Adhyaya 59: Cosmic Geography and Yuga-Order: Bhadrashva, Ketumala, and the Northern Kuru Region
कूर्मनिवेशो नाम एकोनषष्टितमोऽध्यायः (Kūrmaniveśa-nāma Ekonaṣaṣṭitamo ’dhyāyaḥ)
Markandeya and Vishnu
આ અધ્યાયમાં જગતની દિવ્ય ભૂગોળરચના અને યુગક્રમનું વર્ણન છે। જંબૂદ્વીપમાં મેરુની આસપાસ આવેલા ભદ્રાશ્વ અને કેતુમાલ પ્રદેશોના સ્વરૂપ, ત્યાંના લોકોનો સ્વભાવ, દેવપૂજા અને સમૃદ્ધિ જણાવાય છે। ઉત્તરકુરુ પ્રદેશને વિશેષ પુણ્યભૂમિ તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યો છે—ત્યાં ધર્મ સહજ છે, ઋતુઓ સમ છે, આયુષ્ય દીર્ઘ અને જીવન સુખમય છે। કૂર્મનિવેશના પ્રસંગે લોકવિભાગ, દિશાઓની મર્યાદા તથા યુગાનુસાર ધર્મના હ્રાસ-વૃદ્ધિ ક્રમનું સંક્ષિપ્ત નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે।
Divine Beings
Celestial Realms
Key Content Points
Focus Keywords
Shlokas in Adhyaya 59
Verse 1
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे कूर्मनिवेशो नामाष्टपञ्चाशोऽध्यायः । ऊनषष्टितमोऽध्यायः- ५९ । मार्कण्डेय उवाच । एवंतु भारतं वर्षं यथावत् कथितं मुने । कृतं त्रेता द्वापरञ्च तथाथिष्यम् चतुष्टयम् ॥
આ રીતે શ્રીમાર્કંડેય પુરાણનો ‘કૂર્મ-નિવેશ’ નામનો અષ્ટપંચાશત્તમ અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે નવપંચાશત્તમ અધ્યાય (આરંભે છે). માર્કંડેય બોલ્યા—હે મુનિવર! આ રીતે ભારતવર્ષનું યોગ્ય વર્ણન કરવામાં આવ્યું; તેમજ કૃત, ત્રેતા, દ્વાપર અને કલી—આ ચાર યુગો પણ જ્ઞેય છે.
Verse 2
अत्रैवैतद्युगानान्तु चातुर्वर्ण्योऽत्र वै द्विज । चत्वारि त्रीणि द्वे चैव तथैकञ्च शरच्छतम् ॥
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! અહીં નિશ્ચયે ચાતુર્વર્ણ્ય વ્યવસ્થા વિદ્યમાન છે. અને અહીં યુગક્રમ અનુસાર આયુષ્ય ક્રમે ચારસો, ત્રણસો, બેસો અને એકસો વર્ષ છે.
Verse 3
जीवन्त्यत्र नरा ब्रह्मन् ! कृतत्रेतादिके क्रमात् । देवकूटस्य पूर्वस्य शैलेन्द्रस्य महात्मनः ॥
હે બ્રાહ્મણ! અહીં મનુષ્યો કૃત અને ત્રેતા વગેરે યુગક્રમ અનુસાર રહે છે. આ પ્રદેશ મહાપર્વતરાજ દેવકૂટના પૂર્વમાં આવેલો છે.
Verse 4
पूर्वेण यत् स्थितं वर्षं भद्राश्वं तन्निबोध मे । श्वेतपर्णश्च नीलश्च शैवालश्चाचलोत्तमः ॥
મારા પાસેથી પૂર્વમાં આવેલું ‘ભદ્રાશ્વ’ નામનું વર્ષ જાણો. ત્યાં શ્વેતપર્ણ, નીલ અને શૈવાલ નામના ઉત્તમ પર્વતો છે.
Verse 5
कौरञ्जः पर्णशालाग्रः पञ्चैते तु कुलाचलाः । तेषां प्रसूतिरन्ये ये बहवः क्षुद्रपर्वताः ॥
કૌરંજ અને પર્ણશાલાગ્ર—આ (પૂર્વોક્ત પર્વતો સાથે) પાંચ મુખ્ય કુલાચલ છે. એમમાંથી અનેક અન્ય નાના પર્વતો ઉત્પન્ન થાય છે.
