Adhyaya 9: Vasiṣṭha and Viśvāmitra’s Mutual Curse: The Āḍi–Baka Battle and Brahmā’s Pacification

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे हरिश्चन्द्रोपाख्यानं नामाष्टमोऽध्यायः । नवमोऽध्यायः पक्षिण ऊचुः राज्यच्युते हरिश्चन्द्रे गते च त्रिदशालयम् । निश्चक्राम महातेजा जलवासात् पुरोहितः ॥

આ રીતે શ્રી માર્કંડેય પુરાણમાં ‘હરિશ્ચંદ્રોપાખ્યાન’ નામનો આઠમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે નવમો અધ્યાય શરૂ થાય છે. પક્ષીઓએ કહ્યું—જ્યારે હરિશ્ચંદ્ર રાજ્યથી પતિત થઈ દેવલોકમાં ગયો, ત્યારે તેજસ્વી કુલપુરોહિત પોતાના જલનિવાસમાંથી બહાર આવ્યો.

Verse 2

वशिष्ठो द्वादशाब्दान्ते गङ्गापर्युषितो मुनिः । शुश्राव च समस्तन्तु विश्वामित्रविचेष्टितम् ॥

બાર વર્ષ વીતી ગયા પછી, ગંગાતટે નિવાસ કરનાર ઋષિ વસિષ્ઠે વિશ્વામિત્રના કાર્યોનું સંપૂર્ણ વર્ણન સાંભળ્યું.

Verse 3

हरिश्चन्द्रस्य नाशञ्च राज्ञश्चोदारकर्मणः । चण्डालसम्प्रयोगञ्च भार्यातनयविक्रयम् ॥

તેણે સદ્કર્મી રાજા હરિશ્ચંદ્રના પતનનું, ચાંડાલો સાથેના તેના સંગનું, તેમજ પત્ની અને પુત્રના વેચાણનું પણ વર્ણન સાંભળ્યું.

Verse 4

स श्रुत्वा सुमहाभागः प्रीतिमानवनīपतौ । चकार कोपं तेजस्वी विश्वामित्रऋषिं प्रति ॥

આ સાંભળીને, રાજા પ્રત્યે સ્નેહ ધરાવતો તે પરમ ભાગ્યશાળી અને તેજસ્વી પુરુષ ઋષિ વિશ્વામિત્ર ઉપર ક્રોધિત થયો।

Verse 5

वशिष्ठ उवाच मम पुत्रशतं तेन विश्वामित्रेण घातितम् । तत्रापि नाभवत् क्रोधस्तादृशो यादृशो 'द्य मे ॥

વસિષ્ઠે કહ્યું— ‘તે વિશ્વામિત્રે મારા સો પુત્રોનો વધ કર્યો; છતાં ત્યારે પણ આજે જેવો ક્રોધ મને થયો છે એવો થયો ન હતો।’

Verse 6

श्रुत्वा नराधिपमिमं स्वराज्यादवरīपितम् । महात्मानं महाभागं देवब्राह्मणपूजकम् ॥

એ રાજાને તેના પોતાના રાજ્યાધિકારથી નીચે ઉતારવામાં આવ્યો છે—જે મહાત્મા, મહાભાગ્યશાળી અને દેવ-બ્રાહ્મણપૂજક હતો—એવું સાંભળીને વક્તાનો ક્રોધ ઉદ્ભવ્યો।

Verse 7

यस्मात् स सत्यवाक् शान्तः शत्रावपि विमत्सरः । अनागाश्चैव धर्मात्मा अप्रमत्‍तो मदाश्रयः ॥

કારણ કે તે વાણીમાં સત્યવંત, શાંત, શત્રુ પ્રત્યે પણ ઈર્ષ્યારહિત; નિર્દોષ, ધર્માત્મા, સાવચેત અને મને શરણ માની ભક્ત હતો।

Verse 8

सपत्नीभृत्यपुत्रस्तु प्रापितो 'न्त्यां दशां नृपः । स राज्याच्च्यावितो 'नेन बहुशश्च खिलीकृतः ॥

