ShraddhaAncestorsRites20 Shlokas

Adhyaya 38: Dattatreya on Non-Identification (Mamata) and the Path to Liberation

ममतात्यागोपदेशः (Mamatā-tyāgopadeśaḥ)

Shraddha Rites

આ અધ્યાયમાં દત્તાત્રેય મમતા એટલે ‘મારું’ ભાવ બંધનનું કારણ છે એમ સમજાવે છે. દેહ, ઘર, પુત્ર, ધન વગેરે પ્રત્યેની આસક્તિ દુઃખ વધારતી હોવાથી, સંગત્યાગ, સમદૃષ્ટિ, વૈરાગ્ય અને આત્મજ્ઞાન દ્વારા મોક્ષમાર્ગનો ઉપદેશ આપે છે।

Divine Beings

Dattātreya

Celestial Realms

ब्रह्मवन (Brahmavana, the ‘forest of Brahman’—a metaphorical liberated state)

Key Content Points

Attachment as the generator of suffering: Jaḍa states that duḥkha arises from asamyagdarśana and from buddhi’s repeated clinging to objects, producing sorrow again and again.Mamatā as root-cause and its antidote: Dattātreya declares “mameti” to be the mūla of duḥkha and “na mameti” the ground of nirvṛti; the insight is likened to cotton blown away, weakening possessive cognition.Allegory of ego-growth: The ‘aham’ sprout becomes the ‘mama’ tree with worldly branches (home, land, family) and karmic flowers (puṇya/apuṇya) yielding the great fruit of sukha-duḥkha.Soteriological method: The mamatā-tree is cut by vidyā as an axe, sharpened by satsaṅga; those who reach the cool ‘brahma-forest’ attain prajñā and lasting tranquility.Ontological discrimination (viveka): The speakers deny identification with gross body, tanmātras, or inner instrument, and distinguish kṣetrajña from the guṇa-aggregate, using analogies of creatures sharing one medium yet remaining distinct.Alarka’s request: Having gained pradhāna–cit-śakti viveka, he asks how to achieve mental steadiness, freedom from prakṛti-bondage, nirguṇatā, and brahmaṇaikatva through yoga.

Focus Keywords

Markandeya Purana Adhyaya 38Dattatreya teaching Markandeya Puranamamatā root of sufferingna mameti nirvṛtikṣetrajña and guṇasSankhya viveka in PuranaAlarka Dattatreya dialoguesatsaṅga and liberation

Shlokas in Adhyaya 38

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पितापुत्रसंवादे आत्मविवेको नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः । अष्टत्रिंशोऽध्यायः । जड उवाच । दत्तात्रेयं ततो विप्रं प्रणिपत्य स पार्थिवः । प्रत्युवाच महात्मानं प्रश्रयावनतो वचः ॥

આ રીતે શ્રી માર્કંડેય પુરાણમાં પિતા–પુત્ર સંવાદમાં ‘આત્મવિવેક’ નામનો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે અડત્રીસમો અધ્યાય શરૂ થાય છે. જડાએ કહ્યું—પછી તે રાજાએ બ્રાહ્મણ દત્તાત્રેયને પ્રણામ કરીને મહાત્માને વિનય અને શ્રદ્ધાભર્યા વચનોમાં ઉત્તર આપ્યો।

Verse 2

सम्यक्प्रपश्यतो ब्रह्मन् मम दुःखं न किञ्चन । असम्यग्दर्शिनो मग्नाः सर्वदैवासुखार्णवे ॥

હે બ્રાહ્મણ! જે સમ્યક્ દૃષ્ટિથી જુએ છે તેને કણમાત્ર શોક નથી. જે મિથ્યા દૃષ્ટિવાળા છે તેઓ સદા દુઃખના સાગરમાં ડૂબેલા રહે છે।

Verse 3

यस्मिन् यस्मिन्ममासक्ता बुद्धिः पुंसः प्रजायते । ततस्ततः समादाय दुःखान्येव प्रयच्छति ॥

જે જે વસ્તુમાં મનુષ્યનું મન ‘મારું’ એવા ભાવથી આસક્ત થાય છે, એ જ સ્ત્રોતમાંથી તે માત્ર દુઃખ જ એકત્ર કરે છે અને ભોગવે છે।

Verse 4

मार्जारभक्षिते दुःखं यादृशं गृहकुक्कुटे । न तादृङ्ममताशून्ये कलविङ्केऽथ मूषिके ॥

ગૃહસ્થનો કૂકડો બિલાડી ખાઈ જાય તો જે શોક થાય છે, એવો શોક ચકલી કે ઉંદર માટે થતો નથી; કારણ કે તેમના પ્રત્યે ‘મારું’ એવો ભાવ નથી।