Verse 6
तैर्विशिष्टा जनपदा नानारूपाः सहस्रशः । ततः कुमुदसंकाशाः शुद्धसानुसुमङ्गलाः ॥
તે પર્વતો દ્વારા વિશિષ્ટ થયેલા અનેક પ્રકારના હજારો દેશ-પ્રદેશો છે. ત્યારબાદ શ્વેત કમળ સમાન, શુદ્ધ ઢાળવાળા અને શુભ શોભાથી યુક્ત પ્રદેશો છે.
Verse 7
इत्येवमादयोऽन्येऽपि शतशोऽथ सहस्रशः । सीता शङ्खावती भद्रा चक्रावर्तादिकास्तथा ॥
આ રીતે સૈંકડો અને હજારો અન્ય પણ છે—જેમ કે સીતા, શંખાવતી, ભદ્રા તથા ચક્રાવર્તા અને અન્ય.
Verse 8
नद्योऽथ बह्व्यो विस्तीर्णाः शीततोयौघवाहिकाः । अत्र वर्षे नराः शङ्खशुद्धहेमसमप्रभाः ॥
અને ઘણી વિશાળ નદીઓ ઠંડા જળપ્રવાહોને વહન કરીને વહે છે. આ વર્ષમાં લોકો શંખ જેવી શ્વેતતા, શુદ્ધ સોનાં જેવી તેજસ્વિતા વગેરે સાથે પ્રકાશિત દેખાય છે.
Verse 9
दिव्यसङ्गमिनः पुण्या दशवर्षशतायुषः । मन्दोत्तमौ न तेषु स्तः सर्वे ते समदर्शनाः ॥
તેઓ દેવો સાથે સંગ કરે છે, પુણ્યવાન છે અને હજાર વર્ષ જીવે છે. તેમામાં ન ‘મંદ’ છે ન ‘ઉત્કૃષ્ટ’; સૌની દૃષ્ટિ સમાન છે.
Verse 10
तितिक्षादिभिरष्टाभैः प्रकृत्या ते गुणैर्युताः । तत्राप्यश्वशिरा देवश्चतुर्बाहुर्जनार्दनः ॥
તેઓ સ્વભાવથી ક્ષમા વગેરે આઠ ગુણોથી યુક્ત છે. અને ત્યાં અશ્વશિરા દેવ—ચતુર્ભુજ જનાર્દન—પણ છે.
Verse 11
शिरोहृदयमेड्ह्राङ्घ्रिहस्तैश्चाक्षित्रयान्वितः । तस्याप्यथैवं विषयाः विज्ञेया जगतः प्रभोः ॥
શિર, હૃદય, ઉપસ્થ, પગ અને હાથોથી યુક્ત અને ત્રિનેત્ર—આ રીતે તે જગદીશ્વરના ક્ષેત્રોને ત્યાં તેમ જ સમજવા જોઈએ.
Verse 12
केतुमालमतो वर्षं निबोध मम पश्चिमम् । विशालः कम्बलः कृष्णो जयन्तो हरिपर्वतः ॥
મારી પાસેથી પશ્ચિમ દિશામાં આવેલા ‘કેતુમાલ-વર્ષ’ નામના પ્રદેશનું વર્ણન સાંભળો. ત્યાં વિશાલ, કમ્બલ, કૃષ્ણ, જયંત અને હરિ-પર્વત નામના પર્વતો છે.
Verse 13
विशोको वर्धमानश्च सप्तैते कुलपर्वताः । अन्ये सहस्रशः शैला येषु लोकगणः स्थितः ॥
વિશોક અને વર્ધમાન—આ સાતેય કુલપર્વતો છે. ઉપરાંત હજારો અન્ય પર્વતો પણ છે, જ્યાં અસંખ્ય જીવસમૂહો વસે છે.