તે રાજા પત્ની, સેવકો અને પુત્રો સહિત અતિ અંતિમ દશામાં પહોંચાડાયો. આ જ વ્યક્તિએ તેને રાજ્યમાંથી કાઢી મૂક્યો અને વારંવાર અપમાનિત કર્યો।

Verse 9

तस्माद् दुरात्मा ब्रह्मद्विट् प्राज्ञानामवरोपितः । मच्छापोपहतो मूढः स बकत्वमवाप्स्यति ॥

અતએવ તે દુષ્ટબુદ્ધિ બ્રાહ્મણદ્વેષી—જેણે વિદ્વાનોને પતિત કર્યા—મારા શાપથી આઘાત પામી મોહગ્રસ્ત થઈ બક (બગલો/સારસ) યોનિ પ્રાપ્ત કરશે.

Verse 10

पक्षिण ऊचुः श्रुत्वा शापं महातेजा विश्वामित्रो 'पि कौशिकः । त्वमप्याडिर्भवस्तेवति प्रतिशापमयच्छत ॥

પક્ષીઓએ કહ્યું—શાપ સાંભળીને મહાતેજસ્વી વિશ્વામિત્ર કૌશિકે પણ પ્રતિશાપ ઉચ્ચાર્યો: ‘તું પણ આડી બનશે.’

Verse 11

अन्यो 'न्यशापात् तौ प्राप्तौ तिर्यक्त्वं परमद्युतī । वशिष्ठः स महातेजा विश्वामित्रश्च कौशिकः ॥

એકબીજાને શાપ આપી તે બે પરમ તેજસ્વી—મહાતેજસ્વી વસિષ્ઠ અને વિશ્વામિત્ર કૌશિક—તિર્યક્ (અમાનુષ) અવસ્થાને પામ્યા.

Verse 12

अन्यजातिसमायोगं गतावप्यamitaujasau । यuyudhāte 'तिसंरब्धौ महाबलपराक्रमau ॥

બીજા જન્મ/યોનિ સાથે સંબંધમાં પ્રવેશ્યા છતાં તે અનંતવીર્ય—મહાક્રોધી, મહાબળ અને મહાપરાક્રમી—યુદ્ધ જ ચાલુ રાખ્યું.

Verse 13

योजनानां सहस्रे द्वे प्रमाणेनाडिरुच्छ्रितः । यन्नवत्यधिकं ब्रह्मन् ! सहस्रत्रितयं बकः ॥

આડી પ્રમાણમાં બે હજાર યોજન ઊંચો થયો; અને હે બ્રાહ્મણ, બક ત્રણ હજાર યોજન તથા તેના ઉપર વધુ નેવું (યોજન) ઊંચો થયો.

Verse 14

तौ तु पक्षप्रहाराभ्यामन्योन्यस्योरुविक्रमौ । प्रहरन्तौ भयं तीव्रं प्रजानाञ्चक्रतुस् तदा ॥

તે બંને મહાપરાક્રમી પરસ્પર પાંખોના પ્રહારો વડે એકબીજાને આઘાત કરતા રહ્યા. તેમના સતત પ્રહારોને કારણે સર્વ પ્રાણીઓમાં મહાભય ઉત્પન્ન થયું.

Verse 15

विधूय पक्षाणि बको रक्तोद्वृत्ताक्षिराहनत् । आडिं सोऽप्युन्नतग्रीवो बकं पद्भ्यामताडयत् ॥

બકાએ પાંખો ફફડાવતાં—લાલ થઈ ફરતી આંખો સાથે—પ્રતિપક્ષ પર પ્રહાર કર્યો. અને આડીએ પણ ગળું ઊંચું કરીને પોતાના પગોથી બકને આઘાત કર્યો.

Verse 16

तयोः पक्षानिलापास्ताः प्रपेतुर्गिरयो भुवि । गिरिप्रपाताभिहता चकम्पे च वसुन्धरा ॥

તેમના પાંખોના પવનવેગથી પર્વતો ધરતી પર પટકાયા. પર્વતોના પડઘાતથી પૃથ્વી કંપવા લાગી.

