Adhyaya 27: Madālasa’s Instruction to King Alarka: Royal Ethics, Self-Conquest, and Statecraft

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पुत्रानुशासनं नाम षड्विंशोऽध्यायः । सप्तविंशोऽध्यायः । जड उवाच । एवमुल्लाप्यमानस्तु स तु मात्रा दिने दिने । ववृधे वयसा बालो बुद्ध्या चाऽलर्कसंज्ञितः ॥

આ રીતે શ્રી માર્કંડેય પુરાણમાં ‘પુત્રોપદેશ’ નામનો છવ્વીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે સત્તાવીસમો અધ્યાય આરંભ થાય છે. જડએ કહ્યું—માતાના આવા ઉપદેશોથી રોજેરોજ સંબોધિત થઈ તે બાળક વય અને બુદ્ધિમાં વધ્યો અને ‘આલર્ક’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો।

Verse 2

स कौमारकमासाद्य ऋतध्वजसुतस्ततः । कृतोपनयनः प्राज्ञः प्रणिपत्याह मातरम् ॥

પછી ઋતધ્વજનો પુત્ર કૌમાર અવસ્થાને પહોંચી અને ઉપનયન સંસ્કાર કરીને, તે બુદ્ધિમાન માતાને પ્રણામ કરી આ વચન બોલ્યો।

Verse 3

मया यदत्र कर्तव्यमैहिकामुष्मिकाय वै । सुखाय वद तत्सर्वं प्रश्रयावनतस्य मे ॥

હું વિનયથી નમ્ર બની પ્રણામ કરું છું; આ લોકમાં અને પરલોકમાં સુખ માટે મને જે જે કરવું જોઈએ તે બધું મને કહો।

Verse 4

मदालसोवाच वत्स ! राज्येऽभिषिक्तेन प्रजारञ्जनमादितः । कर्तव्यमविरोधेन स्वधर्मस्य महीभृता ॥

મદાલસા બોલી—વત્સ, રાજ્યાભિષિક્ત રાજાનો મુખ્ય ધર્મ એ છે કે સ્વધર્મનું ઉલ્લંઘન કર્યા વિના, વિરુદ્ધતા વિના વર્તીને પ્રજાને પ્રસન્ન રાખે।

Verse 5

व्यसनानि परित्यज्य सप्त मूलहराणि वै । आत्मा रिपुभ्यः संरक्ष्यो बहिर्मन्त्रविनिर्गमात् ॥

દુર્વ્યસનો ત્યજી દે—ખાસ કરીને તે સાત, જે સમૂળે સમૃદ્ધિ ઉખેડી નાખે છે. શત્રુઓથી પોતાનું રક્ષણ કર અને મંત્રણા (રાજરહસ્ય) બહાર જવા ન દે।

Verse 6

अष्टधा नाशमाप्नोति सुचक्रात् स्यन्दनाद्यथा । तथा राजाप्यसंदिग्धं बहिर्मन्त्रविनिर्गमात् ॥

જેમ ચક્રદોષથી રથ વગેરે આઠ રીતે નષ્ટ થાય છે, તેમ મંત્ર (રાજગુપ્ત) બહાર લીક થાય તો રાજા પણ નિઃસંદેહ વિનાશ પામે છે।

Verse 7

दुष्टादुष्टांश्च जानीयादमात्यानरिदोषतः । चरैश्चरास्तथा शत्रोरन्वेष्टव्याः प्रयत्नतः ॥

શત્રુની નબળાઈઓને ધ્યાનમાં રાખીને (તે કેવી રીતે સંભાળાય છે તે જોઈને) કયા મંત્રીઓ ભ્રષ્ટ છે અને કયા નથી તે તેણે ઓળખવું જોઈએ. તેમજ ગુપ્તચરો દ્વારા શત્રુના ગુપ્તચરોને પણ પ્રયત્નપૂર્વક શોધવા જોઈએ।

Verse 8

विश्वासो न तु कर्तव्यो राज्ञा मित्राप्तबन्धुषु । कार्ययोगादमित्रेऽपि विश्वासीत नराधिपः ॥

