Adhyaya 58: The Kurma-Form of Narayana: Mapping Bharata through Nakshatras, Regions, and Planetary Afflictions

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणेऽथ नद्यादिवर्णन नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः । अष्टपञ्चाशोऽध्यायः—५८ । क्रौष्टुकिरुवाच भगवन् कथितं सम्यक् भवता भारतं मम । सरितः पर्वता देशा ये च तत्र वसन्ति वै ॥

આ રીતે શ્રીમાર્કંડેય પુરાણમાં ‘નદીઓ વગેરેનું વર્ણન’ નામનો સત્તાવનમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો; હવે અઠ્ઠાવનમો અધ્યાય આરંભ થાય છે. ક્રૌષ્ટુકિ બોલ્યા—હે ભગવન! તમે મને ભારતભૂમિ—તેની નદીઓ, પર્વતો, જનપદો અને ત્યાં વસતા લોકોને યોગ્ય રીતે વર્ણવ્યા છે.

Verse 2

किन्तु कूर्मस्त्वया पूर्वं भारते भगवान् हरिः । कथितस्तस्य संस्थानं श्रोतुमिच्छाम्यशेषतः ॥

પરંતુ અગાઉ તમે ભારતના પ્રસંગે કૂર્મ—ભગવાન હરિ—નો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તે કૂર્મનું સ્વરૂપ અને વિસ્તાર હું નિઃશેષ રીતે સાંભળવા ઇચ્છું છું.

Verse 3

कथं स संस्थितो देवः कूर्मरूपी जनार्दनः । शुभाशुभं मनुष्याणां व्यज्यते च ततः कथम् । यथामुखं यथापादन्तस्य तद्ब्रूह्यशेषतः ॥

તે ભગવાન જનાર્દન કૂર્મરૂપે કેવી રીતે પ્રતિષ્ઠિત થઈ સ્થિત છે? અને તેમાંથી મનુષ્યો માટે શુભ તથા અશુભ ફળો કેવી રીતે સૂચિત થાય છે? તેમના મુખની દિશા અનુસાર અને પગના વિસ્તાર અનુસાર બધું સંપૂર્ણ રીતે સમજાવો।

Verse 4

मार्कण्डेय उवाच प्राङ्मुखो भगवान् देवः कूर्मरूपी व्यवस्थितः । आक्रम्य भारतं वर्षं नवभेदमिदं द्विज ॥

માર્કંડેયે કહ્યું—તે ભગવાન કૂર્મરૂપે પૂર્વમુખે સ્થિત છે. હે દ્વિજ, ભારતવર્ષને આવરીને આ નવવિધ વિભાગ ગોઠવાયેલો છે।

Verse 5

नवधा संस्थितान्यस्य नक्षत्राणि समन्ततः । विषयाश्च द्विजश्रेष्ठ ये सम्यक् तान्निबोध मे ॥

તેમની આસપાસ નક્ષત્રો નવ રીતે ગોઠવાયેલા છે. અને હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, કયા કયા વિષય/પ્રદેશ છે તે મારી પાસેથી યથાવત્ સમજી લે।

Verse 6

वेदमन्त्राः विमाण्डव्याः शाल्वनीपास्तथा शकाः । उज्जिहानास्तथा वत्स घोषसंख्यास्तथा खसाः ॥

(આ લોકો/પ્રદેશો:) વેદમંત્ર, વિમાંડવ્ય, શાલ્વનીપ અને શક; તેમજ ઉજ્જિહાન; અને હે પ્રિય, ઘોષસંખ્યા તથા ખસ પણ।

Verse 7

मध्ये सारस्वता मत्स्याः शूरसेनाः समाथुराः । धर्मारण्याः ज्योतिषिकाः गौरग्रीवा गुडाश्मकाः ॥

મધ્ય ભાગમાં સારસ્વત, મત્સ્ય, શૂરસેન અને મથુરાના લોકો છે. (તથા) ધર્મારણ્ય, જ્યોતિષિક, ગૌરગ્રીવ અને ગુડાશ્મક પણ છે।

Verse 8

कालकोटिसपाषण्डाः पारियात्रनिवासिनः । कापिङ्गलाः कुरुर्बाह्यस्तथैवोडुम्बरा जनाः ॥

કાલકોટિ અને પાષંડ, પારિયાત્ર પ્રદેશના નિવાસી; કાપિંગલ; બાહ્ય પ્રદેશના કુરુ; તેમજ ઉડુંબર નામના લોકો—આ (ત્યાં) વસે છે.

Verse 9

वैदेहकाः सपाञ्चालाः संकेताḥ कङ्कमारुताः । गजाह्वयाश्च कूर्मस्य जलमध्यानिवासिनः ॥

વૈદેહક પાંચાલો સાથે; સંકેત અને કંકમારુત; તેમજ ગજાહ્વય—આ બધા કૂર્મના મધ્ય-જળમાં વસે છે.

