ’ કરેલા સ્થાને પગ મૂકવો; કપડાથી ગાળેલું પાણી પીવું; સત્યથી શુદ્ધ વાણી બોલવી; અને વિવેકથી શુદ્ધ વિચાર કરવો.

Verse 5

आतिथ्यश्राद्धयज्ञेषु देवयात्रोत्सवेषु च । महाजनञ्च सिद्ध्यार्थं न गच्छेद्योगवित् क्वचित् ॥

અતિથિ-ભોજન, શ્રાદ્ધ, યજ્ઞ, દેવયાત્રા અને મહોત્સવોમાં—અને બહુજનની સભાઓમાં—સિદ્ધિ મેળવવા માટે યોગવિદ્ ક્યાંય ન જાય.

Verse 6

व्यस्ते विधूमे व्यङ्गारे सर्वस्मिन् भुक्तवज्जने । अटेत योगविद् भैक्ष्यं न तु त्रिष्वेव नित्यशः ॥

જ્યારે રસોઈ સમેટી દેવામાં આવી હોય, ધુમાડો શાંત થયો હોય, અંગારા બુઝી ગયા હોય અને સૌએ ભોજન કરી લીધું હોય, ત્યારે યોગવિદ્ ભિક્ષા માટે જાય; પરંતુ તે દરરોજ માત્ર ત્રણ જ ઘરોમાં ભિક્ષા ન માગે।

Verse 7

यथैवमवमन्यन्ते जनाः परिभवन्ति च । तथा युक्तश्चरेद्योगी सतां वर्त्म न दूषयन् ॥

લોકો જેમ તેને અપમાનિત અને નિંદિત કરે, તેમ છતાં યોગી સંયમમાં રહી પોતાનું આચરણ ચાલુ રાખે—સજ્જનોના માર્ગને કલુષિત કર્યા વિના।

Verse 8

भैक्ष्यञ्चरेद् गृहस्थेषु यायावरगृहेषु च । श्रेष्ठा तु प्रथमा चेति वृत्तिरस्योपदिश्यते ॥

તે ગૃહસ્થો પાસે અને યાયાવરો (ભ્રમણશીલ ભિક્ષુકો)ના ઘરોમાં પણ ભિક્ષા માગે. આ બંનેમાં પહેલું—ગૃહસ્થો પાસેથી—તેના માટે શ્રેષ્ઠ જીવનોપાય કહેવાયું છે।

Verse 9

अथ नित्यं गृहस्थेषु शालीनैषु चरेद्यतिः । श्रद्धधानेषु दान्तेषु श्रोत्रियेṣu महात्मसु ॥

અતએવ સંન્યાસીએ નિયમિત રીતે શાલીન, શ્રદ્ધાવાન, ઇન્દ્રિય-નિગ્રહી, શાસ્ત્રજ્ઞ (શ્રોત્રિય) અને આર્યભાવવાળા ગૃહસ્થોમાં જવું જોઈએ।

Verse 10

अत ऊर्ध्वं पश्चापि अदुष्टापतितेषु च । भैक्ष्यचर्या विवर्णेषु जघन्या वृत्तिरिष्यते ॥

તેની પણ આગળ (વધુ નીચ ક્રમે), જે દુષ્ટ નથી છતાં આચારથી પતિત છે, તેમજ વર્ણવ્યવસ્થાથી બહારના (વિવર્ણ) લોકોમાં ભિક્ષાથી જીવનયાપન કરવું સૌથી નીચી આજિવિકા માનવામાં આવે છે।

Verse 11

भैक्ष्यं यवागूं तक्रं वा पयो यावकमेव वा । फलं मूलं प्रियङ्गुं वा कणपिण्याकसक्तवः ॥

ભિક્ષાથી પ્રાપ્ત અન્ન, જવનો માંડ, છાશ, દૂધ અથવા માત્ર જવ; ફળ, મૂળ અથવા પ્રિયંગુ ધાન્ય; તેમજ ધાન્ય, તેલખલી અને લોટથી બનેલું ભોજન—આ સરળ આહાર પ્રશસ્ત ગણાય છે.

Verse 12

इत्येते च शुभाहारा योगिनः सिद्धिकारकाः । तत् प्रयुञ्ज्यान्मुनिर्भक्त्या परमेण समाधिना ॥

આ રીતે યોગીઓ માટે આ હિતકારી આહાર સિદ્ધિ આપનાર કહેવાયા છે. તેથી મુનિએ શ્રદ્ધા અને પરમ સમાધિ-એકાગ્રતાથી તેમને અપનાવવા જોઈએ.

Verse 13

अपः पूर्वं सकृत् प्राश्य तूष्णीं भूत्वा समाहितः । प्राणायेति ततस्तस्य प्रथमा ह्याहुतिः स्मृता ॥

પ્રથમ એકવાર જળ આચમન કરીને, મૌન અને સમાહિત બની, પછી ‘પ્રાણાય સ્વાહા’ આ મંત્રથી આહુતિ અર્પણ કરવી; આ જ પ્રથમ આહુતિ સ્મૃત છે.

Verse 14

अपानाय द्वितीया तु समानायते चापरा । उदानाय चतुर्थो स्याद्व्यानायेति च पञ्चमी ॥

બીજી આહુતિ અપાનને; ત્યારપછીની સમાનને. ચોથી ઉદાનને, અને પાંચમી વ્યાનને અર્પણ કરવી.

Verse 15

प्राणायामैः पृथक् कृत्वा शेषं भुञ्जीत कामतः । अपः पुनः सकृत् प्राश्य आचम्य हृदयं स्पृशेत् ॥

આ રીતે અલગ અલગ પ્રાણાયામ-આહુતિઓ કરીને, બાકી રહેલું ઇચ્છાનુસાર ભોજન કરવું. પછી ફરી એકવાર જળ પીીને આચમન કરીને હૃદયને સ્પર્શ કરવો.