રાજાએ મિત્રો, આત્મીયો કે સગાં પર પણ અંધ વિશ્વાસ ન રાખવો જોઈએ. પરંતુ કાર્યપરિસ્થિતિની આવશ્યકતા હોય તો મનુષ્યોનો સ્વામી શત્રુ પર પણ વિશ્વાસ મૂકી શકે છે।

Verse 9

स्थानवृद्धिक्षयज्ञेन षाड्गुण्यगुणितात्मना । भवितव्यं नरेन्द्रेण न कामवशवर्तिना ॥

રાજા સ્થાન, વૃદ્ધિ અને ક્ષયને સમજનાર અને ષાડ્ગુણ્ય અનુસાર નીતિ ઘડનાર હોવો જોઈએ; તે કામના વશમાં ન હોવો જોઈએ।

Verse 10

प्रागात्मा मन्त्रिणश्चैव ततो भृत्या महीभृता । जेयाश्चानन्तरं पौराः विरुध्येत ततोऽरिभिः ॥

પ્રથમ રાજાએ પોતાને જીતવો જોઈએ, પછી મંત્રીઓને, પછી સેવકોને. ત્યારબાદ નાગરિકોને યોગ્ય નિયંત્રણમાં લાવવા જોઈએ; ત્યાર પછી જ શત્રુઓનો સામનો કરવો જોઈએ।

Verse 11

यस्त्वेतानविजित्यैव वैरिणो विजिगीषते । सोऽजितात्मा जितामात्यः शत्रुवर्गेण बाध्यते ॥

જે પહેલે આ આંતરિક દોષોને જીત્યા વિના, પોતાને અજિત રાખીને—મંત્રીઓ વશ થયા હોવા છતાં—શત્રુઓને જીતવા ઇચ્છે છે, તે શત્રુસમૂહથી પીડિત થાય છે।

Verse 12

तस्मात् कामादयः पूर्वं जेयाः पुत्र ! महीभुजा । तज्जये हि जयोऽवश्यं राजा नश्यति तैर्जितः ॥

અતએવ, હે પુત્ર, રાજાએ પ્રથમ કામ વગેરે દોષોને જીતવા જોઈએ. તે જીતાય તો વિજય નિશ્ચિત; પરંતુ રાજા જો એ દોષોથી જ જીતાઈ જાય, તો તે નાશ પામે છે।

Verse 13

कामः क्रोधश्च लोभश्च मदो मानस्तथैव च । हर्षश्च शत्रवो ह्येते विनाशाय महीभृताम् ॥

કામ, ક્રોધ, લોભ, મદ (અહંકારજન્ય મોહ), માન અને અતિઉત્સાહ—આ જ રાજાઓના શત્રુઓ છે, વિનાશ લાવનારા।

Verse 14

कामप्रसक्तमात्मानं स्मृत्वा पाण्डुं निपातितम् । निवर्तयेत्तथा क्रोधादनुह्रादं हतात्मजम् ॥

કામાસક્તિથી પતિત થયેલા પાંડુને સ્મરીને મનુષ્યે આત્મસંયમ રાખવો જોઈએ; તેમજ ક્રોધથી પોતાના પુત્રનો વધ કરનાર અનુહ્રાદને પણ સ્મરવો જોઈએ।

Verse 15

हतमैलं तथा लोभान्मदाद्वेनं द्विजैर्हतम् । मानादनायुषापुत्रं बलिं हर्षात् पुरञ्जयम् ॥

તેમજ લોભથી મારાયેલ ઐલને; મદ/અહંકારથી બ્રાહ્મણો દ્વારા મારાયેલ વેનને; માનથી (અનાયુષનો પુત્ર) બલિને; અને હર્ષ/અતિઉત્સાહથી પુરંજયને સ્મરીને—આ દોષોને વશમાં રાખવા જોઈએ।

Verse 16

एभिर्जितैर्जितं सर्वं मरुत्तेन महात्मना । स्मृत्वा विवर्जयेदेतान् दोषान् स्वीयान्महीपतिः ॥

આ દોષોને જીતીને મહાત્મા રાજા મરુત્તે સર્વને જીત્યું. આ સ્મરીને શાસકે પોતાના વ્યક્તિગત દોષોનો ત્યાગ કરવો જોઈએ.