Verse 10

कृत्तिका रोहिणी सौम्या एतेषां मध्यवासिनाम् । नक्षत्रत्रितयं विप्र शुभाशुभविपाकदम् ॥

હે બ્રાહ્મણ! મધ્યમાં વસનારાઓ માટે કૃત્તિકા, રોહિણી અને સૌમ્યા—આ નક્ષત્રત્રય શુભ તથા અશુભ ફળનો પરિપાક કરાવે છે.

Verse 11

वृषध्वजोऽञ्जनश्चैव जम्ब्वाख्यो मानवाचलः । शूर्पकर्णो व्याघ्रमुखः खर्मकः करवटाशनः ॥

(ત્યાં) વૃષધ્વજ અને અંજન; જંબ્વાખ્ય અને માનવાચલ; શૂર્પકર્ણ, વ્યાઘ્રમુખ, ખર્મક અને કરવટાશન (પણ છે).

Verse 12

तथा चन्द्रेश्वराश्चैव खशाश्च मगधास्तथा । गिरयो मैथिलाः शुभ्रास्तथा वदनदन्तुराः ॥

તેમજ ચન્દ્રેશ્વર, ખસ અને મગધ; પર્વતવાસી; તેજસ્વી (ગૌર) મૈથિલ; અને વદનદંતુર નામના લોકો પણ ઉલ્લેખિત છે.

Verse 13

प्राग्ज्योतिषाः सलौहित्याः सामुद्राः पुरुषादकाः । पूर्णोत्कटो भद्रगौरस्तथोदयगिरिर्द्विज ॥

હે દ્વિજ! પ્રાજ્યોતિષ, સલૌહિત્ય, સામુદ્ર અને ‘પુરુષાદક’ નામના જનપદો છે; તેમજ પૂર્ણોત્કટ, ભદ્રગૌર અને ઉદયગિરિ પણ (પ્રદેશો) છે।

Verse 14

कशायाः मेखलामुष्टास्ताम्रलिप्तैकपादपाः । वर्धमानाः कोशलाश्च मुखे कूर्मस्य संस्थिताः ॥

કશાય, મેખલામુષ્ટ, તામ્રલિપ્ત, એકપાદપ, વર્ધમાન અને કોશલ—આ બધા વિશ્વ-કૂર્મના મુખપ્રદેશમાં સ્થિત છે।

Verse 15

रौद्रः पुनर्वसुः पुष्यो नक्षत्रत्रितयं मुखे । पादे तु दक्षिणे देशाः क्रौष्टुके वदतः शृणु ॥

રૌદ્ર, પુનર્વસુ અને પુષ્ય—આ નક્ષત્રત્રય મુખપ્રદેશમાં છે. હવે સાંભળો; હું કહું તેમ, ક્રૌષ્ટુક વિભાગમાં દક્ષિણ પાદ પર સ્થિત દેશો।

Verse 16

कलिङ्गवङ्गजठराः कोशलाः मूषिकास्तथा । चेदयश्चोर्ध्वकर्णाश्च मत्स्याद्या विन्ध्यवासिनः ॥

કલિંગ, વંગ, જઠર, કોશલ અને મૂષિક; તેમજ ચેદિ, ઊર્ધ્વકર્ણ, મત્સ્ય અને વિંધ્ય પ્રદેશમાં વસતા અન્ય લોકો।

Verse 17

विदर्भा नारिकेलाश्च धर्मद्वीपास्तथैलिकाः । व्याघ्रग्रीवा महाग्रीवास्त्रैपुराः श्मश्रुधारिणः ॥

વિદર્ભ, નારિકેલ, ધર્મદ્વીપ અને ઐલિક; વ્યાઘ્રગ્રીવ, મહાગ્રીવ અને ત્રૈપુર—આ બધા દાઢી ધારણ કરનારા (જન) છે।

Verse 18

कैष्किन्ध्याः हैमकूटाश्च निषधाः कटकस्थलाः । दशार्णाहारिका नग्ना निषादाः काकुलालकाः ॥

કૈષ્કિંધ્ય, હૈમકૂટ, નિષધ અને કટકાશ્થલ; તેમજ દશાર્ણ, હારિક, નગ્ન, નિષાદ અને કાકુલાલક—આ જનપદો અહીં ઉલ્લેખિત છે.

Verse 19

तथैव पर्णशबराः पादे वै पूर्वदक्षिणे । आश्लेषर्क्षं तथा पैत्र्यं फाल्गुण्यः प्रथदमास्तथा ॥

એ જ રીતે પૂર્વ-દક્ષિણ પાદમાં પરણશબર વસે છે. આશ્લેષા, આર્ક્ષ અને પૈત્ર્ય; તેમજ ફાલ્ગુનીઓ અને પ્રથદામાઓ પણ આ યોજનામાં સ્થિત છે.

Verse 20

नक्षत्रत्रितयं पादमाश्रितं पूर्वदक्षिणम् । लङ्का कालाजिनाश्चैव शैलिका निकटास्तथा ॥

પૂર્વ-દક્ષિણ પાદ માટે નક્ષત્રોની ત્રિ-સમૂહ નિર્ધારિત કહેવાય છે. ત્યાં લંકા, કાલાજિન, શૈલિક અને નિકટ પણ (ઉલ્લેખિત) છે.

