Adhyaya 37: Alarka’s Crisis and the Teaching on Non-Attachment (Madālasa’s Instruction Recalled)

Verse 1

सप्तत्रिंशोऽध्यायः जड उवाच सोऽप्यलर्को यथान्यायं पुत्रवन्मुदिताः प्रजाः । पालयामास धर्मात्मा स्वे स्वे कर्मण्यवस्थिताः ॥

અધ્યાય ૩૭। જડાએ કહ્યું—એ અલર્ક પણ ધર્મ અનુસાર પ્રજાનું પાલન કરતો રહ્યો; પ્રજા તેને પોતાના પુત્ર સમાન માની આનંદિત હતી અને પોતાના-પોતાના ધર્મકર્તવ્યોમાં સ્થિર હતી।

Verse 2

दुष्टैषु दण्डं शिष्टेषु सम्यक्च परिपालनम् । कुर्वन् परां मुदं लेभे इयाज च महामखैः ॥

તેણે દુષ્ટોને દંડ આપ્યો અને સુશીલોને યોગ્ય રીતે રક્ષ્યા; આમ કરીને તેણે મહાન આનંદ મેળવ્યો અને મહાવિધિથી યજ્ઞો કર્યા।

Verse 3

अजायन्त सुताश्चास्य महाबलपराक्रमाः । धर्मात्मानो महात्मानो विमार्गपरिपन्थिनः ॥

તેને મહાબળ અને પરાક્રમથી યુક્ત, ધર્મસ્વભાવવાળા, મહાત્મા અને કુપથગામીઓના વિરોધી એવા પુત્રો જન્મ્યા।

Verse 4

चकार सोऽर्थं धर्मेण धर्ममर्थेन वा पुनः । तयोश्चैवाविरोधेन बुभुजे विषयानपि ॥

તે ધર્મ દ્વારા અર્થ ઉપાર્જિત કરતો, અને ફરી અર્થના આધારથી ધર્મનું આચરણ કરતો; બંનેમાં વિરુદ્ધતા ન હોવાથી તે કામસુખ પણ ભોગવતો।

Verse 5

एवं बहूनि वर्षाणि तस्य पालयतो महीम् । धर्मार्थकामसक्तस्य जग्मुरेकमहर्ह्यथा ॥

આ રીતે પૃથ્વીનું પાલન કરતાં, ધર્મ-અર્થ-કામમાં રત તેના માટે અનેક વર્ષો જાણે એક જ દિવસ સમાન વીતી ગયા।

Verse 6

वैराग्यं नास्य सञ्जज्ञे भुञ्जतो विषयान् प्रियान् । न चाप्यलमभूत्तस्य धर्मार्थोपार्जनं प्रति ॥

પ્રિય વિષયભોગો ભોગવતાં પણ તેમાં વૈરાગ્ય ઊપજ્યું નહીં; અને ધર્મ તથા અર્થના સંગ્રહમાં તેણે કદી ‘બસ’ એવું માન્યું નહીં।

Verse 7

तं तथा भोगसंसर्ग-प्रमत्तमजितेन्द्रियम् । सुबाहुर्नाम शुश्राव भ्राता तस्य वनेचरः ॥

તેનો ભાઈ, સૂબાહુ નામનો વનવાસી, એ સમાચાર સાંભળ્યા કે તે ભોગસંગથી મત્ત થયો છે અને તેણે ઇન્દ્રિયો જીતેલી નથી।

Verse 8

तं बुबोधयिषुः सोऽथ चिरं ध्यात्वा महीपतिः । तद्वैरिसंश्रयं तस्य श्रेयोऽमन्यत भूपतेः ॥

તેને જાગૃત કરવા ઇચ્છીને તેણે લાંબા સમય સુધી વિચાર કર્યો અને એ જ શ્રેષ્ઠ માન્યું કે તે રાજાને શત્રુના આશ્રયમાં જવા માટે દબાવવામાં આવે, જેથી તેને વૈરી દબાણનો સામનો કરવો પડે।

