Adhyaya 57: The Ninefold Divisions of Bharata: Mountains, Rivers, and Peoples

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे गङ्गावतारो नाम षट्पञ्चाशोऽध्यायः । सप्तपञ्चाशोऽध्यायः- ५७ । क्रौष्टुकिरुवाच भगवन् ! कथितन्त्वेतज्जम्बूद्वीपं समासतः । यदेतद्भवता प्रोक्तं कर्म नान्यत्र पुण्यदम् ॥

આ રીતે શ્રી માર્કંડેય પુરાણનો ‘ગંગાવતરણ’ નામનો છપ્પનમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે સત્તાવનમો અધ્યાય. ક્રૌષ્ટુકિ બોલ્યા— ભગવન્, આપે જંબૂદ્વીપનું સંક્ષેપમાં વર્ણન કર્યું. તેમજ અન્યત્ર કર્મ અહીંની જેમ પુણ્યફલદાયક નથી એવું પણ કહ્યું.

Verse 2

पापाय वा महाभाग ! वर्जयित्वा तु भारतम् । इतः स्वर्गश्च मोक्षश्च मध्यञ्चान्तञ्च गम्यते ॥

હે મહાભાગ, ભારત સિવાય— પાપથી હોય કે અન્ય રીતે— અહીંથી સ્વર્ગ, મોક્ષ તથા મધ્ય અને પરમ પુરુષાર્થ પણ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 3

न खल्वन्यत्र मर्त्यानां भूमौ कर्म विधीयते । तस्माद्विस्तरशो ब्रह्मन् ! ममैदद्भारतं वद ॥

નિશ્ચયે પૃથ્વી પર અન્યત્ર મર્ત્યો માટે કર્મ (માર્ગરૂપે) વિધાનપૂર્વક નિર્ધારિત નથી. તેથી, હે બ્રહ્મન્, આ ભારતનું મને વિસ્તૃત વર્ણન કહો.

Verse 4

ये चास्य भेदाः यावन्तो यथावत् स्थितिरेव च । वर्षोऽयं द्विजशार्दूल ! ये चास्मिन् देशपर्वताः ॥

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ વ્યાઘ્ર, આ પ્રદેશના કેટલા વિભાગો છે, તેની યોગ્ય ગોઠવણી શું છે, તેમજ આ વર્ષમાં આવેલા દેશો અને પર્વતો પણ મને કહો.

Verse 5

मार्कण्डेय उवाच भारतस्यास्य वर्षस्य नव भेदान्निबोध मे । समुद्रान्तरिता ज्ञेयास्ते त्वगम्याः परस्परम् ॥

માર્કંડેયે કહ્યું— મારી પાસેથી ભારતવર્ષના નવ વિભાગો સાંભળો. જાણો કે તેઓ સમુદ્રોથી વિભાજિત છે અને પરસ્પર એકબીજાને પહોંચી શકાતા નથી.

Verse 6

इन्द्रद्वीपः कशेरुमांस्ताम्रवर्णो गभस्तिमान् । नागद्वीपस्तथा सौम्यो गान्धर्वो वारुणस्तथा ॥

ઇન્દ્રદ્વીપ, કશેરુમાન, તામ્રવર્ણ અને ગભસ્તિમાન; તેમજ નાગદ્વીપ, સૌમ્ય, ગાન્ધર્વ અને વારુણ—આ દ્વીપો/પ્રદેશો નામથી જણાવાયા છે.

Verse 7

अयन्तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः । योजनानां हसस्त्रं वै द्वीपोऽयं दक्षिणोत्तरात् ॥

આ એમામાં નવમો દ્વીપ છે, જે સમુદ્રથી પરિઘેરાયેલો છે. દક્ષિણથી ઉત્તર સુધી માપીએ તો તેનો વિસ્તાર એક હજાર યોજન છે.