Verse 21

महेन्द्रमलयाद्रौ च दुर्दुरे च वसन्ति ये । कर्कोटकवने ये च भृगुकच्छाः सकोङ्कणाः ॥

જે મહેન્દ્ર, મલય અને દુર્દુર પર્વતોમાં વસે છે, તથા જે કર્કોટક વનમાં રહે છે—તેમામાં ભૃગુકચ્છ અને કોંકણ પણ સમાવેશ પામે છે.

Verse 22

सर्वाश्चैव तथाभीराः वेण्यास्तीरनिवासिनः । अवन्तयो दासपुरास्तथैवाकणिनो जनाः ॥

તેમજ સર્વ આભીર; અને નદીકાંઠે વસતા વેણ્યા; અવંતિ, દાસપુર તથા ‘આકણિન’ નામે ઓળખાતા લોકો પણ (અહીં ગણાય છે).

Verse 23

महाराष्ट्राः सकर्णाटाः गोनर्दाश्चित्रकूटकाः । चोलाः कोलगिराश्चैव क्रौञ्चद्वीपजटाधराः ॥

અહીં મહારાષ્ટ્રવાસીઓ કર્ણાટો સાથે, ગોનર્દો અને ચિત્રકૂટનિવાસીઓ, ચોલો અને કોલગિરિજન, તેમજ ક્રૌંચદ્વીપના જટાધારી લોકો પણ પરિગણિત છે।

Verse 24

कावेरी ऋष्यमूकस्था नासिक्याश्चैव ये जनाः । शङ्खशुक्त्यादिवैदूर्यशैलप्रान्तचराश्च ये ॥

કાવેરી પ્રદેશના લોકો, ઋષ્યમૂકમાં વસતા, નાશિક્યજન, તેમજ શંખ-સીપ વગેરે માટે પ્રસિદ્ધ વૈદૂર્ય પર્વતોની સીમાઓ પર રહેતા લોકો પણ અહીં ગણાયા છે।

Verse 25

तथा वारिचराः कोलाः चर्मपट्टनिवासिनः । गणबाह्याः पराः कृष्णा द्वीपवास निवासिनः ॥

તેમજ જળમાર્ગે વિચરતા કોલા, ચર્મપટ્ટમાં વસતા, માન્ય ગણ/સમુદાયની બહારના લોકો, દૂરના કૃષ્ણવર્ણ જનસમૂહો, અને દ્વીપનિવાસીઓ પણ સૂચિમાં આવ્યા છે।

Verse 26

सूर्याद्रौ कुमुदाद्रौ च ते वसन्ति तथा जनाः । औखावनाः सपिशिकास्तथा ये कर्मनायकाः ॥

તે લોકો સૂર્યાદ્રી અને કુમુદાદ્રી પર વસે છે; તેમજ ઔખાવન, સપીશિક અને ‘કર્મનાયક’ નામે ઓળખાતા લોકો પણ અહીં ગણાયા છે।

Verse 27

तक्षिणाः कौरुषा ये च ऋषिकास्तापसाश्रमाः । ऋषभाः सिहलाश्चैव तथा काञ्चीनिवासिनः ॥

તક્ષિણ અને કૌરુષ, તપોવનના આશ્રમોમાં વસતા ઋષિક, ઋષભ, સિંહલ (શ્રીલંકા) તથા કાંચીના નિવાસીઓ પણ અહીં પરિગણિત છે।

Verse 28

तिलङ्गा कुञ्जारदरीकच्छवासाश्च ये जनाः । ताम्रपर्णो तथा कुक्षिरिति कूर्मस्य दक्षिणः ॥

તિલંગો, કુંજરદરી (હાથી-ખીણ) ના કચ્છ પ્રદેશમાં વસતા લોકો, તેમજ તામ્રપર્ણી દેશ અને ‘કુક્ષિ’—આ બધું કૂર્મ (કાચબા-આકાર) વિભાગનો દક્ષિણ ભાગ ગણાય છે।

Verse 29

फाल्गुन्यश्चोत्तरा हस्ता चित्रा चर्क्षत्रयं द्विज । कूर्मस्य दक्षिणे कुक्षौ बाह्यपादस्तथापरम् ॥

હે દ્વિજ! ઉત્તરાફાલ્ગુની, હસ્તા અને ચિત્રા—આ ત્રણ નક્ષત્રો કૂર્મના દક્ષિણ ‘કુક્ષિ’માં સ્થાપિત છે; અને અન્યત્ર બાહ્ય પાદ નિર્ધારિત છે।

Verse 30

कम्बोजाः पहलवाश्चैव तथैव वहवामुखाः । तथा च सिन्धुसौवीराः सानर्ता वनितामुखाः ॥

કામ્બોજો, પહલવો, તેમજ વહવામુખો; અને સિંધુ-સૌવીરો, આનર્તો તથા વનિતામુખો—આ બધાનું પણ અહીં પરિગણન થયું છે।