Verse 9

ततः स काशिभूपालमुदीर्णबलवाहनम् । स्वराज्यं प्राप्तुमागच्छद् बहुशः शरणं कृतिः ॥

પછી તે કાશીના રાજા પાસે ગયો, જેના સૈન્યબળ અને વાહનબળ અતિ પ્રબળ હતા; પોતાનું રાજ્ય પાછું મેળવવા ઇચ્છતા તે સમર્થ પુરુષ વારંવાર તેની શરણમાં ગયો।

Verse 10

सोऽपि चक्रे बलोद्योगमलर्कं प्रति पार्थिवः । दूतञ्च प्रेषयामास राज्यं अस्मै प्रदीयताम् ॥

તે રાજાએ પણ અલર્ક સામે સૈન્યની તૈયારી કરી અને એક દૂત મોકલીને કહાવ્યું— ‘રાજ્ય તેને સોંપી દો।’

Verse 11

सोऽपि नैच्छत्तदा दातुमाज्ञापूर्वं स्वधर्मवित् । प्रत्युवाच च तं दूतमलर्कः काशिभूभृतः ॥

પરંતુ યોગ્ય અધિકાર વિના તે ત્યારે તેને સોંપવા ઇચ્છતો ન હતો; પોતાનો ધર્મ જાણીને અલર્કે કાશી રાજાના દૂતને ઉત્તર આપ્યો।

Verse 12

मामेवाभ्येत्य हार्देन याचतां राज्यमग्रजः । नाक्रान्त्या सम्प्रदास्यामि भयेनाल्पामपि क्षितिम् ॥

મારો મોટો ભાઈ પોતે મારી પાસે આવી નિષ્કપટ ભાવથી રાજ્ય માગે; હું ન તો આક્રમણથી, ન તો ભયથી, જરાય જમીન પણ આપીશ નહીં।

Verse 13

सुबाहुरपि नो याञ्चां चकार मतिमांस्तदा । न धर्मः क्षत्रियस्येति याञ्चा वीर्यधनो हि सः ॥

ત્યારે પણ પ્રાજ્ઞ સુબાહુએ યાચના કરવાનો આશ્રય લીધો નહિ; કારણ કે ભિક્ષા માગવી ક્ષત્રિયનો ધર્મ નથી, તેનું ધન તો શૌર્ય છે.

Verse 14

ततः समस्तसैन्येन काशीशः परिवारितः । आक्रान्तुमभ्यगाद्राष्ट्रमलर्कस्य महीपतेः ॥

પછી કાશીના અધિપતિ પોતાના સમગ્ર સૈન્યથી ઘેરાયેલો, રાજા અલર્કના રાજ્યને જીતવા માટે પ્રસ્થાન કર્યો.

Verse 15

अनन्तरैश्च संश्लेषमभ्येत्य तदनन्तरम् । तेषामन्यतमैर्भृत्यैः समाक्रम्यानयद्वशम् ॥

પછી નજીક આવી તરત જ તેણે આક્રમણ કર્યું અને પોતાના કેટલાક અનુચરો/પરિચારો દ્વારા (તેમને) વશમાં લીધા.

Verse 16

अपीडयंश्च सामन्तांस्तस्य राष्ट्रोपरोधनैः । तथा दुर्गानुपालांश्च चक्रे चाटविकान् वशे ॥

દેશને અવરોધી તેણે તે રાજાના સામંતો પર કઠોર દબાણ કર્યું; તેમજ કિલ્લાના રક્ષકોને અને વનવાસી જાતિઓને પણ વશમાં લીધા.

Verse 17

कांश्चिच्चोपप्रदानेन कांश्चिद् भेदेन पार्थिवान् । साम्नैवान्यान् वशं निन्ये निभृतास्तस्य येऽभवन् ॥

કેટલાક રાજાઓને તેણે દાનથી પોતાના પક્ષમાં કર્યા, કેટલાકને ભેદ પેદા કરીને; અને જે ગુપ્ત રીતે તેની તરફ ઝુકેલા હતા, તેમને તેણે સામ (સમાધાન) દ્વારા વશમાં લીધા.