Verse 8

पूर्वे किराता यस्यान्ते पश्चिमे यवनास्तथा । ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चान्तः स्थिताः द्विज ॥

તેના પૂર્વ છેડે કિરાતો છે અને પશ્ચિમ છેડે તેમ જ યવન. અને સીમાઓ પર બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર સ્થિત છે, હે દ્વિજોત્તમ।

Verse 9

इज्याध्यायवणिज्याद्यैः कर्मभिः कृतपावनाः । तेषां संव्यवहारश्च एभिः कर्मभिरिष्यते ॥

યજ્ઞ/પૂજા, વેદાધ્યયન, વેપાર વગેરે કર્મોથી તેઓ શુદ્ધ થાય છે; અને એ જ વૃત્તિઓ દ્વારા થતો તેમનો સામાજિક વ્યવહાર પણ પ્રશંસનીય માનવામાં આવે છે.

Verse 10

स्वर्गापवर्गप्राप्तिश्च पुण्यं पापञ्च वै तदा । महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः ॥

ત્યાં સ્વર્ગ અને મોક્ષની પ્રાપ્તિઓ પણ છે; તેમજ પુણ્ય અને પાપ પણ છે. (તે દેશમાં) મહેન્દ્ર, મલય, સહ્ય, શુક્તિમાન અને ઋક્ષ પર્વતો છે.

Verse 11

विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैवात्र कुलाचलाः । तेषां सहस्रशश्चान्ये भूधराः ये समीपगाः ॥

વિંધ્ય અને પારિયાત્ર—આ રીતે અહીં સાત ‘કુલાચલ’ પર્વત-વ્યવસ્થાઓ જણાવાઈ છે. તેમની નજીક હજારો અન્ય આધારરૂપ સહાયક પર્વતો પણ છે.

Verse 12

विस्तारोच्छ्रयिणो रम्या विपुलाश्चात्र सानवः । कोलाहलः सवैभ्राजो मन्दरो दर्दुराचलः ॥

અહીં શિખર-રેખાઓসহ મનોહર, વિશાળ અને અત્યંત ઊંચી પર્વતમાળાઓ છે—કોલાહલ, વૈભ્રાજ, મન્દર અને દર્દુર પર્વત।

Verse 13

वातस्वनो वैद्युतश्च मैनाकः स्वरसस्तथा । तुङ्गप्रस्थो नागगिरि रोचनः पाण्डराचलः ॥

વાતસ્વન અને વૈદ્યુત; મૈનાક અને સ્વરસા; તુંગપ્રસ્થ, નાગગિરિ, રોચન અને પાંડરાચલ—આ પર્વતો ત્યાં છે.

Verse 14

पुष्पो गिरिर्दुर्जयन्तो रैवतोऽर्बुद एव च । ऋष्यमूकः सगोमन्तः कूटशैलः कृतस्मरः ॥

પુષ્પગિરિ, દુર્જયંત, રૈવત અને અર્બુદ; ઋષ્યમૂક, ગોમંત, કૂટશૈલ અને કૃતસ્મર—આ પણ પર્વતો છે.

Verse 15

श्रीपर्वतश्चकोरश्च शतशोऽन्ये च पर्वताः । तैर्विमिश्रा जनपदा म्लेच्छाश्चार्याश्च भागशः ॥

શ્રીપર્વત અને ચકોર, તેમજ સૈકડો અન્ય પર્વતો પણ છે. તેમની સાથે જનપદો મિશ્રિત છે—મ્લેચ્છ અને આર્ય, દરેક પોતપોતાના ભાગમાં સ્થિત છે.

Verse 16

तैः पीयन्ते सरित्श्रेष्ठा यास्ताः सम्यङ्निबोध मे । गङ्गा सरस्वती सिन्धुश्चन्द्रभागा तथापरा ॥

મારી પાસેથી યોગ્ય રીતે સાંભળો—પેય જળ ધરાવતી શ્રેષ્ઠ નદીઓ: ગંગા, સરસ્વતી, સિંધુ તથા ચંદ્રભાગા અને અન્ય પણ।

Verse 17

यमुना च शतद्रुश्च वितस्तेरावती कुहुः । गोमती धूतपापा च बाहुदा सदृशद्वती ॥

તેમજ યમુના, શતદ્રુ, વિતસ્તા, રાવતી, કુહૂ, ગોમતી, ધૂતપાપા, બાહુદા અને સદૃશદ્વતી પણ।

Verse 18

विपाशा देविका रङ्क्षुर्निश्चीरा गण्डकी तथा । कौशिकी चापगा विप्र ! हिमवत्पादनिःसृताः ॥