Verse 5

सोऽहं न दुःखी न सुखी यतोऽहं प्रकृतेः परः । यो भूताभिभवो भूतैः सुखदुःखात्मकॊ हि सः ॥

અતએવ હું ન શોક કરું છું ન હર્ષિત થાઉં છું, કારણ કે હું પ્રકૃતિથી પરે છું. જે ભૂતો/પરિસ્થિતિઓથી અભિભૂત થાય છે, તે જ ખરેખર સુખ-દુઃખમય બનેલો છે।

Verse 6

दत्तात्रेय उवाच । एवमेतन्नरव्याघ्र यथैतद्व्याहृतं त्वया । ममेति मूलं दुःखस्य न ममेति च निर्वृतेः ॥

દત્તાત્રેયે કહ્યું—હે નરવ્યાઘ્ર, તું જેમ બોલ્યો તેમ જ છે. ‘મારું’ દુઃખનું મૂળ છે, અને ‘મારું નથી’ શાંતિ તથા મોક્ષનું કારણ છે.

Verse 7

मत्प्रश्नादेव ते ज्ञानमुत्पन्नमिदमुत्तमम् । ममेति प्रत्ययो येन क्षिप्तः शाल्मलितूलवत् ॥

મારા માત્ર પ્રશ્નથી જ તારા અંદર આ ઉત્તમ જ્ઞાન ઉત્પન્ન થયું છે; જેના દ્વારા ‘મારું’ એવી ભાવના શાલ્મલી વૃક્ષના કપાસ જેવી ઉડીને દૂર ફેંકાઈ ગઈ છે.

Verse 8

अहमित्यङ्कुरोत्पन्नो ममेति स्कन्धवान् महान् । गृहक्षेत्रोच्चशाखश्च पुत्रदारादिपल्लवः ॥

‘હું’ નામના અંકુરમાંથી ‘મારું’ નામનો મહાન તણો ઊગે છે. તેની ઊંચી ડાળીઓ ઘર અને જમીન છે, અને તેની કૂંપળો-પાંદડાં સંતાન, પત્ની વગેરે છે.

Verse 9

धनधान्यमहापत्रो नैककालप्रवर्धितः । पुण्यापुण्याग्रपुष्पश्च सुखदुःखमहाफलः ॥

તેના મોટા પાંદડાં અનેક ઋતુઓમાં વધેલું ધન અને ધાન્ય છે. ટોચે તેના ફૂલ પુણ્ય અને પાપ છે, અને તેના મોટા ફળ સુખ અને દુઃખ છે.

Verse 10

तत्र मुक्तिपथव्यापि मूढसम्पर्कसेचनः । विधित्साभृङ्गमालाढ्यो कृत्यज्ञानमहातरुः ॥

કર્મકાંડ અને વિધિજ્ઞાનનો તે મહાવૃક્ષ મોક્ષમાર્ગ પર પણ ફેલાય છે. તે મોહગ્રસ્તોની સંગતથી સિંચાય છે અને ‘કરવાની ઇચ્છા’ રૂપ મધમાખીઓના ઝુંડોથી ભરેલો રહે છે.

Verse 11

संसाराध्वपरिश्रान्ता ये तच्छायां समाश्रिताः । भ्रान्तिज्ञानसुखाधीनास्तेषामात्यन्तिकं कुतः ॥

જે સંસારમાર્ગે થાકી ને તે (માત્ર) છાયામાં શરણ લે છે અને મોહજન્ય જ્ઞાનથી ઉત્પન્ન સુખ પર આધાર રાખે છે, તેઓ પરમ નિઃશ્રેયસ—મોક્ષ—કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરશે?

Verse 12

यैस्तु सत्सङ्गपाषाणशितेन ममतातरुः । छिन्नो विद्याकुठारेण ते गतास्तेन वर्त्मना ॥

પરંતુ જેમણે સత్సંગની શાણ પર તીક્ષ્ણ કરેલા જ્ઞાન-કુહાડાથી ‘મમતા’ના વૃક્ષને કાપી નાખ્યું છે, તેઓ એ જ માર્ગે આગળ વધ્યા છે.

Verse 13

प्राप्य ब्रह्मवनं शीतं नीरजस्कमकण्टकम् । प्राप्नुवन्ति परां प्राज्ञा निर्वृतिं वृत्तिवर्जिताः ॥

ધૂળરહિત અને કાંટારહિત એવા બ્રહ્મના શીતલ વનમાં પહોંચીને, ચિત્તવૃત્તિ વિનાના જ્ઞાનીજન પરમ શાંતિ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 14

भूतेन्द्रियमयं स्थूलं न त्वं राजन्न चाप्यहम् । न तन्मात्रमयावावां नैवान्तःकरणात्मकौ ॥

હે રાજન, તમે ભૂતો અને ઇન્દ્રિયોથી બનેલું સ્થૂલ શરીર નથી—અને હું પણ નથી. અમે તન્માત્રાઓથી બનેલા પણ નથી, તેમજ અંતઃકરણ (મન વગેરે) સ્વભાવના પણ નથી.