Verse 31

द्रावणाः मार्गिकाः शूद्रा कर्णप्राधेयवर्वराः । किराताः पारदाः पाण्ड्यास्तथा पारशवाः कलाः ॥

દ્રાવણો, માર્ગિકો, શૂદ્રો, કર્ણપ્રાધેયો અને વર્વરો; કિરાતો, પારદો, પાંડ્યો, તેમજ પારશવો અને કલ—આ પણ પરિગણિત છે।

Verse 32

धूर्तका हैमगिरिकाः सिन्धुकालकवैरताः । सौराष्ट्रा दरदाश्चैव द्राविडाश्च महार्णवाः ॥

ધૂર્તકો, હૈમગિરિકો (હિમાલયવાસી), સિંધુકાલકો અને વૈરટો; સૌરાષ્ટ્રો અને દારદો; તેમજ દ્રાવિડો અને મહાર્ણવો—આ પણ પરિગણિત છે।

Verse 33

एते जनपदाः पादे स्थिताः वै दक्षिणेऽपरे । स्वात्यो विशाखा मैत्रञ्च नक्षत्रत्रयमेव च ॥

આ જનપદો કૂર્મ-રચનાના દક્ષિણ, બાહ્ય પાદમાં સ્થિત છે. એ જ પ્રદેશમાં સ્વાતી, વિશાખા અને મૈત્ર (અનુરાધા) નામે ચંદ્ર-નક્ષત્રોની ત્રયી પણ છે.

Verse 34

मणिमेघः क्षुराद्रिश्च खञ्जनोऽस्तगिरिस्तथा । अपरान्तिका हैहयाश्च शान्तिका विप्रशस्तकाः ॥

મણિમેઘ, ક્ષુરાદ્રિ, ખઞ્જન અને અસ્તગિરિ; તેમજ અપારાંતિક, હૈહય, શાંતિક અને વિપ્રશસ્તક—આ તે દિશાભાગના લોકો/પ્રદેશ તરીકે કીર્તિત છે.

Verse 35

कौङ्कणाः पञ्चनदका वामना ह्यवरास्तथा । तारक्षुरा ह्यङ्गतकाḥ कर्कराः शाल्मवेश्मकाः ॥

કૌઙ્કણ, પંચનદક, વામન તથા અવર; અને તારક્ષુર, અંગતક, કર્કર, શાલ્મવેશ્મક—આ પણ ત્યાં પરિગણિત છે.

Verse 36

गुरुस्विराः फल्गुणका वेणुमत्याञ्च ये जनाः । तथा फल्गुलुका घोरा गुरूहाश्च कलास्तथा ॥

ગુરુસ્વિર, ફલ્ગુણક અને વેણુમતીના લોકો; તેમજ ફલ્ગુલુક, ઘોર, ગુરુહ અને કલ—આ પણ નિર્દિષ્ટ છે.

Verse 37

एकेक्षणा वाजिकेशा दीर्घग्रीवाः सचूलिकाः । अश्वकेशास्तथा पुच्छे जनाḥ कूर्मस्य संस्थिताः ॥

એકેક્ષણ, વાજિકેશ, દીર્ઘગ્રીવ, સચૂલિક અને અશ્વકેશ—આ લોકો કૂર્મ (વિશ્વ-કચ્છપ)ના પુચ્છભાગે સ્થિત છે એમ કહેવાય છે.

Verse 38

ऐन्द्रं मूलं तथाषाढा नक्षत्रत्रयमेव च । माण्डव्याश्चण्डखाराश्च अश्वकालानतास्तथा ॥

તથા ચંદ્ર-નક્ષત્રોની ત્રયી—ઐન્દ્ર, મૂલ અને આષાઢા. તેમજ માંડવ્ય, ચંડખાર અને એ જ રીતે અશ્વકાલાનત (જનપદ/પ્રદેશ) પણ ઉલ્લેખિત છે.

Verse 39

कुन्यतालडहाश्चैव स्त्रीबाह्या बालिक्रास्तथा । नृसिंहा वेणुमत्याञ्च बलावस्थास्तथापरे ॥

કુન્યતાલઢહ, સ્ત્રીબાહ્ય, બાલિક્ર; નૃસિંહ; વેણુમતીના નિવાસીઓ; તેમજ બલાવસ્થ અને અન્ય પણ (યાદીમાં) ગણાયા છે.

Verse 40

धर्मबद्धास्तथालूका उरुकर्मस्थिताः जनाः । वामपादे जनाः पार्श्वे स्थिताः कूर्मस्य भागुरे ॥

ધર્મબદ્ધ, આલૂક અને ઉરુકર્મમાં પ્રતિષ્ઠિત લોકો—આ જન કૂર્મના પાર্শ્વે, ડાબા પાદ પર, ભાગુર ભાગમાં સ્થિત છે.

Verse 41

आषाढश्रवणे चैव धनिष्ठा यत्र संस्थिता । कैलासो हिमवांश्चैव धनुष्मान् वसुमांस्तथा ॥

જ્યાં આષાઢા, શ્રવણ અને ધનિષ્ઠા નક્ષત્રો સ્થિત છે, ત્યાં કૈલાસ, હિમવાન, ધનુષ્માન અને વસુમાન (પર્વત/પ્રદેશ) પણ છે.