Verse 17

काककोकिलभृङ्गाणां मृगव्यालशिखण्डिनाम् । हंसकुक्कुटलोहानां शिक्षेत चरितं नृपः ॥

રાજાએ કાગડો, કોયલ, મધમાખી, હરણ, જંગલી પશુઓ, મોર, હંસ, કૂકડો અને લોખંડ (તેની દૃઢતા) પાસેથી યોગ્ય આચરણની રીતો શીખવી જોઈએ.

Verse 18

कीटकस्य क्रियां कुर्यात् विपक्षे मनुजेश्वरः । चेष्टां पिपीलिकानाञ्च काले भूपः प्रदर्शयेत् ॥

શત્રુ સામે મનુષ્યોના સ્વામી નાનકડા જીવડાંના પણ ઉપાયો વાપરે; અને યોગ્ય સમયે રાજાએ ચીંટીઓ જેવી હેતુપૂર્ણ પ્રવૃત્તિ દર્શાવવી જોઈએ.

Verse 19

ज्ञेयाग्निविस्फुलिङ्गानां बीजचेष्टा च शाल्मलेः । चन्द्रसूर्यस्वरूपेण नीत्यर्थे पृथिवीक्षितः ॥

નીતિહેતુ શાસકે અગ્નિના ચિંગારીઓનો સ્વભાવ અને બીજની ક્રિયાશીલતા (શાલ્મલીના બીજ જેવી) સમજવી જોઈએ; તેમજ શાસનના આદર્શ રૂપે ચંદ્ર અને સૂર્યની ભૂમિકાઓ ધારણ કરવી જોઈએ.

Verse 20

बन्धकीपद्मशरभशूलिकागुर्विणीस्तनात् । प्रज्ञा नृपेण चादेया तथा गोपालयोषितः ॥

રાજાએ બન્ધકી, પદ્મા (કમળસમાન), શરભા-પ્રકાર, શૂલિકા તથા ગર્ભવતી સ્ત્રી (સ્તનના પ્રતીકથી) જેવી સ્ત્રીઓ પાસેથી પણ પ્રજ્ઞા ગ્રહણ કરવી જોઈએ; તેમજ ગોપાળોની સ્ત્રીઓ પાસેથી પણ.

Verse 21

शक्रार्कयमसोमानां तद्वद्वायोर्महीपतिः । रूपाणि पञ्च कुर्वोत महीपालनकर्मणि ॥

પૃથ્વીના રક્ષણના કાર્યમાં રાજાએ પાંચ ‘રૂપ’ ધારણ કરવા જોઈએ—શક્ર (ઇન્દ્ર), અર્ક (સૂર્ય), યમ, સોમ (ચંદ્ર) તથા વાયુ સમાન.

Verse 22

यथेन्द्रश्चतुरो मासान् तोयोत्सर्गेण भूगताम् । आpyāययेत् तथा लोकं परिहारैर्महीपतिः ॥

જેમ ઇન્દ્ર ચાર મહિના સુધી જળ (વર્ષા) વરસાવી પૃથ્વીને તૃપ્ત કરે છે, તેમ રાજાએ છૂટછાટ, રાહત અને ક્ષમાશીલતાના કાર્યો દ્વારા પ્રજાને તૃપ્ત કરવી જોઈએ.

Verse 23

मासानष्टौ यथा सूर्यस्तोयं हरति रश्मिभिः । सूक्ष्मेणैवाभ्युपायेन तथा शुल्कादिकं नृपः ॥

જેમ સૂર્ય આઠ મહિના સુધી પોતાની કિરણોથી જળ ખેંચી લે છે, તેમ રાજાએ કર વગેરેને સૂક્ષ્મ અને ધીમે ધીમે ઉપાયો દ્વારા (કઠોરતા વિના) વસૂલ કરવા જોઈએ.