Verse 14
मौलयस्ते महाकायाः शाकपोतकम्बकाः । अङ्गुलप्रमुखाश्चापि वसन्ति शतशो जनाः ॥
ત્યાં મહાકાય મૌલય લોકો વસે છે; તેમજ શાક, પોટક અને કમ્ભક પણ. ઉપરાંત અઙ્ગુલ-પ્રમુખ વગેરે લોકો પણ સૈકડોની સંખ્યામાં ત્યાં રહે છે.
Verse 15
ये पिबन्ति महानद्यो वङ्क्षुं श्यामां सकम्बलाम् । अमोघां कामिनीं श्यामां तथैवान्याः सहस्रशः ॥
તેઓ મહાન નદીઓ—વઙ્ક્ષુ, શ્યામા, સકંબલા, અમોઘા, કામિની, શ્યામા—માંથી જળ પીવે છે; તેમજ એવી જ હજારો અન્ય નદીઓ પણ છે.
Verse 16
अत्राप्यायुḥ समं पूर्वैरत्रापि भगवान् हरिः । वराहरूपी पादास्यहृत्पृष्ठपार्श्वतस्तथा ॥
અહીં પણ આયુષ્ય પૂર્વ પ્રદેશ જેટલું જ સમાન છે. અહીં પણ ભગવાન હરિ વરાહ-રૂપે વિદ્યમાન છે—પગ, મુખ, હૃદય, પીઠ અને પાર্শ્વરૂપે પ્રગટ.
Verse 17
त्रिनक्षत्रयुते देशे नक्षत्राणि शुभानि च । इत्येतत् केतुमालान्ते कथितं मुनिसत्तम ॥
ત્રિ-નક્ષત્રસમન્વિત તે દેશમાં તારાઓ મંગલપ્રદ છે. હે મુનિશ્રેષ્ઠ, આ રીતે કેતુમાલનો વર્ણન કહ્યો ગયો.
Verse 18
अतः परं कुरून् वक्ष्ये निबोधेह ममोत्तरान् । तत्र वृक्षाः मधुफलाः नित्यपुष्पफलोपगाः ॥
હવે હું કુરુઓનું વર્ણન કરું છું; મારા ઉત્તર પ્રદેશને સમજો. ત્યાં વૃક્ષો મધુસમાન મીઠાં ફળ આપે છે અને સદા પુષ્પ-ફળથી યુક્ત રહે છે.
Verse 19
वस्त्राणि च प्रसूयन्ते फलेष्वाभरणानि च । सर्वकामप्रदास्ते हि सर्वकामफलप्रदाः ॥
ત્યાં વસ્ત્રો પણ ઉત્પન્ન થાય છે અને ફળોમાં જ આભૂષણો પ્રગટ થાય છે. તે નિશ્ચયે સર્વ ઇચ્છિત વસ્તુઓ આપે છે અને દરેક કામનાનું ફળ આપે છે.
Verse 20
भूमिर्मणिमयी वायुः सुगन्धः सर्वदा सुखः । जायन्ते मानवास्तत्र देवलोकपरिच्युताः ॥
ત્યાંની ધરતી રત્નમય છે; પવન સુગંધિત અને સદા સુખદ છે. ત્યાં મનુષ્યો જન્મે છે—જે દેવલોકમાંથી પતિત થયા છે.
Verse 21
मिथुनानि प्रसूयन्ते समकालस्थितानि वै । अन्योन्यमनुरक्तानि चक्रवाकोपमानि च ॥
ત્યાં યુગલો એકસાથે, સમકાલે જન્મે છે. તેઓ પરસ્પર અનુરૂપક્ત રહે છે, જેમ ચક્રવાક પક્ષીઓનું યુગલ.
Verse 22
चतुर्दशसहस्राणि तेषां सार्धानि वै स्थितिः । चन्द्रकान्तश्च शैलेन्द्रः सूर्यकान्तस्तथापरः ॥
તેમનો વિસ્તાર ચૌદ હજાર યોજન છે; ઊંચાઈ પણ એટલી જ અને તેની અડધી વધુ છે. ત્યાં પર્વતરાજ ચન્દ્રકાંત છે અને તેવી જ રીતે બીજો સૂર્યકાંત નામે છે.
