Adhyaya 53: Rudrasarga and the Measure of the Manvantaras: Svayambhuva Manu, Priyavrata’s Line, and the Seven Dvipas

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे रुद्रसर्गाभिधानो नाम द्विपञ्चाशोऽध्यायः । त्रिपञ्चाशोऽध्यायः— क्रौष्टुकिरुवाच— स्वायम्भुवं त्वयाख्यातमेतन्मन्वन्तरञ्च यत् । तदहं भगवन् सम्यक् श्रोतुमिच्छामि कथ्यताम् ॥

આ રીતે શ્રી માર્કંડેય પુરાણમાં ‘રુદ્ર-સર્ગ’ નામનો બાવનમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે ત્રેપનમો અધ્યાય આરંભ થાય છે. ક્રૌષ્ટુકીએ કહ્યું—આપે સ્વાયંભુવ મનુ અને તે મન્વંતરનું વર્ણન કર્યું છે. હે ભગવન, હું તેને યોગ્ય રીતે સંપૂર્ણ વિસ્તારે સાંભળવા ઇચ્છું છું; કૃપા કરીને કહો.

Verse 2

मन्वन्तरप्रमाणञ्च देवा देवर्षयस्तथा । ये च क्षितीशा भगवन् देवेन्द्रश्चैव यस्तथा ॥

હે ભગવન, મન્વંતરનું પ્રમાણ (અવધિ), દેવો અને દિવ્ય ઋષિઓ, તેમજ પૃથ્વીના રાજાઓ વિશે પણ કહો; અને તે કાળમાં ઇન્દ્ર કોણ હોય છે, તે પણ જણાવો.

Verse 3

मार्कण्डेय उवाच— मन्वन्तराणां संख्याता साधिका ह्येकसप्ततिः । मानुषेण प्रमाणेन शृणु मन्वन्तरं च मे ॥

માર્કંડેયે કહ્યું—મન્વંતરો એકોતેર (અને વધુ) ગણાય છે. માનવ ગણતરી પ્રમાણે મન્વંતરનું પ્રમાણ મારી પાસેથી સાંભળો.

Verse 4

त्रिंशत्कोट्यस्तु संख्याताः सहस्राणि च विंशतिः । सप्तषष्टिस्तथान्यानि नियुतानि च संख्यया ॥

તેનું પ્રમાણ ત્રીસ કરોડ, વીસ હજાર, અને વધુમાં સડસઠ; તેમજ સંખ્યામાં નિયુત (દસ-દસ હજાર) પણ વધારામાં ગણાય છે.

Verse 5

मन्वन्तरप्रमाणञ्च इत्येतत् साधिकं विना । अष्टौ शतसहस्राणि दिव्यया संख्यया स्मृतम् ॥

દેવમાન ગણતરી પ્રમાણે, ‘સાધિક’ (વધારાના) ભાગને બાદ કરીને, એક મન્વંતરનું આ પરિમાણ આઠ લાખ તરીકે સ્મરિત છે.

Verse 6

द्विपञ्चाशत्तथान्यानि सहस्राण्यधिकानि च । स्वायम्भुवो मनुः पूर्वं मनुः स्वारोचिषस्तथा ॥

અને વધુમાં બાવન હજાર ઉમેરા. પ્રથમ સ્વાયંભુવ મનુ; તેમજ (પછી) સ્વારોચિષ મનુ.

Verse 7

औत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा । षडेते मनवोऽतीतास्तथा वैवस्वतोऽधुना ॥

પછી ઉત્તમ, તામસ, રૈવત અને ચાક્ષુષ (મનુ) આવે છે. આ છ મનુ વીતી ગયા; અને હવે વૈવસ્વત (મનુ) છે.

Verse 8

सावर्णिः पञ्च रौच्याश्च भौत्याश्चागामिनस्त्वमी । एतेषां विस्तरं भूयो मन्वन्तरपरिग्रहे ॥

સાવર્ણિ, પાંચ રૌચ્ય અને ભૌત્ય—આ મનુઓ હજી આવનાર છે. તેમનો વિસ્તૃત વર્ણન આગળ મન્વંતર-પ્રકરણમાં કહેવાશે.