Verse 16

अस्तेयं ब्रह्मचर्यञ्च त्यागो 'लोभस्तथैव च । व्रतानि पञ्च भिक्षूणामहिंसापरमाणि वै ॥

અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય, સંન્યાસ અને અપરીગ્રહ—આ યતિઓના પાંચ વ્રત છે; અને અહિંસા તેમનું પરમ તત્ત્વ છે.

Verse 17

अक्रोधो गुरुशुश्रूषा शौचमाहारलाघवम् । नित्यस्वाध्याय इत्येते नियमाः पञ्च कीर्तिताः ॥

અક્રોધ, ગુરુસેવા, શૌચ, લઘુ આહાર અને નિત્ય સ્વાધ્યાય—આ પાંચને ‘નિયમ’ તરીકે ઘોષિત કરવામાં આવ્યા છે.

Verse 18

सारभूतमुपासीत ज्ञानं यत्कार्यसाधकम् । ज्ञानानां बहुता येयं योगविघ्रकरा हि सा ॥

જે જ્ઞાન સાધ્યને સિદ્ધ કરે તે સાર-જ્ઞાનનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ; જ્ઞાનોની આ બહુતા યોગમાં અવરોધક છે.

Verse 19

इदं ज्ञेयमिदं ज्ञेयमिति यस्तृषितश्चरेत् । अपि कल्पसहस्रेषु नैव ज्ञेयमवाप्नुयात् ॥

તૃષ્ણાથી પ્રેરિત થઈ ‘આ જાણવું છે, તે જાણવું છે’ એમ વિચારી ભટકનાર—હજારો કલ્પોમાં પણ પરમ જ્ઞેયને પામતો નથી.

Verse 20

त्यक्तसङ्गो जितक्रोधो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः । पिधाय बुद्ध्या द्वाराणि मनो ध्याने निवेशयेत् ॥

આસક્તિ ત્યજી, ક્રોધ જીતિ, લઘુ આહાર કરીને અને ઇન્દ્રિયો વશમાં રાખીને—બુદ્ધિથી ‘દ્વારો’ બંધ કરી મનને ધ્યાનમાં સ્થાપવું જોઈએ.

Verse 21

शून्येष्वेवावकाशेषु गुहासु च वनेषु च । नित्ययुक्तः सदा योगी ध्यानं सम्यगुपक्रमेत् ॥

એકાંત ખુલ્લા સ્થળોમાં, ગુફાઓમાં અને વનોમાં—સદા સંયમિત અને સતત યોગમાં જોડાયેલ યોગીએ યોગ્ય રીતે ધ્યાન આરંભ કરવું જોઈએ.

Verse 22

वाग्दण्डः कर्मदण्डश्च मनोदण्डश्च ते त्रयः । यस्यैते नियता दण्डाः स त्रिदण्डी महायतिḥ ॥

વાણીનો દંડ, કર્મનો દંડ અને મનનો દંડ—આ ત્રણ છે. જેમાં આ દંડો સંયમિત હોય તે ત્રિદંડી અને મહાતપસ્વી છે.

Verse 23

सर्वमात्ममयं यस्य सदसज्जगदीदृशम् । गुणागुणमयन्तस्य कः प्रियः को नृपाप्रियः ॥

જેનાં માટે આ સમગ્ર જગત—સત્ અને અસત્ રૂપે—આત્મમય છે, અને જે ગુણ-અગુણથી પર છે; હે રાજન, તેના માટે કોણ પ્રિય અને કોણ અપ્રિય?

Verse 24

विशुद्धबुद्धिः समलोष्टकाञ्चनः समस्तभूतेṣu च तत्समाहितः । स्थानं परं शाश्वतमव्ययञ्च परं हि मत्वा न पुनः प्रजायते ॥

શુદ્ધ બુદ્ધિથી માટીના ઢેલાં અને સોનાને સમાન ગણી, સર્વ પ્રાણીઓમાં તે તત્ત્વ તરફ સ્થિરચિત્ત રહી, પરમ ધામને નિત્ય અને અવિનાશી જાણીને—તે ફરી જન્મ લેતો નથી.

Verse 25

वेदाच्छ्रेṣ्ठाḥ सर्वयज्ञक्रियाś्च यज्ञाज्जप्यं ज्ञानमार्गश्च जप्यात् । ज्ञानाद्ध्यानं सङ्गरागव्यपेतं तस्मिन् प्राप्ते शाश्वतस्योपलब्धिः ॥

વેદપાઠ કરતાં સર્વ યજ્ઞકર્મો ઊંચા છે; યજ્ઞ કરતાં જપ ઊંચો છે; જપ કરતાં જ્ઞાનમાર્ગ ઊંચો છે. જ્ઞાન કરતાં આસક્તિ અને રાગરહિત ધ્યાન ઊંચું છે; તે સિદ્ધ થતાં શાશ્વતનું સાક્ષાત્કાર થાય છે.

Verse 26

समाहितो ब्रह्मपरोऽप्रमादी शुचिस्तथैकान्तरतिर्यतेंद्रियः । समाप्नुयाद्योगमिमं महात्मा विमुक्तिमाप्रोति ततः स्वयोगतः ॥

સમાહિત, બ્રહ્મનિષ્ઠ, સાવધાન, શુદ્ધ, એકાંતપ્રિય અને ઇન્દ્રિય-નિગ્રહયુક્ત એવો મહાત્મા આ યોગ પ્રાપ્ત કરે છે; ત્યારબાદ પોતાના યોગથી જ મોક્ષને પહોંચે છે.