Verse 17

क्ष्मा कम्पमाना जलधीनुद्वृत्ताम्बूंश्चकार च । ननामा चैकपार्श्वेन पातालगमनोनमुखी ॥

પૃથ્વી કંપતાં તેણે સમુદ્રોને જળ ઉછાળવા પ્રેર્યા. અને તે એક બાજુ ઢળી ગઈ, જાણે પાતાળમાં ઉતરવા તરફ વળી હોય.

Verse 18

केचिद् गिरिनिपातेन केचिद् अम्भोधिवारिणा । केचिन् महीसञ्चलनात् प्रययुः प्राणिनः क्षयम् ॥

કેટલાક પ્રાણી પર્વતો પડવાથી નાશ પામ્યા, કેટલાક સમુદ્રના જળથી; અને કેટલાક—પૃથ્વીના કંપનના કારણે—જીવો વિનાશને પામ્યા.

Verse 19

इति सर्वं परित्रस्तं हाहाभूतम् अचेतनम् । जगदासीद् सुसम्भ्रान्तं पर्यस्तक्षितिमण्डलम् ॥

ત્યારે સર્વ જગત ભયભીત થયું—‘હા હા’ એવા આર્ત રોદનથી મૂઢ બની ગયું; જાણે પૃથ્વીમંડળ જ ઉલટાઈ ગયું હોય તેમ વિશ્વ સંપૂર્ણ રીતે વિમૂઢ થયું।

Verse 20

हा वत्स ! हा कान्त ! शिशो ! प्रयाह्येषोऽस्मि संस्थितः । हा प्रियॆ ! कान्त ! शैलोऽयं पतत्याशु पलायताम् ॥

“હાય બાલક! હાય પ્રિય! ઓ નાનકડા—જા, જા! હું અહીં ઊભો છું. હાય પ્રિય, પ્રિયતમ—આ પર્વત પડી રહ્યો છે; ઝડપથી ભાગ!”

Verse 21

इत्याकुलीकृते लोके संत्रासविमुखे तदा । सुरैः परिवृतः सर्वैराजगाम पितामहः ॥

જગત આ રીતે ક્ષુબ્ધ થઈ ભયથી આવૃત થયું ત્યારે, પિતામહ બ્રહ્મા સર્વ દેવોથી પરિભ્રમિત થઈ ત્યાં આવ્યા।

Verse 22

प्रत्युवाच च विश्वेशास्तावुभावतिको पितौ । युद्धं वा विरमत् वेतल्लोकाः स्वास्थ्यं व्रजन्तु च ॥

પછી વિશ્વેશ્વરે અતિ ક્રોધિત એવા તે બંનેને સંબોધીને કહ્યું—“આ યુદ્ધ થમો, જેથી લોકોએ ફરી કલ્યાણ પ્રાપ્ત કરે.”

Verse 23

शृण्वन्तावपि तौ वाक्यं ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । कोपामर्षसमाविष्टौ युयुधाते न तस्थतुः ॥

અવ્યક્ત-જન્મા બ્રહ્માના વચન સાંભળ્યા છતાં, તે બંને—ક્રોધ અને અમર્ષથી આવિષ્ટ—યુદ્ધ કરતા રહ્યા; અટક્યા નહીં।

Verse 24

ततः पितामहो देवस्तं दृष्ट्वा लोकसङ्क्षयम् । तयोश्च हितमन्विच्छन् तिर्यग्भावमपानुदत् ॥

ત્યારે પિતામહ બ્રહ્માએ, લોકો વિનાશ તરફ ધસી રહ્યા છે એમ જોઈ અને બંનેનું કલ્યાણ ઇચ્છીને, તેમનો પશુભાવ દૂર કર્યો।

Verse 25

ततस्तौ पूर्वदेहस्थौ प्राह देवः प्रजापतिः । व्युदस्ते तामसे भावे वशिष्ठ०-कौशिकर्षभौ ॥

