Adhyaya 4: Jaimini Meets the Dharmapakshis: Four Doubts on the Mahabharata and the Opening of Narayana Doctrine

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे विन्ध्यप्राप्तिर्नाम तृतीयोऽध्यायः । चतुर्थोऽध्यायः । मार्कण्डेय उवाच— एवं ते द्रोणतनयाः पक्षिणो ज्ञानिनोऽभवन् । वसन्ति ह्यचले विन्ध्ये तानुपास्व च पृच्छ च ॥

આ રીતે શ્રીમાર્કંડેય પુરાણનો ‘વિંધ્યાગમન’ નામનો તૃતીય અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે ચતુર્થ અધ્યાય શરૂ થાય છે. માર્કંડેય બોલ્યા—આ રીતે દ્રોણના પુત્ર એવા ધર્મપક્ષી જ્ઞાની બન્યા. તેઓ વિંધ્ય પર્વત પર વસે છે; તું તેમની પાસે જા, સેવા કર અને પ્રશ્ન કર।

Verse 2

इत्यृषेर्वचनं श्रुत्वा मार्कण्डेयस्य जैमिनिः । जगाम विन्ध्यशिखरं यत्र ते धर्मपक्षिणः ॥

મુનિ માર્કંડેયના વચન સાંભળી જૈમિની વિંધ્યના શિખર પર ગયો, જ્યાં તે ‘ધર્મપક્ષી’ હતા।

Verse 3

तन्नगासन्नभूतश्च शुश्राठ पठतां ध्वनिम् । श्रुत्वा च विस्मयाविष्टश्चिन्तयामास जैमिनिः ॥

પછી તે પર્વતની નજીક આવી તેણે જપ-પાઠનો સ્વર સાંભળ્યો. તે સાંભળી જૈમિની આશ્ચર્યથી વ્યાપ્ત થઈ મનમાં વિચારવા લાગ્યો—આ શું હોઈ શકે?

Verse 4

स्थानसौष्ठवसम्पन्नं जितश्वासमविश्रमम् । विस्पष्टमपदोषञ्च पठ्यते द्विजसत्तमैः ॥

દ્વિજશ્રેષ્ઠો ઉચ્ચારણ-શુદ્ધિથી યુક્ત, શ્વાસ-સંયમ સાથે અને થાક વિના, સ્પષ્ટ તથા શબ્દદોષ રહિત પાઠનું પઠન કરે છે।

Verse 5

वियोनिमपि सम्प्राप्तानेतान् मुनिकुमारकान् । चित्रमेतदहं मन्ये न जहाति सरस्वती ॥

ભલે આ યુવા મુનિઓ સામાન્ય જન્મ વિના પ્રગટ થયા હોય, તો પણ હું આને અદ્ભુત માનું છું—સરಸ್ವતી તેમને ત્યજતી નથી।

Verse 6

बन्धुवर्गस्तथा मित्रं यच्चेष्टमपरं गृहे । त्यक्त्वा गच्छति तत्सर्वं न जहाति सरस्वती ॥

સગાસંબંધીઓનો વર્તુળ, મિત્રો અને ઘરમાં જે કંઈ પ્રિય હોય—તે બધું છોડીને મનુષ્ય ચાલ્યો જાય છે; પરંતુ સરસ્વતી (વિદ્યા/સત્યજ્ઞાન) મનુષ્યને છોડતી નથી।

Verse 7

इति सञ्चिन्तयन्नेव विवेश गिरिकन्दरम् । प्रविश्य च ददर्शासौ शिलापट्टगतान् द्विजान् ॥

આ રીતે વિચાર કરીને તે પર્વતની ગુફામાં પ્રવેશ્યો; અંદર જઈ તેણે પથ્થરની પાટિયાઓ પર બેઠેલા બ્રાહ્મણ ઋષિઓને જોયા।

Verse 8

पठतस्तान् समालोक्य मुखदोषविवर्जितान् । सोऽथ शोकेन हर्षेण सर्वानेवाभ्यभाषत ॥

તેમને પાઠ કરતા જોઈ અને તેમના મુખમાં કોઈ દોષ નથી એમ નિરીક્ષીને, તે શોક અને હર્ષ—બન્ને થી પ્રેરિત થઈ—ત્યારે સૌને સંબોધીને બોલ્યો।

Verse 9

स्वस्त्यस्तु वो द्विजश्रेष्ठा जैमिनिं मां निबोधत । व्यासशिष्यमनुप्राप्तं भवतां दर्शनोत्सुकम् ॥

કલ્યાણ થાઓ, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ. મને જૈમિની જાણો—વ્યાસના શિષ્ય—જે તમને દર્શન કરવા ઉત્સુક થઈ અહીં આવ્યો છે.

