Adhyaya 44: Subahu’s Counsel to the King of Kashi and Alarka’s Renunciation through Yoga

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे अरिष्टकथनं नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः । चतुःचत्वारिंशोऽध्यायः । सुबाहुरुवाच— यदर्थं नृपशार्दूल ! त्वामहं शरणं गतः । तन्मया सकलं प्राप्तं यास्यामि त्वं सुखी भव ॥

આ રીતે શ્રી માર્કંડેય પુરાણમાં ‘અરિષ્ટ-વૃત્તાંત’ નામનો ત્રેતાલીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે ચુંમાલીસમો અધ્યાય શરૂ થાય છે. સુબાહુ બોલ્યો—હે રાજશાર્દૂલ! જે હેતુથી હું તમારી શરણમાં આવ્યો હતો, તે સમગ્ર હેતુ મને સિદ્ધ થયો છે. હું જઈ રહ્યો છું; તમે સુખી રહો.

Verse 2

काखिराज उवाच— किं निमित्तं भवान् प्राप्तो निष्पन्नोऽर्थश्च कस्तव । सुबाहो ! तन्ममाचक्ष्व परं कौतूहलं हि मे ॥

કાશીરાજે કહ્યું—તમે કયા કારણે આવ્યા છો, અને તમારો કયો હેતુ સિદ્ધ થયો છે? હે સુબાહુ, તે મને કહો; કારણ કે મને બહુ કૌતૂહલ છે.

Verse 3

समाक्रान्तमलर्केण पितृपैतामहं महत् । राज्यं देहीति निर्जित्य त्वयाहमभिचोदितः ॥

મારા પિતા અને પિતામહોનું મહાન પિતૃરાજ્ય અલર્કે છીનવી લીધું હતું. તમે તેને જીત્યા પછી, તમે જ મને કહ્યું—‘રાજ્ય તેને આપી દો.’

Verse 4

ततो मया समाक्रम्य राज्यमस्यानुजस्य ते । एतत्ते बलमानितं तद्भुङ्क्ष्वस्वकुलोचितम् ॥

પછી મેં તમારા આ કનિષ્ઠ ભાઈનું રાજ્ય કબજે કર્યું. આ સેના અને બળ હું તમારી પાસે લઈ આવ્યો છું; તમારા વંશને યોગ્ય હોય તેમ, યથોચિત રીતે તેનો ઉપભોગ કરો.

Verse 5

सुबाहुरुवाच काशिराज ! निबोध त्वं यदर्थमयमुद्यमः । कृतो मया भवान्श्चैव कारितोऽत्यन्तमुद्यमम् ॥

સુબાહુએ કહ્યું— હે કાશીરાજ, મેં આ પ્રયત્ન કયા હેતુથી આરંભ્યો છે અને તને પણ પરમ પરિશ્રમમાં કેમ પ્રવૃત્ત કર્યો છે—તે સમજ।

Verse 6

भ्राता ममायं ग्राम्येषु सक्तो भोगेषु तत्त्ववित् । विमूढौ बोधवन्तौ च भ्रातरावग्रजौ मम ॥

મારો આ ભાઈ તત્ત્વજ્ઞ હોવા છતાં ગ્રામ્ય/સાંસારિક ભોગોમાં આસક્ત છે. મારા બે મોટા ભાઈઓ મોહગ્રસ્ત છે, છતાં બુદ્ધિસંપન્ન છે।

Verse 7

तयोर्मम च यन्मात्रा बाल्ये स्तन्यं यथा मुखे । तथावबोधो विन्यस्तः कर्णयोरवनिपते ॥

જેમ બાળપણમાં અમારી માતાએ અમારા મોઢામાં દૂધ મૂક્યું, તેમ જ, હે ભૂપતિ, તેણે અમારા કાનમાં પણ બુદ્ધિ સ્થાપી।

Verse 8

तयोर्मम च विज्ञेयाः पदार्था ये मता नृभिः । प्राकाश्यं मनसो नीतास्ते मात्रा नास्य पार्थिव ॥