Verse 18

ततः सोऽल्पबलो राजा परचक्रावपीजितः । कोषक्षयमवापोच्चैः पुरञ्चारुध्यतारिणा ॥

ત્યારે તે રાજા અલ્પબળવાળો અને શત્રુસેનાથી પીડિત, નગર ઘેરાવામાં આવતાં પોતાના કોષનો ભારે ક્ષય સહન કરવા લાગ્યો।

Verse 19

इत्थं सम्पीड्यमानस्तु क्षीणकोषो दिने दिने । विषादमागात्परमं व्याकुलत्वञ्च चेतसः ॥

આ રીતે દબાઈને અને દિવસેદિવસ કોષ ઘટતો જોઈ, તે ઊંડા શોકમાં ડૂબી ગયો અને મનથી અત્યંત વ્યાકુળ થયો।

Verse 20

आर्ति स परमां प्राप्य तत् सस्माराङ्गुलीयकम् । यदुद्दिश्य पुरा प्राह माता तस्य मदालसा ॥

પરમ સંકટમાં પડતાં તેને તે મુદ્રિકા યાદ આવી, જેના વિષે તેની માતા મદાલસાએ બહુ પહેલાં તેને કહ્યું હતું।

Verse 21

ततः स्नातः शुचिर्भूत्वा वाचयित्वा द्विजोत्तमान् । निष्कृष्य शासनं तस्माद्ददृशे प्रस्फुटाक्षरम् ॥

પછી સ્નાન કરીને શુદ્ધ બની, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો દ્વારા પાઠ કરાવી, તેમાંમાંથી લખિત આદેશ કાઢી તેણે અક્ષરો સ્પષ્ટ રીતે જોયા।

Verse 22

तत्रैव लिखितं मात्रा वाचयामास पार्थिवः । प्रकाशपुलकाङ्गोऽसौ प्रहर्षोत्फुल्ललोचनः ॥

ત્યાં જ રાજાએ માતાએ લખેલું ઊંચે અવાજે વાંચ્યું; તેના શરીરે સ્પષ્ટ રોમાંચ થયો અને આંખો આનંદથી ખીલી ઊઠી।

Verse 23

सङ्गः सर्वात्मना त्याज्यः स चेत् त्यक्तुं न शक्यते । स सद्भिः सह कर्तव्यः सतां सङ्गो हि भेषजम् ॥

સાંસારિક સંગત સર્વથા ત્યજવી જોઈએ. જો ત્યાગ શક્ય ન હોય તો સત્સંગ કરવો જોઈએ; કારણ કે સજ્જનોનો સંગ ખરેખર ઔષધિ છે.

Verse 24

कामः सर्वात्मना हेयो हातुं चेच्छक्यते न सः । मुमुक्षां प्रति तत्कार्यं सैव तस्यापि भेषजम् ॥

ઇચ્છા સર્વથા ત્યજવી જોઈએ. જો ત્યાગ શક્ય ન હોય તો તેને મોક્ષ તરફ વાળવી જોઈએ; મુક્તિની એ જ તરસ તેનું ઉપચાર પણ છે.

Verse 25

वाचयित्वा तु बहुशो नृणां श्रेयः कथं त्विति । मुमुक्षयेति निश्चित्य सा च तत्सङ्गतो यतः ॥

“લોકોનું પરમ શ્રેય કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય?” એમ વારંવાર વિચાર કરીને તેણે નિષ્કર્ષ કર્યો—“મોક્ષની અભિલાષાથી.” અને તે (અભિલાષા) એવા સત્સંગથી જ જન્મે છે.

Verse 26

ततः स साधुसम्पर्कं चिन्तयन् पृथिवीपतिः । दत्तात्रेयं महाभागम् अगच्छत् परमार्तिमान् ॥

પછી રાજા, પવિત્રજનના સંસ્પર્શનું ચિંતન કરતાં, અત્યંત દુઃખિત થઈ મહાભાગ દત્તાત્રેય પાસે ગયો.