Verse 10

मन्युर्न खलु कर्तव्यो यत् पित्रातीव मन्युना । शप्ताः खगतामापन्नाः सर्वथा दिष्टमेव तत् ॥

ક્રોધમાં પ્રવૃત્ત થવું યોગ્ય નથી—વિશેષ કરીને પિતાપ્રતિ પણ જે ક્રોધ થાય તે. શાપિત થઈ તેઓ પક્ષીભાવને પામ્યા; સર્વ રીતે તે દિષ્ટ (વિધિ) જ હતું.

Verse 11

स्फीतद्रव्ये कुले केचिज्जाताः किल मनस्विनः । द्रव्यनाशे द्विजेन्द्रास्ते शबरेण सुसान्त्विताः ॥

ધનસમૃદ્ધ વંશમાં કેટલાક ઉદારમન પુરુષો જન્મ્યા. જ્યારે તેમનું ધન નષ્ટ થયું, ત્યારે તે દ્વિજશ્રેષ્ઠોને એક શબર (વનવાસી)એ યોગ્ય રીતે સાંત્વના આપી.

Verse 12

दत्त्वा याचन्ति पुरुषा हत्वा वध्यन्ति चापरे । पातयित्वा च पात्यन्ते त एव तपसः क्षयात् ॥

આપ્યા પછી લોકો ફરી માગે છે; મારીને તેઓ પોતે પણ મારાય છે. અને બીજાને પાડી, તપસ્યાનો સંગ્રહ ક્ષય પામે ત્યારે, એ જ લોકો પોતે પણ અધઃપાત પામે છે.

Verse 13

एतद्दृष्टं सुबहुशो विपरीतं तथा मया । भावाभावसमुच्छेदैरजस्रं व्याकुलं जगत् ॥

મેં પણ આ અનેકવાર જોયું છે કે પરિણામો વિપરીત નીકળે છે. આ જગત સતત ચંચળ છે; ભાવ-અભાવ (ઉત્પત્તિ-વિનાશ) ના ફેરફારોથી તે નિત્ય વિક્ષુબ્ધ રહે છે.

Verse 14

इति सञ्चिन्त्य मनसा न शोकं कर्तुमर्हथ । ज्ञानस्य फलमेतावच्छोकहर्षैरधृष्यता ॥

આ રીતે મનમાં વિચાર કરીને તું શોકને વશ ન થા. સમ્યક્ જ્ઞાનનું ફળ એટલું જ છે કે મનુષ્ય શોકથી પણ નહિ, હર્ષથી પણ નહિ, પરાજિત થાય.

Verse 15

ततस्ते जैमिनिं सर्वे पाद्यार्घ्याभ्यामपूजयन् । अनामयञ्च पप्रच्छुः प्रणिपत्य महामुनिम् ॥

પછી સૌએ પાદ્યજળ અને અર્ઘ્ય અર્પણ કરીને જૈમિનીનું સન્માન કર્યું; અને મહર્ષિને પ્રણામ કરીને તેમના કુશલ-ક્ષેમ પૂછ્યા.

Verse 16

अथोचुः खगमाः सर्वे व्यासशिष्यं तफोनिधिम् । सुखोपविष्टं विश्रान्तं पक्षानिलहतक्लमम् ॥

પછી બધા પક્ષીઓએ વ્યાસના શિષ્ય—તપસ્યાના નિધિ—ને સંબોધ્યા; તેઓ સુખથી બેઠા, વિશ્રાંત, અને તેમના પાંખોના પવનથી થાક રહિત થયા હતા.