મનુષ્યો જે જે જાણવાપાત્ર પદાર્થો/અર્થોને જાણવા યોગ્ય માને છે, તે બધાં, હે રાજન, અમારી માતાએ અમારા મનમાં પ્રકાશિત કર્યા।

Verse 9

यथैकमर्थे यातानामेकस्मिन्नवसीदति । दुःखं भवति साधूनां ततास्माकं महीपते ॥

જેમ એક જ હેતુ માટે નીકળેલા સજ્જનોમાં કોઈ એક જણ ડગમગે, તો તે સજ્જનો માટે શોકનું કારણ બને—તેમ જ, હે રાજન, અમારું પણ છે।

Verse 10

गार्हस्थ्यमोहमापन्ने सीदत्यस्मिन्नरेश्वर । सम्बन्धिन्यस्य देहस्य बिभ्रति भ्रातृकल्पनाम् ॥

હે નરાધિપ! આ મનુષ્ય ગૃહસ્થજીવનના મોહમાં પડી, આ દેહ અને તેના સંબંધો વિષે ‘ભ્રાતૃત્વ’ તથા સગપણની કલ્પના કરતો કરતો ડૂબી જાય છે।

Verse 11

ततो मया विनिश्चित्य दुःखाद्वैराग्यभावना । भविष्यतीत्यस्य भवानित्युद्योगाय संश्रितः ॥

અતએવ, તેના દુઃખમાંથી વૈરાગ્યની સાધના ઊભી થશે એમ નિશ્ચય કરીને, આ કાર્યસાધન માટે મેં તમને (સહાયકરૂપે) શરણ લીધી।

Verse 12

तदस्य दुःखाद्वैराग्यं सम्बोधादवनिपते । समुद्भूतं कृतं कार्यं भद्रं तेऽस्तु व्रजाम्यहम् ॥

હે રાજન! આ રીતે દુઃખ અને પ્રબોધથી તેમાં વૈરાગ્ય ઉદિત થયું છે. કાર્ય સિદ્ધ થયું. તમારું મંગળ થાઓ; હું પ્રસ્થાન કરું છું।

Verse 13

उष्ट्वा मदालसागर्भे पीत्वा सत्सास्तथा स्तनम् । नान्यनारीसुतैर्यातं वर्त्म यात्विति पार्थिव ॥

હે રાજન! મદાલસાના ગર્ભમાંથી જન્મ લઈને, તેનું સ્તન્ય (અને સજ્જનોનો ઉપદેશ) પીીને—અન્ય સ્ત્રીઓના પુત્રોએ ન ચાલેલો માર્ગ તું અપનાવ।

Verse 14

विचार्य तन्मया सर्वं युष्मत्संश्रयपूर्वकम् । कृतं तच्चापि निष्पन्नं प्रयास्ये सिद्धये पुनः ॥

આ બધું વિચારીને, પ્રથમ તમારો આધાર લઈને મેં જે કર્યું તે સિદ્ધ થયું. હવે હું ફરી સિદ્ધિપ્રાપ્તિ માટે પ્રયત્ન કરીશ।

Verse 15

उपेक्ष्यते सीदमाणः स्वजनो बान्धवः सुहृत् । यैर्नरेन्द्र ! न तान् मन्ये सेन्द्रिया विकला हि ते ॥

હે રાજન, જે પોતાના સ્વજનો—બંધુ-બાંધવો અને મિત્રો—દુઃખમાં ડૂબતા હોવા છતાં અવગણે છે, તેમને હું સાચા મનુષ્ય ગણતો નથી; કારણ કે તેમની ઇન્દ્રિયો અને ધર્મવિવેક વિકૃત થાય છે।

Verse 16

सुहृदि स्वजने बन्धौ समर्थे योऽवसीदति । धर्मार्थकाममोक्षेभ्यो वाच्या स्ते तत्र न त्वसौ ॥