વિપાશા, દેવિકા, રંકષુ, નિશ્ચીરા તથા ગંડકી; અને હે બ્રાહ્મણ, કૌશિકી તથા આપગા—આ હિમવતના પાદ (ઢાળ)માંથી વહેતી નદીઓ છે।

Verse 19

वेदस्मृतिर्वेदवती वृत्रघ्री सिन्धुरेव च । वेण्वा सानन्दनी चैव सदानीरा मही तथा ॥

વેદસ્મૃતિ, વેદવતી, વૃત્રઘ્રી અને સિંધુ; વેણ્વા, સાનંદની, સદાનીરા તથા તેવી જ રીતે મહી।

Verse 20

पारा चर्मण्वती नूपी विदिशा वेत्रवत्यपि । शिप्रा ह्यवर्णो च तथा पारियात्राश्रयाः स्मृताः ॥

પારા, ચર્મણ્વતી, નૂપી, વિદિશા તથા વેત્રવતી; તેમજ શિપ્રા અને અવર્ણા—આ નદીઓ પારીયાત્ર પર્વતપ્રદેશમાં આશ્રિત તરીકે સ્મરાય છે।

Verse 21

शोणो महानदश्चैव नर्मदा सुरथाद्रिजा । मन्दाकिनी दशार्णा च चित्रकूटा तथापरा ॥

શોણ, મહાનદા, નર્મદા અને સુરથાદ્રિજા; તેમજ મંદાકિની, દશાર્ણા અને ચિત્રકૂટા વગેરે અન્ય નદીઓ।

Verse 22

चित्रोत्पला सतमसा करमोदा पिशाचिका । तथान्या पिप्पलिश्रोणिर्विपाशा वञ्जुला नदी ॥

ચિત્રોત્પલા, સતમસા, કરમોદા, પિશાચિકા; તેમજ અન્ય—પિપ્પલિશ્રોણી, વિપાશા અને વંજુલા નદી।

Verse 23

सुमेरुजा शुक्तिमती शकुली त्रिदिवाक्रमुः । (विन्ध्य) (स्कन्ध) पादप्रसूता वै तथान्या वेगवाहिनी ॥

સુમેરુજા, શુક્તિમતી, શકુલી, ત્રિદિવાક્રમુ; તેમજ (વિંધ્ય/સ્કંધ—પાઠ અનિશ્ચિત) ના પાદપ્રદેશથી ઉત્પન્ન કહેવાતી અન્ય નદીઓ, અને ‘વેગવાહિની’ નામની બીજી એક।

Verse 24

शिप्रा पयोष्णी निर्विन्ध्या तापी सनिषधावती । वेण्या वैतरणी चैव सिनीवाली कुमुद्वती ॥

શિપ્રા, પયોષ્ણી, નિર્વિંધ્યા, તાપી, સનિષધાવતી; વેણ્યા, વૈતરણિ, તેમજ સિનિવાલી અને કુમુદ્વતી।

Verse 25

करतोया महागौरी दुर्गा चान्तःशिरा तथा । (ऋक्ष) (विन्ध्य) पादप्रसूता स्ता नद्यः पुण्यजलाḥ शुभाḥ ॥

કરતોયા, મહાગૌરી, દુર્ગા તથા અંતઃશિરા—આ નદીઓ (ઋક્ષ/વિંધ્ય—પાઠ અનિશ્ચિત) ના પાદપ્રદેશમાંથી ઉત્પન્ન કહેવાય છે; પવિત્ર જળથી યુક્ત અને મંગલકારી છે।

Verse 26

गोदावरी भीमरथा कृष्णा वेण्याऽथापरा । तुंगभद्रा सुप्रयोगा वाह्या कावेरी तथापगा ॥

ગોદાવરી, ભીમરથા, કૃષ્ણા અને વેણ્યા; તેમજ તુંગભદ્રા, સુપ્રયોગા, વાહ્યા અને કાવેરી—આ પવિત્ર નદીઓ વહેતી રહે છે એમ ઉલ્લેખિત છે।