Verse 17

पक्षिण ऊचुः अद्य नः सफलं जन्म जीवितञ्च सुजीवितम् । यत् पश्यामः सुरैर्वन्द्यं तव पादाम्बुजद्वयम् ॥

પક્ષીઓએ કહ્યું: “આજે અમારું જન્મ સફળ થયું અને જીવન ખરેખર ધન્ય બન્યું; કારણ કે દેવતાઓને પણ પૂજ્ય એવા તમારા કમળસમાન ચરણયુગલનું અમે દર્શન કરીએ છીએ.”

Verse 18

पितृकोपाग्निरुद्भूतो यो नो देहेषु वर्तते । सो ’द्य शान्तिं गतो विप्र युष्मद्दर्शनवारिणा ॥

હે બ્રાહ્મણ, પિતૃઓના ક્રોધથી જન્મેલી જે અગ્નિ અમારા શરીરોમાં વસતી હતી—આજે તે તમારા દર્શનરૂપ જળથી શાંત થઈને બુઝાઈ ગઈ છે.

Verse 19

कच्चित् ते कुशलं ब्रह्मन्नाश्रमे मृगपक्षिषु । वृक्षेष्वथ लता-गुल्म-त्वक्सार-तृणजातिषु ॥

હે બ્રાહ્મણ, આશ્રમમાં સર્વ કুশળ છે ને? હરણો અને પક્ષીઓમાં, તેમજ વૃક્ષો, લતાઓ અને ઝાડીઓમાં, છાલ‑મજ્જા ધરાવતી વનસ્પતિઓમાં અને વિવિધ પ્રકારની ઘાસોમાં પણ સર્વ મંગળ છે ને?

Verse 20

अथवा नैतदुक्तं हि सम्यगस्माभिरादृतैः । भवता सङ्गमो येषां तेषामकुशलं कुतः ॥

અથવા, અમે આ વાત યોગ્ય રીતે કહી નથી, જો કે આદરપૂર્વક બોલ્યા; જેમને તમારો સંગ મળે છે, તેમને અમંગળ કેવી રીતે થઈ શકે?

Verse 21

प्रसादञ्च कुरुष्वात्र ब्रूह्यागमनकारणम् । देवानामिव संसर्गो भवतोऽभ्युदयो महान् । केनास्मद्भाग्यगुरुणा आनीतो दृष्टिगोचरम् ॥

અહીં કૃપા કરીને પ્રસાદ કરો અને તમારા આગમનનું કારણ કહો. તમારો સંગ દેવસંગ સમાન કૃપાપ્રદ છે; તમારું આગમન મહાન આશીર્વાદ છે. અમારા કયા મહાન પુણ્યભારના બળે તમે અમારી દૃષ્ટિગોચર થયા?

Verse 22

जैमिनिरुवाच श्रूयतां द्विजशार्दूलाः कारणं येन कन्दरम् । विन्ध्यस्येहागतो रम्यं रेवाद्वारिकणोक्षितम् । सन्देहान् भारते शास्त्रे तान् प्रष्टुं गतवानहम् ॥

જૈમિનિએ કહ્યું—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, હું અહીં કેમ આવ્યો છું તે સાંભળો—રેવા દ્વાર પાસે જળથી સિંચિત, રમણીય વિંધ્ય ગુફામાં. ભારતશાસ્ત્ર સંબંધિત મારા સંશયો પૂછવા માટે હું આવ્યો છું.

Verse 23

मार्कण्डेयं महात्मानं पूर्वं भृगुकुलोद्वहम् । तमहं पृष्टवान् प्राप्य सन्देहान् भरतं प्रति ॥

પૂર્વે મેં મહાત્મા માર્કંડેય—ભૃગુવંશના શ્રેષ્ઠ વંશધર—ને મળીને, ભારત (ભૂમિ/જન) વિષે મારા જે સંશયો હતા તે તેમને પૂછ્યા.