Verse 9

वक्ष्ये देवानृषींश्चैव यक्षेन्द्राः पितरश्च ये । उत्पत्तिं संग्रहं ब्रह्मन् श्रूयतामस्य सन्ततिः ॥

હું દેવો અને ઋષિઓને, યક્ષોના અધિપતિઓને અને પિતૃઓને પણ વર્ણવીશ. તેમજ ઉત્પત્તિ અને સંક્ષેપ—હે બ્રાહ્મણ, તેની પરંપરાનો ક્રમ સાંભળવામાં આવે.

Verse 10

यच्च तेषामभूत् क्षेत्रं तत्पुत्राणां महात्मनाम् । मनोः स्वायम्भुवस्यासन् दश पुत्रास्तु तत्समाः ॥

જે મહાત્મા પુત્રોનું જે જે ક્ષેત્ર હતું, તેમ જ સમાન કાયાપ્રમાણ ધરાવતા સ્વાયંભુવ મનુના પણ દસ પુત્રો હતા।

Verse 11

यैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपर्वता । ससमुद्राकरवती प्रतिवर्षं निवेशिता ॥

તેમણે સાત દ્વીપો અને પર્વતો સહિત, સમુદ્રો અને ખાણો ધરાવતી આ સમગ્ર પૃથ્વીને વસાવી અને વર્ષ પ્રમાણે (પ્રદેશ પ્રમાણે) વહેંચી આપી।

Verse 12

ससमुद्राकरवती प्रतिवर्षं त्रेतायुगे तथा । प्रियव्रतस्य पुत्रैस्तैः पौत्रैः स्वायम्भुवस्य च ॥

આ રીતે ત્રેતાયુગમાં પણ સમુદ્રો અને ખાણોથી સમૃદ્ધ પૃથ્વીને પ્રિયવ્રતના પુત્રો તથા સ્વાયંભુવ (મનુ)ના પૌત્રોએ વર્ષ પ્રમાણે સુવ્યવસ્થિત કરી।

Verse 13

प्रियव्रतात् प्रजावत्यां वीरात् कन्या व्यजायत । कन्या सा तु महाभागा कर्दमस्य प्रजापते ॥

વીર પ્રિયવ્રત અને પ્રજાવતીથી એક પુત્રી જન્મી. તે પુણ્યવતી પુત્રી પ્રજાપતિ કર્દમ સાથે સંબદ્ધ થઈ।

Verse 14

कन्ये द्वे दश पुत्रांश्च सम्राट्कुक्षी च ते उभे । तयोर्वै भ्रातरः शूराः प्रजापतिसमा दश ॥

બે પુત્રીઓ—સમ્રાટ અને કુક્ષિ—અને દસ પુત્રો હતા. તેમના ભાઈઓ પણ પ્રજાપતિઓ સમાન વૈભવ ધરાવતા દસ વીર હતા।

Verse 15

आग्नीध्रो मेधातिथिश्च वपुष्मांश्च तथापरः । ज्योतिष्मान्द्युतिमान् भव्यः सवनः सप्त एव ते ॥

તેઓ ચોક્કસ સાત હતા—આગ્નીધ્ર, મેધાતિથિ, વપુષ્માન, જ્યોતિષ્માન, દ્યુતિમાન, ભવ્ય અને સવન।

Verse 16

प्रियव्रतोऽभ्यषिञ्चत्तान् सप्त सप्तसु पार्थिवान् । द्वीपेषु तेन धर्मेण द्वीपांश्चैव निबोध मे ॥

પ્રિયવ્રતે તે ધર્મ અનુસાર તે સાતને સાત દ્વીપોના રાજા તરીકે અભિષેક કરીને નિયુક્ત કર્યા. હવે મારી પાસેથી દ્વીપોના નામ અને વિભાગ પણ સાંભળો.

Verse 17

जम्बुद्वीपे तथाग्नीध्रं राजानं कृतवान् पिता । प्लक्षद्वीपेश्वरश्चापि तेन मेधातिथिः कृतः ॥

જંબૂદ્વીપમાં પિતાએ આગ્નીધ્રને રાજા તરીકે નિયુક્ત કર્યો. અને પ્લક્ષદ્વીપના અધિપતિ તરીકે મેધાતિથિને સ્થાપિત કર્યો.