Verse 42

क्रौञ्चाः कुरुवकाः चैव क्षुद्रवीणाश्च ये जनाः । रसालयाः सकैकेयाः भोगप्रस्थाः सयामुनाः ॥

ક્રૌંચ, કુરુવક અને ક્ષુદ્રવીણ—તે લોકો; રસાલય કૈકેયો સાથે; તેમજ ભોગપ્રસ્થ યામુનો સાથે (અહીં) વર્ણિત છે.

Verse 43

अन्तर्द्वोपास्त्रिगर्ताश्च अग्नीjyāḥ सार्दनाः जनाः । तथैवाश्वमुखाः प्राप्ताश्चिविडाः केशधारिणः ॥

અંતર્દ્વીપ, ત્રિગર્ત, અગ્નીજ્ય અને સાર্দન; તેમજ અશ્વમુખ, ચિવિડ અને કેશધારી (જટાધારી)નો પણ ઉલ્લેખ થાય છે.

Verse 44

दासेरका वाटधानाः शवधानास्तथैव च । पुष्कलाधमकैरातास्तथा तक्षशिलाश्रयाः ॥

દાસેરક, વાટધાન અને શાવધાન; તેમજ પુષ્કલ, અધમ-કિરાત અને તક્ષશિલા આસપાસ વસનારાઓનો પણ ઉલ્લેખ છે.

Verse 45

अम्बाला मालवा मद्रा वेणुकाः सवदन्तिकाः । पिङ्गला मानकलहा हूणाः कोहलकाश्च तथा ॥

અંબાલ, માલવ, મદ્ર, વેણુક અને સવદંતિક; તેમજ પિંગલ, માનકલહ, હૂણ અને કોહલક પણ ઉલ્લેખિત છે.

Verse 46

माण्डव्या भूतियुवकाः शातका हेमतारकाः । यशोमत्याः सगान्धाराः खरसागरराशयः ॥

માંડવ્ય, ભૂતિયુવક, શાટક અને હેમતારક; તેમજ ગાંધારો સાથે યશોમત્ય અને ખર-સાગર-રાશયનો પણ ઉલ્લેખ છે.

Verse 47

यौधेया दासमेयाश्च राजन्याः श्यामकास्तथा । क्षेमधूर्ताश्च कूर्मस्य वामकुक्षिमुपाश्रिताः ॥

યૌધેય, દાસમેય, રાજન્ય અને શ્યામક; તેમજ કૂર્મના વામ-કુક્ષિમાં વસતા ક્ષેમધૂર્તો પણ વર્ણિત છે.

Verse 48

वारुणञ्चात्र नक्षत्रं तत्र प्रौष्ठपदाद्वयम् । येन किन्नरराज्यञ्च पशुपालं सकीचकम् ॥

અહીં વરુણ-સંબંધિત નક્ષત્ર છે અને ત્યાં પ્રોષ્ઠપદા-યુગ્મ પણ છે; તેના દ્વારા કિન્નરોનો લોક તથા કીચકો સહિત ગોપાલોનો દેશ સૂચિત થાય છે।

Verse 49

काश्मीरकं तथा राष्ट्रमभिसारजनस्तथा । दवदास्त्वङ्गनाश्चैव कुलटा वनराष्ट्रकाः ॥

કાશ્મીર પણ, અને રાષ્ટ્રદેશ; તેમજ અભિસારના લોકો; દવદાસ, અંગના, કુલટ અને વનરાષ્ટ્રક।

Verse 50

सैरिष्ठा ब्रह्मपुरकास्तथैव वनवाह्यकाः । किरातकौशिका नन्दा जनाः पह्णवलोलनाः ॥

સૈરિષ્ઠ, બ્રહ્મપુરક અને વનવાહ્યક; કિરાત-કૌશિક, નંદ અને ‘પહ્ણવલોલન’ નામે ઓળખાતા લોકો।

Verse 51

दार्वादा मरकाश्चैव कुरटाश्चान्नदारकाः । एकपादा खशा घोषाः स्वर्गभौमानवद्यकाः ॥

દાર્વાદ, મરક, કુરટ અને અન્નદારક; એકપાદ, ખશ, ઘોષ તથા સ્વર્ગભૌમ અને અનવદ્યક પણ।

Verse 52

तथा सयवना हिङ्गाश्चीरप्रावरणाश्च ये । त्रिनेत्राः पौरवाश्चैव गन्धर्वाश्च द्विजोत्तम ॥

તેમજ સયવન અને હિંગ, તથા વલ્કલ (છાલ) ધારણ કરનારાઓ; ત્રિનેત્ર લોકો, પૌરવ અને ગંધર્વ પણ—હે દ્વિજોત્તમ।

Verse 53

पूर्वोत्तरन्तु कूर्मस्य पदामेते समाश्रिताः । रेवत्यश्चाश्विदैवत्यं याम्यञ्चर्क्षमिति त्रयम् ॥