Verse 23
तस्मिन् कुलाचलौ वर्षे तन्मध्ये च महानदी । भद्रसोमा प्रयात्युर्व्यां पुण्यामलजलौघिनी ॥
તે વર્ષમાં, તે સીમા-પર્વતો વચ્ચે અને તેના મધ્યમાં જ, ધરતી પર એક મહાન નદી વહે છે—ભદ્રસોમા—જે પુણ્ય અને શુદ્ધ જળધારાઓ વહન કરે છે.
Verse 24
सहस्रशस्तथैवान्या नद्यो वर्षेऽपि चोत्तरे । तथान्याः क्षीरवाहिन्यो घृतवाहिन्य एव च ॥
તેમજ તે ઉત્તર વર્ષમાં હજારો અન્ય નદીઓ છે; કેટલીક દૂધ વહેંચે છે અને કેટલીક ઘી વહેંચે છે.
Verse 25
दध्नो ह्रदास्तथा तत्र तथान्ये चानुपर्वताः । अमृतास्वादकल्पानि फलानि विविधानि च ॥
ત્યાં દહીંના સરોવરો પણ છે, અને પર્વતોની નજીક અન્ય અનેક વિશેષ સ્થાનો પણ છે; તેમજ અનેક પ્રકારનાં ફળો છે, જેમનો રસ અમૃત સમાન છે.
Verse 26
वनेषु तेषु वर्षेषु शतशोऽथ सहस्रशः । तत्रापि भगवान् विष्णुः प्राक्शिरा मत्स्यरूपवान् ॥
તે પ્રદેશોના વનોમાં સૈંકડો અને હજારો સ્થળોએ, ત્યાં પણ ભગવાન વિષ્ણુ—પ્રાક્શિરા—મత్స્યરૂપ ધારણ કરીને સન્નિહિત છે.
Verse 27
विभक्तो नवधा विप्र ! नक्षत्राणां त्रयं त्रयम् । दिशस्तथापि नवधा विभक्ता मुनिसत्तम ॥
હે બ્રાહ્મણ, આ વ્યવસ્થા નવ રીતે વિભાજિત છે—નક્ષત્રો ત્રણ-ત્રણના સમૂહોમાં; તેમજ દિશાઓ પણ નવ રીતે વિભાજિત છે, હે મુનિશ્રેષ્ઠ।
Verse 28
चन्द्रद्वीपः समुद्रे च भद्रद्वीपस्तथापरः । तत्रापि पुण्यो विख्यातः समुद्रान्तर्महामुने ॥
સમુદ્રમાં ચન્દ્રદ્વીપ છે, તેમજ બીજો ભદ્રદ્વીપ પણ છે. ત્યાં પણ સમુદ્રમધ્યે એક પુણ્યસ્થાન પ્રસિદ્ધ છે, હે મહર્ષિ।
Verse 29
इत्येतत् कथितं ब्रह्मन् ! कुरुवर्षं मयोत्तरम् । शृणु किंपुरुषादीनि वर्षाणि गदतो मम ॥
આ રીતે, હે બ્રાહ્મણ, મેં તને ઉત્તર-કુરુવર્ષનું વર્ણન કર્યું. હવે સાંભળ—હું જેમ કહું છું તેમ—કિંપુરુષથી આરંભ થતા વર્ષોનું વર્ણન।
Frequently Asked Questions
The chapter frames geography as a moral-anthropological map: regions are distinguished not only by mountains and rivers but by the innate virtues, longevity, and social harmony of their inhabitants, implying that cosmic order (dharma-like regularity) is legible through spatial arrangement.
While not narrating a specific Manu’s reign, Adhyāya 59 supplies Manvantara-adjacent cosmography: it stabilizes the world-stage (varṣas, kulaparvatas, rivers, astral divisions) upon which Manvantara histories and dharmic conditions unfold, and it reiterates yuga-sequencing as the temporal logic for Bhārata.
This chapter is not part of the Devī Māhātmya corpus (Adhyāyas 81–93). Its theological emphasis is instead Vaiṣṇava-cosmographic: it associates specific regions with Hari/Viṣṇu’s manifestations (including varāha- and matsya-associated forms), integrating divine presence into the cosmological map.
Read Markandeya Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.