Verse 18

शाल्मलेस्तु वपुष्मन्तं ज्योतिष्मन्तं कुशाह्वये । क्रौञ्चद्वीपे द्युतिमन्तं भव्यं शाकाह्वयेश्वरम् ॥

શાલ્મલદ્વીપમાં વપુષ્માનને, કુશ નામના દ્વીપમાં જ્યોતિષ્માનને, ક્રૌંચદ્વીપમાં દ્યુતિમાનને, અને શાક નામના દ્વીપના અધિપતિ તરીકે ભવ્યને નિયુક્ત કર્યો.

Verse 19

पुष्कराधिपतिं चापि सवनं कृतवान् सुतम् । महावीतो धातकीश्च पुष्कराधिपतेः सुतौ ॥

અને તેણે પોતાના પુત્ર સવનને પુષ્કરદ્વીપનો શાસક બનાવ્યો. તે પુષ્કરાધિપતિના મહાવીત અને ધાતકી એમ બે પુત્ર હતા.

Verse 20

द्विधा कृत्वा तयोर्वर्षं पुष्करे संन्यवेशयत् । भव्यस्य पुत्राः सप्तासन्नामतस्तान्निबोध मे ॥

તેણે તે વર્ષને બે ભાગમાં વહેંચીને તેમને પુષ્કરમાં સ્થાપિત કર્યા. ભવ્યના સાત પુત્રો હતા—તેમનાં નામો મારી પાસેથી સાંભળો.

Verse 21

जलदश्च कुमारश्च सुकुमारो मनीवकः । कुशोत्तरोऽथ मेधावी सप्तमस्तु महाद्रुमः ॥

જલદ, કુમાર, સુકુમાર, મણીવક, કુશોત્તર, મેધાવી—અને સાતમો મહાદ્રુમ હતો.

Verse 22

तन्नामकानि वर्षाणि शाकद्वीपे चकार सः । तथा द्युतिमतः सप्त पुत्रास्तांश्च निबोध मे ॥

તેણે શાકદ્વીપના વર્ષોને એ જ નામોથી ઓળખાવ્યા. તેમ જ દ્યુતિમતના પણ સાત પુત્રો હતા—તેમને પણ મારી પાસેથી સાંભળો.

Verse 23

कुशलो मनुगश्चोष्णः प्राकरश्चार्थकारकः । मुनिश्च दुन्दुभिश्चैव सप्तमः परिकीर्तितः ॥

કુશલ, મનુગ, ઓષ್ಣ, પ્રાકર, અર્થકારક, મુનિ અને દુન્દુભિ—આ સાત પુત્રો તરીકે પ્રખ્યાત છે.

Verse 24

तेषां स्वनामधेयानि क्रौञ्चद्वीपे तथाभवन् । ज्योतिष्मतः कुशद्वीपे पुत्रनामाङ्कितानि वै ॥

ક્રૌંચદ્વીપમાં પ્રદેશો પોતાના પોતાના નામોથી પ્રસિદ્ધ થયા. અને કુશદ્વીપમાં પણ જ્યોતિષ્મતના પુત્રોના નામોથી જ પ્રદેશો ચિહ્નિત થયા.

Verse 25

तत्रापि सप्त वर्षाणि तेषां नामानि मे शृणु । उद्भिदं वैष्णवञ्चैव सुरथं लम्बनं तथा ॥

ત્યાં પણ સાત વર્ષો છે; તેમના નામો મારી પાસેથી સાંભળો—ઉદ્ભિદા, વૈષ્ણવ, સુરથ અને લંબન।

Verse 26

धृतिमत् प्राकरञ्चैव कापिलं चापि सप्तमम् । वपुष्मतः सुताः सप्त शाल्मलेशस्य चाभवन् ॥

ધૃતિમત, પ્રાકાર અને કાપિલ પણ (નામરૂપે) હતા—સાતમો. અને શાલ્મલદ્વીપના અધિપતિ વપુષ્માનને પણ સાત પુત્રો હતા.