આ ત્રણ નક્ષત્રો—રેવતી, અશ્વિની (જેની દેવતા અશ્વિનૌ છે), તથા યામ્ય એટલે ભરણિ—વિશ્વકૂર્મના પૂર્વ અને ઉત્તર પાદોમાં સ્થિત કહેવાય છે।

Verse 54

तत्र पादे समाख्यातं पाकाय मुनिसत्तम । देशेष्वेतेषु चैतानि नक्षत्राण्यपि वै द्विज ॥

હે મુનિશ્રેષ્ઠ! તે પાદમાં ‘પાક’ (ફળનિર્ણય/પૂર્વસૂચન) માટે આ વ્યાખ્યા કરવામાં આવી છે. હે દ્વિજ! આ પ્રદેશોમાં ખરેખર આ જ નક્ષત્રો કાર્યકર માનવા।

Verse 55

एतत्पीडा अमी देशाः पीड्यन्ते ये क्रमोदिताः । यान्ति चाभ्युदयं विप्र ग्रहैः सम्यगवस्थितैः ॥

આવી પીડાઓથી ક્રમશઃ ગણાયેલા આ પ્રદેશો પીડિત થાય છે; અને હે બ્રાહ્મણ! ગ્રહો યોગ્ય રીતે સ્થિત હોય ત્યારે તેઓ સમૃદ્ધિ પણ પામે છે।

Verse 56

यस्यर्क्षस्य पतिर्यो वै ग्रहस्तद्भावितो भयम् । तद्देशस्य मुनिश्रेष्ठ तदुत्कर्षे शुभागमः ॥

જે નક્ષત્રનો જે ગ્રહ સ્વામી છે—તે ગ્રહ પ્રતિકૂળ થાય તો તે પ્રદેશ માટે ભય ઊપજે છે, હે મુનિશ્રેષ્ઠ; પરંતુ તે ઉન્નત/બળવાન હોય તો શુભ ફળ આપે છે।

Verse 57

प्रत्येकं देशसामान्यं नक्षत्रग्रहसम्भवम् । भयं लोकस्य भवति शोभनं वा द्विजोत्तम ॥

દરેક પ્રદેશ માટે નક્ષત્રો અને ગ્રહોથી ઉત્પન્ન થતું એક સામાન્ય નિમિત્ત હોય છે; તે લોકો માટે ક્યારેક ભયરૂપ, તો ક્યારેક શુભરૂપ બને છે, હે દ્વિજોત્તમ।

Verse 58

स्वर्क्षैरशोभनैरजन्तोः सामान्यं इति भीतिदम् । ग्रहैर्भवति पीडोत्थमल्पायासमशोभनम् ॥

પોતાના અશુભ નક્ષત્રોથી મનુષ્યમાં સામાન્ય ભય ઉત્પન્ન થાય છે; પરંતુ ગ્રહોથી અલ્પ પ્રયત્નમાં જ અનિવાર્ય સમું ક્લેશજન્ય અશુભ ફળ પ્રગટ થાય છે।

Verse 59

तथैव शोभनः पाकः दुःस्थितैश्च तथा ग्रहैः । अल्पोपकाराय नृणां देशज्ञैश्चात्मनो बुधैः ॥

એ જ રીતે ગ્રહો દુષ્ટ સ્થાને હોય ત્યારે લોકો માટે શુભ ‘પાક’ (શુભ પૂર્વસૂચન) પણ અલ્પ લાભદાયક બને છે—દેશ-દિશા જાણનારા અને સ્વવિવેકી વિદ્વાનો આ સમજે છે।

Verse 60

द्रव्ये गोष्ठेऽथ भृत्येषु सुहृत्सु तनयेषु वा । भार्यायाञ्च गृहे दुष्ठे भयं पुण्यवतां नृणाम् ॥

જ્યારે કોઈના ભાવ/ગૃહમાં ગ્રહ દુષ્ટ સ્થિતિમાં હોય, ત્યારે ધન, પશુધન/વાડા, સેવકો, મિત્રો, પુત્રો તથા પત્ની વિષે પુણ્યવાનને પણ ભય થાય છે।

Verse 61

आत्मन्यथाल्पपुण्यानां सर्वत्रैवातिपापिनाम् । नैकत्रापि ह्यपापानां भयमस्ति कदाचन ॥

આ રીતે અલ્પ પુણ્યવાળા અને મહાપાપીઓમાં સર્વત્ર, પોતાને વિષે પણ ભય થાય છે; પરંતુ નિષ્પાપોને ક્યારેય ભય નથી, એક સ્થળે પણ નથી।

Verse 62

दिग्देशजनसामान्यं नृपसामान्यमात्मजम् । नक्षत्रग्रहसामान्यं नरो भुङ्क्ते शुभाशुभम् ॥