Verse 27

पादविनिष्क्रान्ता इत्येताḥ सरिदुत्तमाः । कृतमाला ताम्रपर्णो पुष्पजा सूत्पलावती ॥

આ નદીઓ શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે, જાણે સહ્ય અને વિંધ્ય આદિ પર્વતોના ચરણોથી પ્રસવિત થઈ હોય; તેમાં કૃતમાલા, તામ્રપર્ણા, પુષ્પજા અને સૂત્પલાવતી પણ છે।

Verse 28

मलयाद्रिसमुद्भूता नद्यः शीतजलास्त्विमाः । पितृसोमर्षिकुल्या च इक्षुका त्रिदिवा च या ॥

મલય પર્વતમાંથી જન્મેલી આ નદીઓ શીતળ જળવાળી છે—પિતૃસોમર્ષિકુલ્યા, ઇક્ષુકા અને ત્રિદિવા પણ.

Verse 29

लाङ्गूलिनी वंशकरा महेन्द्रप्रभवाः स्मृताः । ऋषिकुल्या कुमारी च मन्दगा मन्दवाहिनी ॥

મહેન્દ્રમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી તરીકે લાઙ્ગૂલિની અને વંશકરા સ્મરાય છે; તેમજ ઋષિકુલ્યા, કુમારી, મંદગા અને મંદવાહિની પણ.

Verse 30

कृपा पलाशिनी चैव शुक्तिमत्प्रभवाः स्मृताः । सर्वाः पुण्याः सरस्वत्यः सर्वा गङ्गाः समुद्रगाः ॥

શુક્તિમતમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી કૃપા અને પલાશિની પણ સ્મરાય છે. આ બધી નદીઓ પવિત્ર—પ્રત્યેક સરસ્વતી, પ્રત્યેક ગંગા—અને સમુદ્ર તરફ વહે છે।

Verse 32

विश्वस्य मातरः सर्वाः सर्वपापहराः स्मृताः । अन्याः सहस्रशश्चोक्ताः क्षुद्रनद्यो द्विजोत्तम ॥ प्रावृट्कालवहाः सन्ति सदाकालवहाश्च याः । मत्स्याश्वकूटाः कुल्याश्च कुन्तलाः काशिकोशलाः ॥

બધી નદીઓ જગતની માતાઓ તરીકે સ્મરાય છે; તે સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે. હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, અન્ય હજારો નાની નદીઓનું પણ વર્ણન થયું છે. કેટલીક વર્ષાઋતુમાં વહે છે અને કેટલીક વર્ષભર—જેમ કે મત્સ્યાશ્વકૂટા, કુલ્યા, કુંતલા અને કાશિકોશલા।

Verse 33

अथर्वाश्चार्कलिङ्गाश्च मलकाश्च वृकैः सह । मध्यदेश्या जनपदाः प्रायशोऽमी प्रकीर्तिताः ॥

અથર્વા, અર્કલિંગ, માલક—વૃકો સાથે—આ મુખ્યત્વે મધ્યદેશના જનપદો તરીકે વર્ણવાયા છે।

Verse 34

सह्यस्य चोत्तरे या तु यत्र गोदावरी नदी । पृथिव्यामपि कृतस्त्रायां स प्रदेशो मनोरमः ॥

સહ્ય પર્વતમાળાના ઉત્તરે જ્યાં ગોદાવરી નદી છે, તે પ્રદેશ અતિ રમણીય છે—જાણે પૃથ્વી પર સુંદર રીતે ઘડાયેલો ભૂભાગ।

Verse 35

गोवर्धनं पुरं रम्यं भार्गवस्य महात्मनः । वाह्लीका वाटधानाश्च आभीराः कालतोयकाः ॥

મહાત્મા ભાર્ગવ વંશની ગોવર્ધન નામની રમણીય નગરી છે. (તેમજ) વાહ્લીક, વાટધાન, આભીર અને કાલતોયક પણ (ઉલ્લેખિત છે)।

Verse 36

अपरान्ताश्च शूद्राश्च पल्लवाश्चर्मखण्डिकाः । गान्धारा गबलाश्चैव सिन्धुसौवीरमद्रकाः ॥

અપરાંત, શૂદ્ર, પલ્લવ અને ચર્મખંડિક; તેમજ ગાંધાર, ગબલ અને સિંધુ–સૌવીર–મદ્રક પ્રજાઓ પણ (ઉલ્લેખિત છે)।

Verse 37

शतद्रुजाः कलिङ्गाश्च पारदाः हालमूषिकाः । माठराः बहुभद्राश्च कैकेया दशमालिकाः ॥

શતદ્રુજ, કલિંગ, પારદ, હાલમૂષિક; માઠર, બહુભદ્ર, કૈકેય અને દશમાલિક—આ જનપદો અહીં ઉલ્લેખિત છે.