Verse 27

श्वेतश्च हरितश्चैव जीमूतो रोहितस्तथा । वैद्युतो मानसश्चैव केतुमान् सप्तमस्तथा ॥

શ્વેત, હરિત, જીમૂત, રોહિત, વૈદ્યૂત, માનસ—અને તેમ જ સાતમો કેતુમાન।

Verse 28

तथैव शाल्मले तेषां समनामानि सप्त वै । सप्त मेधातिथेः पुत्राः प्लक्षद्वीपेश्वरस्य वै ॥

એ જ રીતે શાલ્મલદ્વીપમાં પણ એ જ નામો ધરાવતા સાત પ્રદેશો પ્રસિદ્ધ હતા. અને પ્લક્ષદ્વીપના અધિપતિ મેધાતિથિને સાત પુત્રો હતા.

Verse 29

येषां नामाङ्कितैर्वर्षैः प्लक्षद्वीपस्तु सप्तधा । पूर्वं शाकभवं वर्षं शिशिरन्तु सुखोदयम् ॥

તેમના નામોથી ચિહ્નિત વર્ષોના કારણે પ્લક્ષદ્વીપ સાત ભાગોમાં થયો. પ્રથમ પ્રદેશ શાકભવ; અને બીજો શિશિર, જેને સુખોદય કહેવાયો.

Verse 30

आनन्दञ्च शिवञ्चैव क्षेमकञ्च ध्रुवन्तथा । प्लक्षद्वीपादिभूतेषु शाकद्वीपान्तिमेषु वै ॥

પ્લક્ષદ્વીપથી આરંભ કરીને અંતિમ શાકદ્વીપ સુધીના દેશોમાં ‘આનંદ’, ‘શિવ’, ‘ક્ષેમક’ તથા ‘ધ્રુવ’—આ નામો પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 31

ज्ञेयः पञ्चसु धर्मश्च वर्णाश्रमविभागजः । नित्यः स्वाभाविकश्चैव अहिंसाविधिवर्धितः ॥

તે પાંચ પ્રદેશોમાં વર્ણ અને આશ્રમના વિભાગથી ધર્મ પ્રગટે છે—એવું જાણો. તે ધર્મ નિત્ય અને સ્વાભાવિક છે, અને અહિંસાના નિયમથી દૃઢ બને છે।

Verse 32

पञ्चस्वेतेषु वर्षेषु सर्वसाधारणः स्मृतः । अग्नीध्राय पिता पूर्वं जम्बूद्वीपं ददौ द्विज ॥

તે પાંચ વર્ષોમાં ધર્મ સર્વસાધારણ છે એમ સ્મરવામાં આવે છે. હે દ્વિજ! પૂર્વે તેના પિતાએ અગ્નીધ્રને જંબૂદ્વીપ અર્પણ કર્યો હતો।

Verse 33

तस्य पुत्रा बभूवुर्हि प्रजापतिसमा नव । ज्येष्ठो नाभिरिति ख्यातस्तस्य किंपुरुषो 'नुजः ॥

તેને નવ પુત્રો હતા, જાણે પ્રજાપતિ સમાન. જ્યેષ્ઠ ‘નાભિ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ હતો; તેનો કનિષ્ઠ ભાઈ ‘કિમ્પુરુષ’ હતો।

Verse 34

हरिवर्षस्तृतीयस्तु चतुर्थो 'भूदिलावृतः । वश्यश्च पञ्चमः पुत्रो हिरण्यः षष्ठ उच्यते ॥

ત્રીજો પુત્ર ‘હરિવર્ષ’ હતો; ચોથો ‘ઇલાવૃત’. પાંચમો પુત્ર ‘વશ્ય’; છઠ્ઠો ‘હિરણ્ય’ કહેવાય છે।

Verse 35

कुरुस्तु सप्तमस्तेषां भद्राश्वश्चाष्टमः स्मृतः । नवमः केतुमालश्च तन्नाम्ना वर्षसंस्थितिः ॥

તેમામાં કુરુ સાતમો હતો; ભદ્રાશ્વ આઠમો તરીકે સ્મરાય છે. નવમો કેતુમાલ હતો, અને એ જ નામથી તે વર્ષ (પ્રદેશ) સ્થાપિત થયો.