જે સક્ષમ મિત્ર, પોતાના સ્વજન અથવા બંધુ પ્રત્યે કર્તવ્યમાં ચૂક કરે છે, તે ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષનો ઉપદેશ સાંભળવા પણ અયોગ્ય છે; એવો ઉપદેશ માત્ર યોગ્ય પાત્રને જ કહેવો, તેને નહીં।

Verse 17

एतत् त्वत्सङ्गमाद् भू प ! मया कार्यं महत् कृतम् । स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि ज्ञानभाग्भव सत्तम ॥

હે રાજન, તમારી સંગતથી મેં એક મહાન પ્રયોજન સિદ્ધ કર્યું છે. તમારું કલ્યાણ થાઓ; હવે હું પ્રસ્થાન કરું છું. હે નરશ્રેષ્ઠ, તમે સત્યજ્ઞાનના ભાગીદાર બનો।

Verse 18

काशिराज उवाच उपकारस्त्वया साधोः अलर्कस्य कृतो महान् । ममोपकाराय कथं न करोṣi स्वमानसम् ॥

કાશીના રાજાએ કહ્યું: તમે સાધુસ્વભાવ અલર્ક ઋષિને મહાન ઉપકાર કર્યો. તો પછી મારી સહાય માટે પણ તમે તેમ જ મન કેમ નથી વાળતા?

Verse 19

फलदायी सतां सद्भिः सङ्गमो नाफलो यतः । तस्मात् तवत्संश्रयाद् युक्ता मया प्राप्ता समुन्नतिः ॥

સજ્જનોની સંગત ફળદાયી છે; તે કદી નિષ્ફળ નથી થતી. તેથી આપમાં યોગ્ય રીતે શરણ લઈને મેં અભ્યुदય પ્રાપ્ત કર્યો છે।

Verse 20

सुबाहुरुवाच धर्मार्थकाममोक्षाख्यं पुरुषार्थचतुष्टयम् । तत्र धर्मार्थकामास्ते सकला हीयतेऽपरः ॥

સુબાહુએ કહ્યું—માનવના ચાર પુરુષાર્થ ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ કહેવાય છે. તેમાં ધર્મ-અર્થ-કામ ક્ષીણ થઈ જાય ત્યારે બાકી રહેલો મોક્ષ જ સાધ્ય છે.

Verse 21

तत्ते संक्षेपतो वक्ष्ये तदिहैकमनाः शृणु । श्रुत्वा च सम्यगालोच्य यतेथाः श्रेयसे नृप ॥

આ હું તને સંક્ષેપમાં કહું છું; એકાગ્ર ચિત્તે અહીં સાંભળ. સાંભળી અને સમ્યક્ મનન કરીને, હે રાજા, તારા પરમ શ્રેય માટે પ્રયત્ન કર.

Verse 22

ममेति प्रत्ययो भू प ! न कार्योऽहमिति त्वया । सम्यगालोच्य धर्मो हि धर्माभावे निराश्रयः ॥

હે રાજા, ‘મારું’ એવી ભાવના ન પોષવી, તેમજ ‘હું’ એવો અહંકાર પણ નહીં. સમ્યક્ વિચાર કર—ધર્મના અભાવે ધર્મ પણ આધારવિહોણો બને છે.

Verse 23

कस्याहमिति संज्ञेयमित्यालोच्य त्वयात्मना । बाह्यान्तर्गतं आलॊच्य आलॊच्यापररात्रिषु ॥

પોતાના અંતરમાં વિચાર—‘આ “હું” નો બોધ કોનો છે?’ બાહ્ય અને આંતરિકનું પરિક્ષણ કરીને, રાતે રાતે વારંવાર મનન કર.