Verse 15

कं वा पश्यामि राजेन्द्र ! प्रधानमिदमावयोः । यतः परो हि क्षेत्रज्ञः सङ्घातो हि गुणात्मकः ॥

તો પછી, હે રાજેન્દ્ર, હું કોને જોઈ રહ્યો છું? આપણા વિષયમાં આ તો માત્ર પ્રધાન (પ્રકૃતિ) છે; કારણ કે ક્ષેત્રજ્ઞ તેનાથી પર છે, અને સંઘાત (દેહ-મન સમૂહ) ગુણોથી રચાયેલો છે.

Verse 16

मशकोडुम्बरेषीकामुञ्जमत्स्याम्भसां यथा । एकत्वे 'पि पृथग्भावस्तथा क्षेत्रात्मनोर् नृप ! ॥

જેમ મચ્છર, ઉદુમ્બરફળ, નળ/તંતુ, મુંજ ઘાસ, માછલી અને જળ—એકસાથે કહેવાય છતાં—પૃથક છે; તેમ જ હે રાજન, ક્ષેત્ર અને આત્મામાં ભેદ છે।

Verse 17

अलर्क उवाच भगवंस्त्वत्प्रसादेन ममाविर्भूतमुत्तमम् । ज्ञानं प्रधानचिच्छक्ति-विवेककरमीदृशम् ॥

અલર્કે કહ્યું—હે ભગવન્, તમારી કૃપાથી મારામાં આ ઉત્તમ જ્ઞાન ઉત્પન્ન થયું છે, જે પ્રધાન (પ્રકૃતિ) અને ચિત્-શક્તિ વચ્ચે વિવેક જગાવે છે।

Verse 18

किंत्वत्र विषयाक्रान्ते स्थैर्यवत्त्वं न चेतसि । न चापि वेद्मि मुच्येयं कथं प्रकृतिबन्धनात् ॥

પરંતુ અહીં, જ્યારે મારું મન વિષયોથી આક્રમિત થાય છે, ત્યારે તેમાં સ્થિરતા રહેતી નથી; અને પ્રકૃતિના બંધનથી હું કેવી રીતે મુક્ત થાઉં તે મને ખબર નથી।

Verse 19

कथं न भूयां भूयश्च कथं निर्गुणतामियाम् । कथञ्च ब्रह्मणैकत्वं व्रजेयṃ शाश्वतेन वै ॥

હું વારંવાર જન્મ ન લઉં—એ કેવી રીતે? ગુણાતીત પદ કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરું? અને બ્રહ્મ સાથે શાશ્વત એકત્વ કેવી રીતે પામું?

Verse 20

तन्मे योगं तथा ब्रह्मन् ! प्रणतायाभियाचते । सम्यग् ब्रूहि महाप्राज्ञ ! सत्सङ्गो ह्युपकृन् नृणाम् ॥

અતએવ હે બ્રાહ્મણ, હું નમસ્કાર કરીને અને આતુરતાથી પૂછું છું—હે મહર્ષિ, તે યોગનો મને યોગ્ય રીતે ઉપદેશ આપો; કારણ કે સત્સંગ નિશ્ચયે લોકોનું હિત કરે છે।

Frequently Asked Questions

What is the primary philosophical or ethical inquiry of this Adhyaya?

It investigates why human beings experience duḥkha and argues that sorrow is not intrinsic to objects but arises from misperception and possessive identification (mamatā); liberation is framed as the collapse of ‘mine-ness’ through discriminative knowledge.

How does this chapter advance the narrative of the Manvantaras (Ages of Manu)?

This Adhyaya is not structured as a Manvantara catalogue; instead, it advances the Purana’s analytical discourse by embedding Sāṃkhya-style distinctions (kṣetrajña vs. guṇa-aggregate) within the pitā–putra frame and by preparing the next step: Alarka’s request for a practical yogic method.

If Devi Mahatmyam or Manvantara material is not central here, what lineage or frame-context is most relevant?

The relevant frame is the pitā–putra saṃvāda featuring King Alarka receiving instruction from Dattātreya (with Jaḍa’s prior statements affirmed), emphasizing guru–śiṣya transmission of viveka leading to a request for yoga and mental steadiness.