Verse 27

तं समेत्य महात्मानम् अकल्पषम् असङ्गिनम् । प्रणिपत्याभिसम्पूज्य यथान्यायम् अभाषत ॥

તે નિર્મળ અને અસંગ મહાત્મા પાસે જઈ તેણે નમસ્કાર કર્યો, વિધિપૂર્વક પૂજા કરી, અને પછી સદાચારને અનુરૂપ વચન બોલ્યો.

Verse 28

ब्रह्मन् ! कुरु प्रसादं मे शरणं शरणार्थिनाम् । दुःखापहारं कुरु मे दुःखार्तस्यातिकामिनः ॥

હે બ્રાહ્મણ! મારા પર કૃપા કરો—શરણાગતનો આશ્રય બનો. મારો શોક દૂર કરો; હું દુઃખથી પીડિત છું અને તેમાંથી પાર ઉતરવા અત્યંત ઇચ્છું છું.

Verse 29

दुःखापहारम् अद्यैव करोमि तव पार्थिव ! । सत्यं ब्रूहि किमर्थं ते दुःखं तत् पृथिवीपते ॥

હે રાજન! આજે જ હું તારો શોક દૂર કરી દઈશ. સત્ય કહો—હે ભૂમિપતિ, કયા કારણથી આ શોક તારો છે?

Verse 30

जड उवाच इत्युक्तश् चिन्तयामास स राजा तेन धीमता । त्रिविधस्यापि दुःखस्य स्थानम् आत्मानम् एव च ॥

જડએ કહ્યું: તે જ્ઞાની મુનિએ આમ સંબોધતાં રાજાએ વિચાર કર્યો—ત્રિવિધ દુઃખના આસન વિષે અને આત્મા વિષે પણ।

Verse 31

स विमृश्य चिरं राजा पुनः पुनरुदारधीः । आत्मानम् आत्मना धीरः प्रहस्येदम् अथाब्रवीत् ॥

વારંવાર અને લાંબા સમય સુધી વિચાર કરીને, સુમતિ અને સ્થિર એવો રાજા સ્મિત કર્યો; પછી પોતે પોતાને તપાસીને આ વચનો બોલ્યો।

Verse 32

नाहम् उर्वो न सलिलं न ज्योतिरनिलो न च । नाकाशं किन्तु शारीरं समेत्य सुखमिष्यते ॥

હું ન પૃથ્વી છું, ન જળ, ન તેજ (અગ્નિ), ન વાયુ, ન આકાશ. પરંતુ એમના સંયોગથી બનેલો દેહભાવ જ સુખને શોધે છે અને સુખ માને છે પણ।

Verse 33

न्यूूनातिरिक्ततां याति पञ्चकेऽस्मिन् सुखासुखम् । यदि स्यान्म किन्न स्यादन्यस्थेऽपि हि तन्मयि ॥

સુખ અને દુઃખ આ પંચવિધ દેહ-સમૂહમાં ન્યૂનતા કે અધિક્ય રૂપે દેખાય છે. જો તે ખરેખર મારા જ હોત, તો હું આથી અલગ અન્યત્ર સ્થિત હોઉં ત્યારે પણ, ચૈતન્યસ્વરૂપ હોવા છતાં, તે મને ત્યાં પણ કેમ ન હોત?

Verse 34

नित्यप्रभूतसद्भावे न्यूूनाधिक्यान्नतोन्नते । तथा च ममतात्यक्ते विशेषो नोपलभ्यते ॥

નિત્યપૂર્ણ અને નિત્યસત્ય એવા સત્તાસ્વરૂપમાં ન્યૂનતા-અધિક્યના કારણે ‘નીચ’ કે ‘ઉચ્ચ’ એવો ભાવ નથી. તેમ જ ‘મમત્વ’ ત્યજી દેતાં કોઈ ભેદ ગ્રહણ થતો નથી.

Verse 35

तन्मात्रावस्थिते सूक्ष्मे तृतीयांशे च पश्यतः । तथैव भूतसद्भावं शरीरं किं सुखासुखम् ॥

જ્યારે કોઈ સૂક્ષ્મ ‘તદેવ-એક’ શુદ્ધ અવસ્થામાં સ્થિત રહી ‘તૃતીય અંશ’ (સ્થૂલ-સૂક્ષ્મથી પરે ઉચ્ચ દૃષ્ટિ) નિહાળે છે, ત્યારે દેહ માત્ર ભૂતમાત્ર સત્તારૂપ જણાય છે—પછી આત્માને સુખ કે દુઃખ શું?