Verse 24

अव्यक्तादिविशेषान्तम् अविकारम् अचेतनम् । व्यक्ताव्यक्तं त्वया ज्ञेयं ज्ञाता कश्चाहमित्युत ॥

અવ્યક્તથી લઈને વ્યક્ત વિશેષો સુધી જે અવિકારી અને જડ છે—તે વ્યક્ત-અવ્યક્તને તું સમજી લે; ત્યાર પછી ‘હું’ નામનો જ્ઞાતા ખરેખર કોણ છે તે તને યથાર્થ રીતે જાણી શકાશે.

Verse 25

एतस्मिन्नेव विज्ञानॆ विज्ञान्तमखिलं त्वया । अनात्मन्यात्मविज्ञानमखे खमिति मूढता ॥

આ જ જ્ઞાનથી તું સર્વ જાણ્યું છે, હે નૃપ. પરંતુ અનાત્મમાં આત્મજ્ઞાન શોધવું—જેમ શૂન્યમાં આકાશ શોધવું—એ તો નિર્વિવાદ મોહ છે.

Verse 26

सोऽहं सर्वगतो भूप ! लोकसंव्यवहारतः । मयेदमुच्यते सर्वं त्वया पृष्टो व्रजाम्यहम् ॥

‘સોઽહં’—હું જ તે, સર્વવ્યાપી, હે રાજન—આ મેં લોકવ્યવહારમાં કહ્યું છે. તું પૂછ્યું; હવે હું પ્રસ્થાન કરું છું.

Verse 27

एवमुक्त्वा ययौ धीमान् ! सुबाहुः काशिभूमिपम् । काशिराजोऽपि संपूज्य सोऽलर्कं स्वपुरं ययौ ॥

આમ કહીને પ્રાજ્ઞ સુબાહુ કાશીના રાજાથી વિદાય થયો. અને કાશીના રાજાએ તેને યથાવિધિ સન્માન આપી, તે અલર્ક પણ પોતાના નગરમાં ગયો.

Verse 28

अलर्कोऽपि सुतं ज्येष्ठमभिषिच्य नराधिपम् । वनं जगाम सन्त्यक्तसर्वसङ्गः स्वसिद्धये ॥

અલર્કે પણ પોતાના જ્યેષ્ઠ પુત્રને રાજ્યમાં અભિષેક કરીને, સર્વ આસક્તિઓ ત્યજી, પોતાની સાધના-સિદ્ધિ માટે વનમાં પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 29

ततः कालेन महता निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः । प्राप्य योगर्धिमतुलां परं निर्वाणमाप्तवान् ॥

પછી લાંબા સમય પછી, દ્વંદ્વોથી પરે અને અપરીગ્રહી બની, અનુપમ યોગસિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરીને, તેણે પરમ નિર્વાણ પ્રાપ્ત કર્યું.

Verse 30

पश्यन् जगदिदं सर्वं सदेवासुरमानुषम् । पाशैर्गुणमयैर्बद्धं बध्यमानञ्च नित्यशः ॥

તેણે દેવો, અસુરો અને મનુષ્યો સહિત આ સમગ્ર જગતને ગુણોની રજ્જુરૂપ પાશોથી બંધાયેલું, અને નિત્યે વારંવાર ફરીથી બંધાતું જોયું.

Verse 31

पुत्रादिभ्रातृपुत्रादि-स्वपारक्यादिभावितैः । आकृष्यमाणं करणैर्दुःखार्तं भिन्नदर्शनम् ॥

તેણે જગતને ઇન્દ્રિયો દ્વારા ખેંચાતું, ‘પુત્ર’, ‘ભાઈનો પુત્ર’, ‘મારું’ અને ‘પરનું’ જેવી કલ્પનાઓથી શરતીકૃત, શોકથી પીડિત અને વિભાજિત દૃષ્ટિવાળું જોયું.