Verse 24

यथा यमः प्रियद्वेष्ये प्राप्तकाले नियच्छति । तथा प्रियाप्रिये राजा दुष्टादुष्टे समो भवेत् ॥

જેમ યમ સમય આવ્યા પર પ્રિય અને અપ્રિય—બન્નેને સમાન રીતે નિયંત્રિત કરે છે, તેમ રાજાએ પ્રિય-અપ્રિય પ્રત્યે નિષ્પક્ષ અને દુષ્ટ-અદુષ્ટ પ્રત્યે સમહસ્ત રહેવું જોઈએ.

Verse 25

पूर्णेन्दुमालोक्य यथा प्रीतिमान् जायते नरः । एवं यत्र प्रजाः सर्वा निर्वत्ता स्तच्छशिव्रतम् ॥

જેમ પૂર્ણચંદ્રને જોઈ મનુષ્ય આનંદિત થાય છે, તેમ જ્યાં સર્વ પ્રજા સંતોષમાં અને સુસ્થિર હોય—તે જ રાજાનું ‘સોમવ્રત’ (ચંદ્રસદૃશ રાજધર્મ) છે.

Verse 26

मारुतः सर्वभूतेषु निगूढश्चरते यथा । एवं नृपश्चरेच्चारैः पौरामात्यादिबन्धुषु ॥

જેમ પવન સર્વ પ્રાણીઓમાં ગુપ્ત રીતે ગતિ કરે છે, તેમ રાજાએ નગરવાસીઓ, મંત્રીઓ તથા સગા‑સંબંધીઓ અને સહચરોમાં પણ ગુપ્તચરો દ્વારા વિહાર કરવો જોઈએ।

Verse 27

न लोभाद्वा न कामाद्वा नार्थाद्वा यस्य मानसम् । यथान्यैः कृष्यते वत्स ! स राजा स्वर्गमृच्छति ॥

હે પ્રિય, જે રાજાનું મન લોભ, કામના કે લાભથી અન્ય લોકોની જેમ ખેંચાતું નથી, એવો રાજા સ્વર્ગને પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 28

उत्पथग्राहिणो मूढान् स्वधर्माच्चलतो नरान् । यः करोति निजे धर्मे स राजा स्वर्गमृच्छति ॥

જે રાજા મોહગ્રસ્ત, કુપથગામી અને સ્વધર્મથી ભટકેલા લોકોને તેમના યોગ્ય કર્તવ્યમાં ફરી સ્થાપિત કરે છે, એવો રાજા સ્વર્ગ પામે છે।

Verse 29

वर्णधर्मा न सीदन्ति यस्य राज्ये तथाश्रमाः । वत्स ! तस्य सुखं प्रेत्य परत्रेह च शाश्वतम् ॥

હે પ્રિય, જેના રાજ્યમાં વર્ણાશ્રમધર્મોનું પતન થતું નથી, તેનું સુખ અચલ રહે છે—આ લોકમાં પણ, મૃત્યુ પછી પણ અને પરલોકમાં પણ।

Verse 30

एतद्राज्ञः परं कृत्यं तथैतत् सिद्धिकारकम् । स्वधर्मस्थापनं नृणां चाल्यन्ते ये कुबुद्धिभिः ॥

આ રાજાનો પરમ ધર્મ છે અને સિદ્ધિ આપનાર છે—લોકોને તેમના સ્વધર્મમાં સ્થાપિત કરવું, ખાસ કરીને કુમતિ (દુષ્ટ સલાહ)થી ભટકાવાયેલા લોકોને।

Verse 31

पालनेनैव भूतानां कृतकृत्यो महीपतिः । सम्यक् पालयिता भागं धर्मस्याप्नोति यत्नतः ॥

જીવોની રક્ષા માત્રથી જ ભૂપતિએ પોતાનું કર્તવ્ય પૂર્ણ કર્યું. જે પ્રયત્નપૂર્વક અને યોગ્ય રીતે રક્ષણ કરે છે, તે ધર્મનો ભાગ એટલે પુણ્યફળ પ્રાપ્ત કરે છે.