Verse 24

स च पृष्टो मया प्राह सन्ति विन्ध्ये महाचले । द्रोणपुत्रा महात्मानस् ते वक्ष्मन्त्यर्थविस्तरम् ॥

જ્યારે મેં તેમને પૂછ્યું, ત્યારે તેમણે ઉત્તર આપ્યો—મહાન વિંધ્ય પર્વત પર દ્રોણના મહાત્મા પુત્રો વસે છે; તેઓ આ વિષયને તને સંપૂર્ણ વિગતે સમજાવશે।

Verse 25

तद्वाक्ययोदितश्चेमं माऽगतोऽहं महागिरिम् । तच्छृणुध्वमशेषेण श्रुत्वा व्याख्यातुमर्हथ ॥

તેમના વચનોથી પ્રેરિત થઈ હું આ મહાન પર્વત પર આવ્યો છું. હવે આને સંપૂર્ણ રીતે સાંભળો; સાંભળીને તમે પ્રસન્ન થઈ યથાવત્ રીતે તેનો યોગ્ય વ્યાખ્યાન કરો।

Verse 26

पक्षिण ऊचुः विषये सति वक्ष्यामो निर्विशङ्कः शृणुष्व तत् । कथं तन्न वदिष्यामो यदस्मद्बुद्धिगोचरम् ॥

પક્ષીઓએ કહ્યું—જ્યારે વિષય અમારી સમજની હદમાં હોય, ત્યારે અમે નિઃસંકોચ બોલીશું—તે સાંભળો. અમારી બુદ્ધિની પરિધિમાં જે છે, તે અમે કેમ ન કહીએ?

Verse 27

चतुर्ष्वपि हि वेदेषु धर्मशास्त्रेषु चैव हि । समस्तेषु तथाङ्गेषु यच्चान्यद्वेदसंमितम् ॥

નિશ્ચયે ચારેય વેદોમાં, તેમજ ધર્મશાસ્ત્રોમાં, સર્વ વેદાંગોમાં, અને જે કંઈ વેદાનુકૂળ છે—ત્યાં આ બોધ પ્રમાણરૂપે સમજવો જોઈએ।

Verse 28

एतेषु गोचरोऽस्माकं बुद्धेर् ब्राह्मणसत्तम । प्रतिज्ञान्तु समारोढुं तथापि न हि शक्नुमः ॥

હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, આ વિષયો અમારી સમજની હદમાં આવે છે; છતાં પણ અમે સ્વીકારેલું વ્રત નિભાવવામાં સમર્થ નથી।

Verse 29

तस्माद्वदस्व विश्रब्धं सन्दिग्धं यद्वि भारत । वक्ष्यामस्तव धर्मज्ञ न चेनमोहो भविष्यति ॥

અતએવ હે ભારત, તને જે કોઈ સંશય હોય તે નિઃશંકપણે કહો. હે ધર્મવિદ્, અમે તેને તને એવી રીતે સમજાવીશું કે તને મોહ ન થાય.

Verse 30

जैमिनिरुवाच सन्दिग्धानीह वस्तूनि भारतं प्रति यानि मे । शृणुध्वममलास्तानि श्रुत्वा व्याख्यातुमर्हथ ॥

જૈમિનિએ કહ્યું— હે ભારતવંશજો, અહીં મને કેટલાક વિષયો અંગે સંશય છે. હે નિર્મળજનોએ, તે પ્રશ્નો સાંભળો; સાંભળીને તમારે તેનું સ્પષ્ટીકરણ કરવું જોઈએ.

Verse 31

कस्मान्मानुषतां प्राप्तो निर्गुणोऽपि जनार्दनः । वासुदेवोऽखिलाधारः सर्वकारणकारणम् ॥

ગુણાતીત હોવા છતાં જનાર્દનએ માનવ અવસ્થા કેમ ધારણ કરી? સર્વનો આધાર વાસુદેવ સર્વ કારણોના પણ કારણ છે.

Verse 32

कस्माच्च पाण्डुपुत्राणामेका सा द्रुपदात्मजा । पञ्चानां महिषी कृष्णा सुमहानत्र संशयः ॥

અને દ્રુપદની એકમાત્ર પુત્રી કૃષ્ણા (દ્રૌપદી) પાંડુના પાંચ પુત્રોની મુખ્ય મહિષી કેમ બની? આ વિષયમાં મને બહુ મોટો સંશય છે.

Verse 33

भेषजं ब्रह्महत्याया बलदेवो महाबलः । तीर्थयात्राप्रसङ्गेन कस्माच्चक्रे हलायुधः ॥

મહાબલી, હલધારી બલદેવે બ્રહ્મહત્યાના પાપશમન માટે ઉપાય તરીકે તીર્થયાત્રા કેમ કરી અને તેને પ્રાયશ્ચિત્તરૂપે કેમ દર્શાવી?