મનુષ્ય દિશા, પ્રદેશ અને જનસમૂહ સાથે સંબંધિત સામાન્ય પ્રભાવોથી; રાજા સાથે સંબંધિત પ્રભાવોથી; પોતાની સંતાનથી; તેમજ નક્ષત્રો અને ગ્રહોના સામાન્ય પ્રભાવોથી શુભ-અશુભ ફળ ભોગવે છે।

Verse 63

परस्पराभिरक्षा च ग्रहादौस्थ्येन जायते । एतेभ्य एव विप्रेन्द्र ! शुभहानिस्तथाशुभैः ॥

જ્યારે ગ્રહાદિ પ્રતિકૂળ અવસ્થામાં હોય છે, ત્યારે લોકોમાં પરસ્પર રક્ષણની પ્રવૃત્તિ ઊભી થાય છે. એ જ યોગોથી, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, શુભનો ક્ષય અને અશુભ પ્રભાવોથી પીડા પણ થાય છે.

Verse 64

यदेतत्कूर्मसंस्थानं नक्षत्रेषु मयोदितम् । एतत्तु देशसामान्यमशुभं शुभमेव च ॥

નક્ષત્રોમાં મેં વર્ણવેલો ‘કૂર્માકાર’ (કાચબાના આકારનો) વિન્યાસ પ્રદેશ માટે સામાન્ય લક્ષણ છે; તે અશુભ અને શુભ—બન્નેનું સૂચન કરી શકે છે.

Verse 65

तस्माद्विज्ञाय देशर्क्षं ग्रहपीडां तथात्मनः । कुर्वोत शान्तिं मेधावी लोकवादांश्च सत्तम ॥

અતએવ પ્રદેશના નક્ષત્રલક્ષણ અને પોતાની ગ્રહપીડા નિશ્ચિત કરીને વિદ્વાને શાંતિકર્મ કરવું જોઈએ; તેમજ, હે નરશ્રેષ્ઠ, લોકવાદો (જનમાનસમાં પ્રસરી રહેલા શકુન-સંકેત) તરફ પણ ધ્યાન આપવું જોઈએ.

Verse 66

आकाशाद्देवतानाञ्च दैत्यादीनाञ्च दौर्‍हृदाः । पृथ्व्यां पतन्ति ते लोके लोकवादाः इति श्रुताः ॥

દેવો તથા દૈત્યાદિમાં રહેલા વૈમનસ્ય/અશાંતિને કારણે આકાશમાંથી આ લક્ષણો પૃથ્વી પર પડે છે; અને લોકમાં તેને ‘લોકવાદ’ તરીકે સાંભળવામાં આવે છે.

Verse 67

तां तथैव बुधः कुर्यात् लोकवादान्न हापयेत् । तेषान्तत्करणान्नॄणां युक्तो दुष्टागमक्षयः ॥

તેમ જ વિદ્વાને યથોચિત રીતે વર્તવું જોઈએ અને લોકવાદોની અવગણના ન કરવી જોઈએ. જે લોકો તેના અનુસાર ચાલે છે, તેમના માટે આવનારા દુઃખનો યોગ્ય રીતે નાશ અથવા શમન થાય છે.

Verse 68

शुभोदयम् प्रहाणिं च पापानां द्विजसत्तम । प्रज्ञाहानिं प्रकुर्व्युस्‍ते द्रव्यादीनाञ्च कुर्वते ॥

હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, પાપપ્રભાવ શુભોદય અને સમૃદ્ધિનો નાશ કરે છે; તે બુદ્ધિનો ક્ષય તથા ધનાદિનો પણ નાશ કરાવે છે।

Verse 69

तस्माच्छान्तिपरः प्राज्ञो लोकवादरतस्तथा । लोकवादांश्च शान्तींश्च ग्रहपीडासु कारयेत् ॥

અતએવ વિદ્વાન પુરુષે શાંતિકર્મોમાં ભક્તિ રાખવી અને લોકવાદો (શકુનસંબંધિત આચારો) વિષે પણ સાવધાન રહેવું; ગ્રહપીડાના કાળે લોકવાદ અને શાંતિ—બંને કરાવાં।

Verse 70

अद्रोहानुपवासांश्च शस्तं चैत्यादिवन्दनम् । जपं होमं तथा दानं स्नानं क्रोधादिवर्जनम् ॥

અહિંસા અને ઉપવાસ; દેવાલયાદિનું યથાવિધિ પૂજન; જપ, હોમ, દાન, સ્નાન તથા ક્રોધાદિ દોષોનો ત્યાગ—(આ ઉપાયો સૂચિત છે)।

Verse 71

अद्रोहः सर्वभूतेषु मैत्रीं कुर्याच्च पण्डितः । वर्जयेदसतीं वाचमतिवादांस्तथैव च ॥

વિદ્વાને સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે અહિંસક રહી મૈત્રીભાવ પોષવો; અસત્ય/અશુદ્ધ વાણી ટાળવી અને અતિશય બોલવું પણ વर्जવું।

Verse 72

ग्रहपूजां च कुर्वोत सर्वपीडासु मानवः । एवं शाम्यन्त्यशेषाणि घोराणि द्विजसत्तम ॥

અને સર્વ પ્રકારની પીડામાં ગ્રહોનું પૂજન કરવું જોઈએ. આ રીતે, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, સર્વ ભયંકર દુઃખો શાંત થાય છે।

Verse 73

प्रयतानां मनुष्याणां ग्रहर्क्षोत्थान्यशेषतः । एष कूर्मो मया ख्यातो भारते भगवान् विभुः ॥

પરિશ્રમી અને સાધક જન માટે મેં ગ્રહો તથા નક્ષત્રોથી ઉત્પન્ન થતા ફળોનું સંપૂર્ણ વર્ણન કર્યું છે. આ રીતે ભારતમાં મહાબલવાન કૂર્મરૂપ પ્રભુનું મેં નિરૂપણ કર્યું છે.