Verse 36

यानि किपुरुषाद्यानि वर्जयित्वा हिमाह्वयम् । तेषां स्वबावतः सिद्धिः सुखप्राया ह्यत्नतः ॥

કિમ્પુરુષ વગેરે વર્ષો તથા ‘હિમ’ નામના વર્ષને છોડીને, અન્ય વર્ષોમાં સિદ્ધિ સ્વભાવથી જ ઉત્પન્ન થાય છે. ત્યાં જીવન મોટેભાગે સુખમય છે અને પ્રયત્ન વિના જ પ્રાપ્તિ થાય છે.

Verse 37

विपर्ययो न तेष्वस्ति जरा मृत्युभयं न च । धर्माधर्मौ न तेष्वास्तां नोत्तमाधममध्यमाः ॥

તેમામાં કોઈ વિપરીતતા (પતન) નથી; ન વૃદ્ધાવસ્થા છે, ન મૃત્યુનો ભય. તેમના માટે ન ધર્મ છે ન અધર્મ, અને ઉત્તમ-અધમ-મધ્યમનો ભેદ પણ નથી.

Verse 38

न वै चतुर्युगावस्था नार्तवा ऋतवो न च । आग्नीध्रसूनोर्नाभेस्तु ऋषभो 'भूत् सुतो द्विज ॥

ત્યાં ચાર યુગોની કોઈ વ્યવસ્થા નથી; ન માસિક ઋતુઓ છે, ન નિયમિત ઋતુચક્ર. પરંતુ અગ્નીધ્રના પુત્ર નાભિને, હે દ્વિજ, ઋષભ પુત્રરૂપે જન્મ્યો.

Verse 39

ऋषभाद्भरतो जज्ञे वीरः पुत्रशताद्वरः । सो 'भिषिच्यर्षभः पुत्रं महाप्रव्राज्यमास्थितः ॥

ઋષભથી તે વીર ભરત જન્મ્યો—તેના સો પુત્રોમાં શ્રેષ્ઠ. પુત્રને અભિષેક કરીને ઋષભ મહાપ્રવ્રાજ્યા (મહાસંન્યાસ) જીવનમાં પ્રવેશ્યો.

Verse 40

तपस्तेपे महाभागः पुलहाश्रमसंश्रयः । हिमाह्विं दक्षिणं वर्षं भरताय पिता ददौ ॥

પુલહના આશ્રમનો આશ્રય લઈને તે ભાગ્યવાને તપ કર્યું. તેના પિતાએ ભરતને ‘હિમાહ્વ’ નામનો દક્ષિણ પ્રદેશ આપ્યો.

Verse 41

तस्मात् तु भारतं वर्षं तस्य नाम्ना महात्मनः । भतस्याप्यभूत् पुत्रः सुमतिर्नाम धार्मिकः ॥

આથી તે મહાત્માના નામ પરથી આ પ્રદેશ ‘ભારતવર્ષ’ કહેવાયો. અને તેને સુમતિ નામનો ધર્મપરાયણ પુત્ર થયો.

Verse 42

तस्मिन् राज्यं समावेश्य भरतोऽपि वनं ययौ । एतेषां पुत्रपौत्रैस्तु सप्तद्वीपा वसुन्धरा ॥

તેણે રાજ્યમાં સ્થાપિત કરીને ભરત પણ વનમાં ગયો. અને આ રાજાઓના પુત્ર-પૌત્રોએ સાત દ્વીપો સહિત પૃથ્વીનો ભોગ અને શાસન કર્યું.

Verse 43

प्रियव्रतस्य पुत्रैस्तु भुक्त्वा स्वायम्भुवेऽन्तरे । एष स्वायम्भुवः सर्गः कथितस्ते द्विजोत्तम ॥

આ રીતે સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં પ્રિયવ્રતના પુત્રોએ પૃથ્વીનું શાસન કર્યું. હે દ્વિજોત્તમ, આ સ્વાયંભુવ સૃષ્ટિવૃત્તાંત તમને કહ્યો છે.

Verse 44

पूर्वमन्वन्तरे सम्यक् किमन्यत् कथयामि ते ॥

હવે પૂર્વવર્તી મન્વંતર વિષે—ક્રમસર હું તમને વધુ શું કહું?