Verse 38

क्षत्रियोपनिवेशाश्च वैश्यशूद्रकुलानि च । काम्बोजा दरदाश्चैव वर्वरा हर्षवर्धनाः ॥

અહીં ક્ષત્રિયોની વસાહતો, તેમજ વૈશ્ય અને શૂદ્રોના કુળો પણ છે; અને કામ્બોજ, દારદ, વર્વર તથા હર્ષવર્ધન પણ છે.

Verse 39

चीनाश्चैव तुखाराश्च बहुला बाह्यतो नराः । आत्रेयाश्च भरद्वाजाः पुष्कलाश्च कशेरुकाः ॥

ચીન અને તુખાર, તેમજ બહારના દેશોમાં વસતા અનેક લોકો; અને આત્રેય, ભારદ્વાજ, પુષ્કલ તથા કશેરુક પણ છે.

Verse 40

लम्पाकाः शूलकाराश्च चूलिका जागुडैः सह । औषधाश्चानिमद्राश्च किरातानां च जातयः ॥

લમ્પાક, શૂલકાર, જાગુડ સાથે ચૂલિક; ઔષધ, અનિમદ્ર; અને કિરાતોની વિવિધ જાતિઓ પણ છે.

Verse 41

तामसा हंसमार्गाश्च काश्मीरास्तुङ्गनास्तथा । शूलिकाः कुहकाश्चैव ऊर्णा दर्वास्तथैव च ॥

તામસ અને હંસમાર્ગ; કાશ્મીર અને તુંગન; શૂલિક અને કુહક; તેમજ ઊર્ણ અને દર્વ—આ પણ અહીં કીર્તિત છે.

Verse 42

एते देशा ह्युदीच्यास्तु प्राच्यान्देशान्निबोध मे । अध्रारका मुदकरा अन्तर्गिर्या बहिर्गिराः ॥

આ ખરેખર ઉત્તર દેશો છે; હવે મારી પાસેથી પૂર્વ દેશો સાંભળો—અધ્રારક, મુદકર, અંતર્ગિર્ય અને બહિર્ગિર।

Verse 43

यथा प्रवङ्गा रङ्गेया मानदा मानवर्तिकाः । ब्राह्मोत्तराः प्रविजया भार्गवा ज्ञेयमल्लकाः ॥

તેમજ પૂર્વ દેશોમાં પ્રવંગ, રંગેય, માનદ, માનવર્તિક; બ્રાહ્મોત્તર, પ્રવિજય, ભાર્ગવ અને જ્ઞેયમલ્લક છે.

Verse 44

प्राग्ज्योतिषाश्च मद्राश्च विदेहास्ताम्रलिप्तकाः । मल्ला मगधगोमन्ताः प्राच्या जनपदाः स्मृताः ॥

પ્રાગ્જ્યોતિષ, મદ્ર, વિદેહ અને તામ્રલિપ્તક; મલ્લ, મગધ અને ગોમંત—આને પૂર્વ દેશો તરીકે સ્મરવામાં આવે છે.

Verse 45

अथापरे जनपदा दक्षिणापथवासिनः । पुण्ड्राश्च केवलाश्चैव गोलाङ्गूलास्तथैव च ॥

હવે હું અન્ય દેશો કહું છું—દક્ષિણાપથમાં વસતા: પુણ્ડ્ર, કેવલ અને તેમજ ગોલાંગૂલ।

Verse 46

शैलूषा मूषिकाश्चैव कुसुमा नामवासकाः । महाराष्ट्रा माहिषका कलिङ्गाश्चैव सर्वशः ॥

શૈલૂષ અને મૂષિક; નામવાસક કહેવાતા પ્રદેશમાં વસતા કુસુમ; મહારાષ્ટ્ર, માહિષક અને સર્વત્ર કલિંગ।

Verse 47

आभीराः सह वैशिक्या आढक्याः शबराश्च ये । पुलिन्दा विन्ध्यमौलेया वैदर्भा दण्डकैः सह ॥

આભીરાઓ વૈશિક્યો સાથે, આઢક્યો અને શબરાઓ; પુલિંદો, વિંધ્યનિવાસીઓ, વિદર્ભના લોકો તથા દંડકો—આ બધા (જનપદો) છે.