Verse 74

नारायणो ह्यचिन्त्यात्मा यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम् । तत्र देवाः स्थिताः सर्वे प्रतिनक्षत्रसंश्रयाः ॥

અચિંત્ય સ્વભાવવાળા નારાયણ જ તે આધાર છે જેમાં સર્વ કંઈ સ્થાપિત છે. ત્યાં સર્વ દેવો નિવાસ કરે છે અને પોતાના-પોતાના નક્ષત્ર અનુસાર આશ્રય ગ્રહણ કરે છે.

Verse 75

तथा मध्ये हुतवहः पृथ्वी सोमश्च वै द्विज । मेषादयस्त्रयो मध्ये मुखे द्वौ मिथुनादिकौ ॥

હે દ્વિજ! મધ્યમાં અગ્નિ, પૃથ્વી અને સોમ છે. મધ્યમાં મેષથી શરૂ થતી ત્રણ રાશિઓ છે; અને મુખભાગે મિથુનથી શરૂ થતી બે રાશિઓ સ્થિત છે.

Verse 76

प्राग्दक्षिणे तथा पादे कर्कसिंहौ व्यवस्थितौ । सिंहकन्यातुलाश्चैव कुक्षौ राशैत्रयं स्थितम् ॥

અગ્ર-જમણા પગ પર કર્ક અને સિંહ છે. અને ઉદરમાં સિંહ, કન્યા અને તુલા—આ ત્રણ રાશિઓ એકસાથે સ્થિત છે.

Verse 77

तुलाथ वृश्चिकाश्चोभौ पादे दक्षिणपश्चिमे । पृष्ठे च वृश्चिकेनैव सह धन्वी व्यवस्थितः ॥

દક્ષિણ-પશ્ચિમ પગ પર તુલા અને વૃશ્ચિક છે. અને પીઠ પર વૃશ્ચિક સાથે ધનુ પણ સ્થિત છે.

Verse 78

वायव्ये चास्य वै पादे धनुर्ग्राहादिकं त्रयम् । कुम्भमीनौ तथैवास्य उत्तरां कुक्षिमाश्रितौ ॥

તે (કૂર્મના) વાયવ્ય પાદ પર ધનુથી આરંભ થતું ત્રય—ધનુ, મકર અને કુંભ—સ્થિત છે. તેમજ તેના ઉત્તર ઉદરમાં કુંભ અને મીન સ્થિત છે.

Verse 79

मीनमेषौ द्विजश्रेष्ठ ! पादे पूर्वोत्तरे स्थितौ । कूर्मे देशास्तथर्क्षाणि देशेष्वेतेषु वै द्विज ॥

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! મીન અને મેષ ઈશાન પાદ પર સ્થિત છે. આ રીતે (વિશ્વ) કૂર્મ પર પ્રદેશો તથા નક્ષત્રો પણ—હે દ્વિજ—આ પ્રદેશોમાં વિભાજિત થઈને વિન્યસ્ત છે.

Verse 80

राशयश्च तथर्क्षेषु ग्रहराशिष्ववस्थिताः । तस्माद् ग्रहर्क्षपीडासु देशपीडां विनिर्दिशेत् ॥

રાશિઓ નક્ષત્રોમાં પણ સ્થિત છે અને ગ્રહો રાશિઓમાં પ્રતિષ્ઠિત છે. તેથી જ્યારે ગ્રહ અને નક્ષત્ર પીડિત થાય, ત્યારે તે અનુસાર સંબંધિત પ્રદેશની પીડાનું નિદાન કરવું જોઈએ.

Verse 81

तत्र स्त्रात्वा प्रकुर्वोत दानहोमादिकं विधिम् । स एष वैष्णवः पादो ब्रह्मा मध्ये ग्रहस्य यः । नारायणाख्योऽचिन्त्यात्मा कारणं जगतः प्रभुः ॥

ત્યાં સ્નાનાદિ (શુદ્ધિકર્મ) કરીને વિધિપૂર્વક દાન, હોમ વગેરે આચરવા જોઈએ. આ વૈષ્ણવ પાદ છે. અને ગ્રહમંડળના મધ્યમાં સ્થિત જે બ્રહ્મ-તત્ત્વ છે, તે અચિંત્ય સ્વભાવવાળો, જગત્કારણ પ્રભુ ‘નારાયણ’ કહેવાય છે.