Verse 34

कथं च द्रौपदेयास्ते 'कृतदाराः महारथाः । पाण्डुनाथा महात्मानो वधमापुरनाथवत् ॥

દ્રૌપદીના તે પુત્રો—મહારથી, હજી અવિવાહિત, મહાત્મા અને પાંડવપુત્રો દ્વારા રક્ષિત—તથા છતાં રક્ષક વિનાના સમાન મૃત્યુને કેવી રીતે પામ્યા?

Verse 35

एतत्सर्वं कथ्यतां मे सन्दिग्धं भारतं प्रति । कृतार्थोऽहं सुखं येन गच्छेयं निजमाश्रमम् ॥

આ બધું મને કહો; કારણ કે આ ભારતી વિષયમાં મને સંશય છે. આથી હું કૃતાર્થ થઈશ; અને પછી સુખપૂર્વક મારા આશ્રમમાં પાછો જઈશ.

Verse 36

पक्षिण ऊचुः नमस्कृत्य सुरेशाय विष्णवे प्रभविष्णवे । पुरुषायाप्रमेयाय शाश्वतायाव्ययाय च ॥

પક્ષીઓએ કહ્યું—દેવોના પ્રભુ, સર્વશક્તિમાન, પરમ પુરુષ, અપરિમેય, નિત્ય અને અવ્યય એવા વિષ્ણુને ભક્તિપૂર્વક નમસ્કાર કરીને…

Verse 37

चतुर्व्यूहात्मने तस्मै त्रिगुणायागुणाय च । वरिष्ठाय गरिष्ठाय वरेष्यायामृताय च ॥

ચતુર્વ્યૂહ-સ્વરૂપ એવા તેમને નમસ્કાર; ત્રિગુણમય હોવા છતાં ગુણાતીત એવા તેમને; શ્રેષ્ઠ અને ગુરુ (ગંભીર) એવા તેમને; શ્રેષ્ઠોમાં પણ શ્રેષ્ઠ એવા તેમને; અને અમર એવા તેમને નમસ્કાર.

Verse 38

यस्मादणुतरं नास्ति यस्मान्नास्ति बृहत्तरम् । येन विश्वमिदं व्याप्तमजेन जगदादिना ॥

જેનાથી વધુ સૂક્ષ્મ કંઈ નથી અને જેને કરતાં વધુ મહાન કંઈ નથી—તે અજન્મા, જગતના આદિમ મૂળ દ્વારા આ સમગ્ર વિશ્વ વ્યાપ્ત છે.

Verse 39

आविर्भावतिरोभावदृष्टादृष्टविलक्षणम् । वदन्ति यत् सृष्टमिदं तथैवान्ते च संहृतम् ॥

તેઓ આ સર્જિત જગતને પ્રાદુર્ભાવ અને તિરોભાવના લક્ષણવાળું, તેમજ દૃશ્ય અને અદૃશ્યના ભેદથી વિશિષ્ટ કહે છે; અને એ જ રીતે અંતે તે સંપૂર્ણપણે સંહૃત (પ્રલયમાં લીન) થાય છે।

Verse 40

ब्रह्मणे चादिदेवाय नमस्कृत्य समाधिना । ऋक्सामान्युद्गिरन् वक्त्रैर्यः पुनाति जगत्त्रयम् ॥

સમાધિયુક્ત મનથી આદિદેવ પ્રજાપતિ બ્રહ્માને નમસ્કાર કરીને, તે પોતાના મુખોથી ઋક્ અને સામ સ્તુતિઓ ઉચ્ચારતો ત્રિલોકને પવિત્ર કરે છે।

Verse 41

प्रणिपत्य तथेशानमेकबाणविनिर्जितैः । यस्यासुरगणैर्यज्ञा विलुप्यन्ते न यज्विनाम् ॥

તે પ્રભુ ઈશાનને નમસ્કાર કરીને, એક જ બાણથી પરાજિત થયેલા તેઓ બોલ્યા—જેનાં અસુરગણ યજમાનોના યજ્ઞોને લૂંટી અને નષ્ટ કરે છે।

Verse 42

प्रवक्ष्यामो मतं कृत्स्नं व्यासस्याद्भुतकर्मणः । येन भारतमुद्दिश्य धर्माद्याः प्रकटीकृताः ॥