Verse 36

मनस्यवस्थितं दुःखं सुखं वा मानसञ्च यत् । यतस्ततो न मे दुःखं सुखं वा न ह्यहं मनः ॥

દુઃખ કે સુખ, અને જે કંઈ માનસિક છે તે મનમાં જ સ્થિત રહે છે. તેથી તે મારું નથી—ન દુઃખ ન સુખ—કારણ કે હું મન નથી.

Verse 37

नाहङ्कारो न च मनो बुद्धिर्नाहं यतस्ततः । अन्तःकरणजं दुःखं पारख्यं मम तत्कथम् ॥

હું અહંકાર નથી, મન પણ નથી; હું બુદ્ધિ પણ નથી. તેથી અંતઃકરણમાંથી જન્મેલું, પરનું (અનાત્મ) દુઃખ મારું કેવી રીતે થઈ શકે?

Verse 38

नाहं शरीरं न मनो यतोऽहं पृथक् शरीरान्मनसस्तथाहम् । तत् सन्तु चेतस्यथवापि देहे सुखानि दुःखानि च किं ममात्र ॥

હું ન દેહ છું, ન મન; હું દેહથી પણ ભિન્ન છું અને મનથી પણ ભિન્ન છું. સુખ-દુઃખ મનમાં હોય કે દેહમાં—અહીં તેનો મને શું સંબંધ?

Verse 39

राज्यस्य वाञ्छां सुरुतेऽग्रजोऽस्य देहस्य चेत् पञ्चमयः स राशिः । गुणप्रवृत्त्या मम किन्नु तत्र तत्स्थः स चाहञ्च शरीरतोऽन्यः ॥

જો આ દેહનો પૂર્વ ઘટક—પંચમય સમૂહ—રાજ્યની ઇચ્છા ઉત્પન્ન કરે, તો તે મને શું, કારણ કે તે તો ગુણોની ક્રિયામાત્ર છે. તે સમૂહ ત્યાં ઊભો છે, અને હું સાક્ષીરૂપે દેહથી અન્ય છું.

Verse 40

न यस्य हस्तादिकमप्यशेषं मांसं न चास्थीनि खिराविभागः । कस्तस्य नागाश्वरथादिकोशैः स्वल्पोऽपि सम्बन्ध इहास्ति पुंसः ॥

જેનાં માટે હાથ વગેરે પણ આત્મા નથી—ન માંસ, ન હાડકાં, ન વિભાગો—તેને અહીં હાથી, ઘોડા, રથ, ખજાના વગેરે સાથે અણુમાન પણ શું સંબંધ હોઈ શકે?

Verse 41

तस्मान्न मेऽरिर्न च मेऽस्ति दुःखं न मे सुखं नापि पुरं न कोषम् । न चाश्वनागादि बलं न तस्य नान्यस्य वा कस्यचिद्वा ममास्ति ॥

અતએવ મારો કોઈ શત્રુ નથી; મને દુઃખ નથી, સુખ પણ નથી. મારું નગર નથી, ખજાનો નથી. ઘોડા-હાથી વગેરેનું બળ પણ મારું નથી—ન તેનું, ન બીજાનું કંઈ ‘મારું’ છે.

Verse 42

यथा घटीकुम्भकमाṇ्डलुस्थम् आकाशमेकं बहुधा हि दृष्टम् । तथा सुबाहुः स च काशिपोऽहं मल्ये च देहेषु शरीरभेदैः ॥

જેમ એક જ આકાશ નાનાં ઘડાં, કલશ અથવા જળપાત્રમાં ઘેરાય ત્યારે અનેકરૂપે દેખાય છે, તેમ દેહભેદોથી—અહીં સુબાહુ છે, અહીં કાશિપ છે, અહીં હું છું; તેમજ મલ્લો અને અન્ય દેહધારીઓમાં પણ (એવો ભેદ દેખાય છે).