પછી તેઓ પોતાના પૂર્વ દેહમાં પુનઃ સ્થિર થયા ત્યારે, પ્રજાપતિ દેવેશ બ્રહ્માએ તમસમાં પડેલા તે બે મુનિવૃષભો—વસિષ્ઠ અને કૌશિક—ને કહ્યું।

Verse 26

जहि वत्स वशिष्ठ त्वं त्वञ्च कौशिक सत्तम । तामसं भावमाश्रित्य ईदृग्युद्धं चिकीर्षितम् ॥

‘થાંબો, વત્સ—હે વસિષ્ઠ; અને તું પણ, હે કૌશિકશ્રેષ્ઠ! તમસિક વૃત્તિનો આશ્રય લઈને તમે આવું યુદ્ધ કરવા ઇચ્છ્યું છે.’

Verse 27

राजसूयविपाकोऽयं हरिश्चन्द्रस्य भूपतेः । युवयोर्विग्रहश्चायं पृथिवीक्षयकारकः ॥

‘આ રાજા હરિશ્ચંદ્રના રાજસૂય યજ્ઞનું પરિપક્વ ફળ છે; અને તમારો આ કલહ પૃથ્વીના ક્ષયનું કારણ બનનાર છે.’

Verse 28

न चापि कौशिकश्रेष्ठस्तस्य राज्ञोऽपरध्यते । स्वर्गप्राप्तिकरो ब्रह्मन्नपकारपदे स्थितः ॥

‘અને હે કૌશિકશ્રેષ્ઠ! તે રાજા સામે તું કોઈ અપરાધ ન કર. હે બ્રાહ્મણ, તે સ્વર્ગપ્રાપ્તિની સ્થિતિમાં છે; હાનિના સ્થાને નથી.’

Verse 29

तपो विघ्नस्य कर्तारौ कामक्रोधवशं गतौ । परित्यजत भद्रं वो ब्रह्म हि प्रचुरं बलम् ॥

તમે બંને કામ અને ક્રોધના વશમાં આવી તપસ્યામાં વિઘ્ન કરનાર બન્યા છો. આ ત્યજી દો—તમારું કલ્યાણ થાઓ; કારણ બ્રહ્મતેજ જ મહાબળ છે.

Verse 30

एवमुक्तौ ततस्तेन लज्जितौ तावुभावपि । क्षमयामासतुः प्रीत्या परिष्वज्य परस्परम् ॥

તેણે એમ કહ્યે પછી તેઓ બંને લજ્જિત થયા; અને સ્નેહપૂર્વક પરસ્પર ક્ષમા કરીને એકબીજાને આલિંગન આપ્યું.

Verse 31

ततः सुरैर्वन्द्यमानो ब्रह्मा लोकं निजं ययौ । वशिष्ठोऽप्यात्मनः स्थानं कौशिकोऽपि स्वामाश्रयम् ॥

પછી દેવતાઓની સ્તુતિથી પ્રશંસિત થઈ બ્રહ્મા પોતાના લોકમાં ગયા. વસિષ્ઠ પણ પોતાના સ્થાને ગયા અને કૌશિક પણ પોતાના આશ્રયમાં ગયા.

Verse 32

एतदाडिबकं युद्धं हरिश्चन्द्रकथां तथा । कथयिष्यन्ति ये मर्त्याः सम्यक् श्रोष्यन्ति चैव ये ॥

જે મર્ત્યો આ આડિબક યુદ્ધનું વર્ણન કરશે, અને હરિશ્ચંદ્રની કથા પણ—અને જે તેને યોગ્ય રીતે સાંભળશે—

Verse 33

तेषां पापापनॊदन्तु श्रुतं ह्येव करिष्यति । न चैव विघ्नकार्याणि भविष्यन्ति कदाचन ॥

તેમના માટે માત્ર આનું શ્રવણ જ પાપોનો નાશ કરશે; અને કોઈ પણ સમયે તેમના માટે વિઘ્નકારક કર્મો ઊભા નહીં થાય.