અમે અદ્ભુતકર્મા વ્યાસના સમગ્ર અભિપ્રાય અને સિદ્ધાંતને સંપૂર્ણ રીતે પ્રગટ કરીશું—જેનાથી મહાભારતને લક્ષ્ય બનાવી ધર્મ વગેરે પુરુષાર્થો પ્રકાશિત થયા।

Verse 43

आपो नाराऽ इति प्रोक्ता मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः । अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः ॥

તત્ત્વદર્શી ઋષિઓ જળને ‘નારા’ કહે છે. કારણ કે તે જળો પૂર્વકાળે તેમના શયનસ્થાન (અયન) હતા; તેથી તેઓ ‘નારાયણ’ તરીકે સ્મરાય છે।

Verse 44

स देवो भगवān सर्वं व्याप्य नारायणो विभुः । चतुर्धा संस्थितो ब्रह्मन् सगुणो निर्गुणस्तथा ॥

તે ભગવાન નારાયણ—સર્વવ્યાપી અને સર્વશક્તિમાન પ્રભુ—સર્વમાં વ્યાપીને, હે બ્રાહ્મણ, ચતુર્વિધ રીતે પ્રતિષ્ઠિત છે; તે સગુણ પણ છે અને નિર્ગુણ પણ છે।

Verse 45

एका मूर्तिरनिर्देश्या शुक्लां पश्यन्ति तां बुधाः । ज्वालामालोपरुद्धाङ्गी निष्ठा सा योगिनां परा ॥

જ્ઞાનીજન એક જ અવર્ણનીય સ્વરૂપને જુએ છે—પ્રકાશમાન અને શુદ્ધ. જ્વાળાની માળાથી આવૃત તે દર્શન/સમાધિ યોગીઓની પરમ સ્થિર ધ્યાનધારણા છે।

Verse 46

दूरस्था चान्तिकस्था च विज्ञेया सा गुणातिगा । वासुदेवाभिधानासौ निर्ममत्वेन दृश्यते ॥

તે દૂર પણ છે અને નજીક પણ—એ રીતે સમજવી; તે ગુણાતીત છે. ‘વાસુદેવ’ નામે ઓળખાતું તત્ત્વ અમમત્વ (મારાપણાનો અભાવ)ની સ્થિતિથી પ્રત્યક્ષ થાય છે।

Verse 47

रूपवर्णादयस्तस्या न भावाः कल्पनामयाः । अस्त्येव सा सदा शुद्धा सुप्रतिष्ठैक रूपिणी ॥

રૂપ, વર્ણ વગેરે તેના સાચા અવસ્થાઓ નથી; તે કલ્પનાથી ઉત્પન્ન રચનાઓ છે. તે તો નિત્ય શુદ્ધ, સ્થિર, એકરસ અને અદ્વિતીય સ્વરૂપે વિદ્યમાન છે।

Verse 48

द्वितीया पृथिवीं मूर्ध्ना शेषाख्या धारयत्यधः । तामसी सा समाख्याता तिर्यक्त्वं समुपाश्रिता ॥

પૃથ્વીનો બીજો આધાર ‘શેષ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; તે પોતાના મસ્તક પર નીચે રહેલી પૃથ્વીને ધારણ કરે છે. તિર્યક્ (પશુ) અવસ્થા ધારણ કરવાથી તેને તામસ પ્રકૃતિનો કહેવાય છે।

Verse 49

तृतीया कर्म कुरुते प्रजापालनतत्परा । सत्त्वोद्रिक्ता तु सा ज्ञेया धर्मसंस्थानकारिणी ॥

ત્રીજી અવસ્થા પ્રજાના રક્ષણ અને શાસનમાં પરાયણ થઈ કર્મ કરે છે. તે સત્ત્વપ્રધાન તરીકે જાણીતી છે, જે ધર્મવ્યવસ્થાને સ્થાપે અને ધારણ કરે છે.

Verse 50

चतुर्थो जलमध्यस्था शेते पन्नगकल्पगा । रजस्तस्या गुणः सर्गं सा करोति सदैव हि ॥

ચોથું સ્વરૂપ જળના મધ્યમાં શેષશય્યા પર વિશ્રામ કરે છે. તેનો ગુણ રજસ છે; તે સતત સૃષ્ટિ (સર્ગ)ને પ્રવર્તિત કરે છે.