Verse 48

पौरिका मौलिकाश्चैव अश्मका भोगवर्धनाः । नैषिकाः कुन्तला अन्धा उदिभदा वनदारकाः ॥

પૌરિકો અને મૌલિકો; અશ્મકો તથા ભોગવર્ધનો; નૈષિકો, કુંતલો, અંધો, ઉદિભદાઓ અને વનદારકો—આ (જનપદો) છે.

Verse 49

दाक्षिणात्यास्त्वमी देशा अपरान्तान् निबोध मे । सूर्‍पारकाः कालिबला दुर्गाश्चानीकटैः सह ॥

આ જ દક્ષિણ દેશો છે. હવે મારી પાસેથી અપારાંત (પશ્ચિમ) પ્રદેશો સાંભળો—સૂર્પારક, કાલિબલ અને દુર્ગ, તેમજ આનીકટો સાથે.

Verse 50

पुलिन्दाश्च सुमीनाश्च रूपपाः स्वापदैः सह । तथा कुरुमिनश्चैव सर्वे चैव कठाक्षराः ॥

પુલિંદો, સુમીનો, રૂપપો સ્વાપદો સાથે; તેમજ કુરુમિનો—અને જે કોઈ ‘કથાક્ષર’ નામે ઓળખાય છે તે બધા.

Verse 51

नासिक्यावाश्च ये चान्ये ये चैवोत्तरनर्मदाः । भीरुकच्छाः समाहेयाः सह सारस्वतैरपि ॥

નાસિક્યમાં વસતા અને અન્ય લોકો; તેમજ નર્મદાના ઉત્તર તરફના નિવાસીઓ; ભીરુકચ્છ, સમાહેય અને તેમની સાથે સારસ્વત પણ.

Verse 52

काश्मीराश्च सुराष्ट्राश्च अवन्त्याश्चार्बुदैः सह । इत्येते ह्यपरान्ताश्च शृणु विन्ध्यनिवासिनः ॥

કાશ્મીર, સુરાષ્ટ્ર અને અવંતિ તથા આર્બુદ—આ બધાં જ ‘અપરાંત’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. હવે વિંધ્ય પ્રદેશના નિવાસીઓ વિષે સાંભળો.

Verse 53

सरजाश्च करूषाश्च केरलाश्चोत्कलैः सह । उत्तमर्णा दशार्णाश्च भोज्याः किष्किन्धकैः सह ॥

સરજ અને કરૂષ; કેરળો ઉત્કલો સાથે; ઉત્તમર્ણ અને દશાર্ণ; તથા ભોજ્યો કિષ્કિન્ધકો સાથે.

Verse 54

तोशलाः कोशलाश्चैव त्रैपुरा वैदिशास्तथा । तुम्बुरास्तुम्बुलाश्चैव पटवो नैषधेः सह ॥

તોશલ અને કોશલ; ત્રૈપુર અને વૈદિશ; તુંબુર અને તુંબુલ; તથા પટવ લોકો નૈષધો સાથે.

Verse 55

अन्नजास्तुष्टिकाराश्च वीरहोत्रा ह्यवन्तयः । एते जनपदाः सर्वे विन्ध्यपृष्ठनिवासिनः ॥

અન્નજ, તુષ્ટિકાર, વીરહોત્ર અને અવંતિ—આ બધા જનપદો વિંધ્ય પર્વતના પીઠભાગના ઢાળવાળા પ્રદેશમાં વસે છે.