Verse 32

अज्ञानपङ्कगर्भस्थमनुद्धारं महामतिः । आत्मानञ्च समुत्तीर्णं गाथामेतामगायत ॥

તે મહાત્માએ જીવોને અજ્ઞાનરૂપ કાદવ-યોનિમાં ડૂબેલા અને ઉદ્ધાર ન પામેલા જોઈ, અને પોતે પાર ઉતર્યો છે એમ જાણી, આ ગાથા ગાઈ।

Verse 33

अहो कष्टं यदस्माभैः पूर्वं राज्यमनुष्ठितम् । इति पश्चान्मया ज्ञातं योगान्नास्ति परं सुखम् ॥

‘અરે, મેં પહેલાં રાજકાર્ય કર્યું તે કેટલું દુઃખદ!’ એમ કહીને પછી મેં જાણ્યું—યોગથી ઊંચું સુખ નથી.

Verse 34

जड उवाच तातैनं त्वं समातिष्ठ मुक्तये योगमुत्तमम् । प्राप्स्यसे येन तद् ब्रह्म यत्र गत्वा न शोचसि ॥

જડાએ કહ્યું—પ્રિય, મુક્તિ માટે આ પરમ યોગનું આચરણ કર. તેના દ્વારા તું તે બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરીશ; જેને પ્રાપ્ત કરીને શોક રહેતો નથી.

Verse 35

ततोऽहमपि यास्यामि किं यज्ञैः किं जपेन मे । कृतकृत्यस्य करणं ब्रह्मभावाय कल्पते ॥

અતએવ હું પણ સંન્યાસમાર્ગે પ્રસ્થાન કરીશ. યજ્ઞોનું શું પ્રયોજન, જપનું શું પ્રયોજન? જે કૃતકૃત્ય છે, તેના માટે આગળનું ‘કર્મ’ માત્ર બ્રહ્મસ્વભાવમાં પ્રતિષ્ઠા માટે જ થાય છે।

Verse 36

त्वत्तोऽनुज्ञामवाप्याहं निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः । प्रयतिष्ये तथा मुक्तौ यथा यास्यामि निर्वृतिम् ॥

તમારી અનુમતિ મેળવી હું—દ્વંદ્વોથી પર અને અપરીગ્રહી—મોક્ષ માટે એવો પ્રયત્ન કરીશ કે નિર્વાણસદૃશ પરમ શાંતિ પ્રાપ્ત કરું।

Verse 37

पक्षिण ऊचुः एवमुक्त्वा स पितरं प्राप्यानुज्ञां ततश्च सः । ब्रह्मन् ! जगाम मेधावी परित्यक्तपरिग्रहः ॥

પક્ષીઓએ કહ્યું—હે બ્રાહ્મણ! આમ કહી અને પિતાની અનુમતિ મેળવી તે વિદ્વાન, પરિગ્રહ ત્યજી, પ્રસ્થાન કરી ગયો।

Verse 38

सोऽपि तस्य पिता तद्वत् क्रमेण सुमहामतिः । वानप्रस्थं समास्थाय चतुर्थाश्रममभ्यगात् ॥

તેનો પિતા પણ એ જ રીતે ક્રમે—મહાબુદ્ધિમાન બની—વાનપ્રસ્થ આશ્રમમાં પ્રવેશ્યો અને પછી ચોથો આશ્રમ, એટલે સન્ન્યાસ, પ્રાપ્ત કર્યો।

Verse 39

तत्रात्मजं समासाद्य हित्वा बन्धं गुणादिकम् । प्राप सिद्धिं परां प्राज्ञस्तत्कालोपात्तसंमतिः ॥

ત્યાં પુત્રને મળીને અને ગુણાદિથી આરંભ થતું બંધન ત્યજી, તે વિદ્વાન—યોગ્ય સમયે દૃઢ નિશ્ચય ઉદય પામતાં—પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી।

Verse 40

एतत्ते कथितं ब्रह्मन् ! यत्पृष्टा भवता वयम् । सुविस्तरं यथावच्च किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥

હે બ્રાહ્મણ, તું જે પૂછ્યું હતું તે બધું તને સંપૂર્ણ અને યથાવત્ યોગ્ય રીતે કહી દીધું છે. હવે બીજું શું સાંભળવા ઇચ્છે છે?