Verse 51

या तृतीया हरेर्मूर्तिः प्रजापालनतत्परा । सा तु धर्मव्यवस्थानं करोति नियतं भुवि ॥

હરિનું તે ત્રીજું પ્રાકટ્ય, જે જીવોના રક્ષણમાં તત્પર છે, પૃથ્વી પર ધર્મની સુવ્યવસ્થિત રચનાને અવિરત સ્થાપે છે.

Verse 52

प्रोद्धूतानसुरान् हन्ति धर्मविच्छित्तिकारिणः । पाति देवान् सतश्चान्यान् धर्मरक्षापरायणान् ॥

ધર્મભંગ કરનારા, હાંકી કાઢેલા અસુરોનો તે સંહાર કરે છે; અને ધર્મરક્ષામાં તત્પર દેવો તથા અન્ય સદ્ગુણીઓનું રક્ષણ કરે છે.

Verse 53

यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति जैमिने । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजत्यसौ ॥

હે જૈમિનિ, જ્યારે જ્યારે ધર્મની હાનિ અને અધર્મનો ઉદય થાય છે, ત્યારે તે પ્રભુ સ્વયં પ્રकट થાય છે.

Verse 54

भूत्वा पुरा वराहेण तुण्डेनापो निरस्य च । एकया दंष्ट्रयोत्खाता नलिनीव वसुन्धरा ॥

પ્રાચીન કાળમાં વરાહરૂપ ધારણ કરીને તેણે પોતાની થૂંથીથી જળને દૂર હટાવ્યાં; અને એક જ દાંતથી વસુંધરાને જળમાંથી કમળની નાળ જેવી ઉપાડી લીધી।

Verse 55

कृत्वा नृसिंहरूपञ्च हिरण्यकशिपुर्हतः । विप्रचित्तिमुखाश्चान्ये दानवा विनिपातिताः ॥

નરસિંહરૂપ ધારણ કરીને તેણે હિરણ્યકશિપુનો વધ કર્યો; અને વિપ્રચિત્તિ વગેરે અન્ય દાનવો પણ નિહત થયા।

Verse 56

वामनादींस्तथैवान्यान् न संख्यातुमिहोत्सहे । अवताराश्च तस्येह माथुरः साम्प्रतं त्वयम् ॥

વામન વગેરે અન્ય અવતારોને અહીં ગણાવવાનો હું સાહસ કરતો નથી. આ લોકમાં તેના અવતારો અનેક છે; અને હે માથુર, અત્યારે તું મારા સમક્ષ હાજર છે।

Verse 57

इति सा सात्त्विकी मूर्तिरवतारान् करोति वै । प्रद्युम्नेति च सा ख्याता रक्षाकर्मण्यवस्थिताः ॥

આ રીતે તે સાત્ત્વિકી મૂર્તિ જ અવતારોને ઉત્પન્ન કરે છે (અથવા ધારણ કરે છે). તે ‘પ્રદ્યુમ્ના’ નામે પણ પ્રસિદ્ધ છે અને રક્ષણકાર્યમાં સદા નિરત રહે છે।

Verse 58

देवत्वेऽथ मनुष्यत्वे तिर्यग्योनौ च संस्थिता । गृह्णाति तत्स्वभावं च वासुदेवेष्छया सदा ॥

ક્યારેક દેવત્વમાં, ક્યારેક માનવત્વમાં, અને ક્યારેક પશુયોનિમાં સ્થિત રહી આ દેહી હંમેશાં તે-તે સ્વભાવ ધારણ કરે છે—સદા વાસુદેવની ઇચ્છાથી।

Verse 59

इत्येतत्ते समाख्यातं कृतकृत्योऽपि यत्प्रभुः । मानुषत्वं गतो विष्णुः शृणुष्वास्योत्तरं पुनः ॥

આ રીતે તને સમજાવવામાં આવ્યું કે સર્વકૃત્યસિદ્ધ ભગવાન પણ વિષ્ણુરૂપે માનુષભાવ કેવી રીતે ધારણ કરે છે. હવે આ વિષયનું આગળનું ઉત્તર ફરી સાંભળ.