Verse 56

अतो देशान् प्रवक्ष्यामि पर्वताश्रयिणश्च ये । नीहाराः हंसमार्गाश्च कुरवो गुर्गणाः खसाः ॥

હવે હું પર્વતોમાં આવેલા દેશો અને ત્યાં વસતા લોકોનું વર્ણન કરું છું—નીહાર, હંસમાર્ગ, કુરુ, ગુર્ગણ અને ખસ।

Verse 57

कुन्तप्रावरणाश्चैव ऊर्णा दार्वाः सकृत्रकाः । त्रिगर्ता गालवाश्चैव किरातास्तामसैः सह ॥

ત્યાં કુન્તપ્રાવરણ, ઊર્ણ, દાર્વ, સકૃત્કરક; તેમજ ત્રિગર્ત, ગાલવ અને તામસો સાથે કિરાતો પણ છે.

Verse 58

कृतत्रेतादिकश्चात्र चतुर्युगकृतो विधिः । एतत्तु भारतं वर्षं चतुः संस्थानसंस्थितम् ॥

અહીં કૃત, ત્રેતા વગેરે યુગો સંબંધિત વિધાન ચાર યુગોના નિયમરૂપે સ્થાપિત છે. અને આ ભારતવર્ષ ચાર પ્રકારના ‘સંસ્થાન’માં ગોઠવાયેલું છે.

Verse 59

दक्षिणापरतो ह्यस्य पूर्वेण च महोदधिः । हिमवानुत्तरेणास्य कार्मुकस्य यथा गुणः ॥

તેના દક્ષિણ અને પશ્ચિમે સમુદ્ર છે, અને પૂર્વે પણ મહાસાગર છે; ઉત્તર તરફ હિમવાન સ્થિત છે—ધનુષ્યની વાંકડી પ્રત્યંચા જેવી આકૃતિ નિર્ધારિત કરતો હોય તેમ.

Verse 60

तदेतद् भारतं वर्षं सर्वबीजं द्विजोत्तम । ब्रह्मत्वममरेशत्वं देवत्वं मरुतस्तथा ॥

અતએવ, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, આ ભારતવર્ષ સર્વ સિદ્ધિઓનું બીજ છે. અહીંથી બ્રાહ્મણત્વ/બ્રહ્મબોધ, અમરોમાં અધિપત્ય, દેવત્વ અને મરુતત્વ પણ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 61

मृगपश्वप्सरोयोनिस्तद्वत् सर्वे सरीसृपाः । स्थावराणाञ्च सर्वेषामितो ब्रह्मन् शुभाशुभैः ॥

અહીંથી જ, હે બ્રાહ્મણ, શુભ-અશુભ કર્મ અનુસાર હરણ અને પશુના જન્મ, અપ્સરાઓના જન્મ, સર્વ સર્પાદિ સરિસૃપોના જન્મ, તેમજ સ્થાવર (અચલ) જીવોના જન્મ પણ થાય છે.

Verse 62

प्रयाति कर्मभूर्ब्रह्मन् नान्या लोकेषु विद्यते । देवानामपि विप्रर्षे सदैष मनोरथः ॥

હે બ્રાહ્મણ! આ જ કર્મભૂમિ છે; લોકોમાં તેની સમાન બીજી નથી. હે મુનિશ્રેષ્ઠ! દેવતાઓને પણ આ જ સદા પ્રિય ઇચ્છા છે.

Verse 63

अपि मानुष्यमाप्स्यामो देवत्वात् प्रच्युताः क्षितौ । मनुष्यः कुरुते तत्तु यन्न शक्यं सुरासुरैः ॥

તેઓ વિચારે છે—‘દેવત્વમાંથી પતિત થઈ પૃથ્વી પર અમને માનવજન્મ પ્રાપ્ત થાઓ.’ કારણ કે માનવ તે સિદ્ધ કરે છે જે દેવો અને અસુરો માટે પણ અશક્ય છે.

Verse 64

तत्कर्मनिगडग्रस्तैः स्वकर्मख्यापनोत्सुकः । न किञ्चित् क्रियते कर्म सुखलेशोपबृंहितैः ॥

પોતાના કર્મના પાશોથી બંધાયેલા, માત્ર પોતાના કર્મનું પ્રદર્શન કરવા ઉત્સુક, અને સુખના નાનકડા અંશથી ગર્વિત લોકો કોઈ સાર્થક કર્મ કરતા નથી.